VOV4.K’ho – Tài bơsram sră, lơh broă, lơh sa… ua\ ngan cau Việt Nam neh pal ơm ngài [òn tờm, lòt làm gùt bă tiah. Mơya bulah rài kis kal ke bè lơi, bòl glar bè lơi, khi kung gam gàr wil tơl rùp să [òn tờm tơngu rơyas, tờm jrê, mbòr dà, [làng hìu duh khoai [òn, hìu kù tìm mờ nha chi tac dà hùc, mờ kơ[àng lơh mờ gle đơr ràng tac [a` đa, [a` đúc… Ua\ ngan broă khi gam lơh pah ngai, bơh dà đơs, mờng quèng rài kis hìu bơnhă, bơhìan duh khoai mò pàng tus blah àu soh tàm să, gùng đơs crih niam tu\ đơs… jơh ală bơta hơ\ ndrờm ai tơnggo\ bơta pơn iờ să: A` là cau Việt Nam.  

Tàm ù tiah lơgar Lào geh dùl [òn ờ bơrlu\ bơh cau Việt Nam dê mờ rùp tờm jrê, mbòr dà, [làng hìu duh khoai [òn neh geh rlau 100 nam do. Hơ\ là [òn Xiêng Vang tàm ù tiah kơnhòal Noong-Bok, càr tiah nhàr dà lơgar Khăm Muộn, rềp mờ lơgar Thái Lan. Bulah lòt gan ua\ bơta tam gơl rài kah yau dê, làng bol tiah do kung gam gàr bè ờs dà đơs, mờng quèng tàm rài kis mờ bơhìan niam chài bơh jo\ cau Việt Nam dê.

Ală hìu bal hia\ ngan geh lơh bơh dơm chi tạ. Gùt dar hìu là suơn sre, àr bơtơt rbòng dà bal mờ ală tờm chi gạo jo\ sơnam pal pơgap 3 nă cau hơ\ sồng gơtùi khoar jơh tờm chi, lì bơkàu pơr hê bring tàm ală ngai nhai 3 jat sră kờp nhai lơgar he dê. Lòt jat kềng gah dà dờng Mekong là ală tờm gơ àl, tờm pơ ò mờ tờm gle gơs m[ur, ntas càl khồm sùm jơh kàl. Cau Việt Nam tàm tiah do bơdìh mờ lơh sa suơn sre gam gàr bè ờs broă lơh bơh jo\ bèp ồng dê cèng bơh lơgar Việt Nam tus ndo bè bơta chài lơh [a` gai, phở ra` bơh Quảng Bình dê.

Jat ồng Đặng Văn Hồng, mờr 90 sơnam đơs, cau Việt Nam he tryăng tryồng, bơceh pa, ờ tu\ lơi ngòt bòl glar, kal ke. Bơh nùs nhơm tam klac bal, tàm dong kờl bal mờ gơp hơ\ neh dong làng bol tàm [òn kis ring lơngai, bơtàu tơnguh mờ kung gam gàr bè ờs niam chài bơh jo\ tàm sùm 100 nam do:

“Cau đơs là tờm jrê, mbòr dà, [làng hìu duh khoai [òn, kah [òn kah lơgar. Dùl nă cau chơt den jơh dùl [òn tus dong kờl bal nàng tơp . Kung gam tam klac sùm bè hơ\, bơta tam klac lài do mờ tơnơ\ do kung gam gàr niam ngan”.

Cau Việt Nam ơm ngài mờ [òn tờm ờ mìng gàr bè ờs niam chài kòn cau tàm nùs he dê mờ gam lơh gơ rề ua\ rlau nàng ua\ cau in git tus bè Thạc sỹ gùng đơs crih cau kơnòm să Trần Tuấn An gam kis tàm lơgar Mỹ. Mờ cồng nha dờng màng ngan ua\ dơ\ geh khà dùl, khà 2 tàm ală dơ\ pơr lòng gùng đơs crih dờng dunia, Trần Tuấn An geh tu\ niam nàng nhơl đờng tàm ua\ lơgar tàm dunia. Mờ khat tàm tiah lơi bi tus, bi ndrờm nhơl bơh 1 tus 2 gùng đơs crih lơgar Việt Nam dê:

“Broă lơh lơi bơh An dê den kung geh bơh 1 tus 2 jơnau đơs crih lơgar Việt Nam. An neh geh tu\ nhơl jơnau đơs crih Bèo dạt mây trôi, Người ơi người ở đừng về mờ pa do là Mưa và Núi rừng bơh pơgru Đặng Ngọc Long dê. An sùm nhơl 1, 2 jơnau đơs crih lơgar Việt Nam dê nàng tơl nă cau in git là An tus bơh lơi mờ cau sền lơgar ndai gơtùi git là broă lơh he dê geh jơnau pơrya bè lơi, sùm den khi kờ` ngan tu\ geh iat ală jơnau đơs crih Việt Nam dê”.

Bơta kơp kờ` geh đơs mờ jơh gùt dunia là: A` là cau Việt Nam mờ nàng cau sền lơgar ndai in git bè lơi là bơta kuơ niam chài lơgar Việt Nam dê, là bơta lơh ngan, là bơta pơn iờ să bơh ua\ ngan cau Việt Nam ơm ngài dà lơgar dê. Bơta hơ\ geh ai tơnggo\ bơh blah àu kap ờs mờng mờ Tiến sĩ Thái Kim Lan rơwah soh tàm să pah tu\ tus tàm ơdu\ bơto bơtê tàm lơgar Đức, là broă mờ pơgru pơn iờ să yal mờ đơs bè ală gùng đơs pơnđik mờng quèng bơh lơgar Việt Nam dê, là broă lơh ngan tơr gùm git nđờ jơt blah àu soh ờs mờng bơh jo\ bơh ală bơtau rài Nguyễn dê: “Tàm tơngai bơto bơtê digơlan cau bơsram dờng a` dê kờ` a` rlau jơh tài a` sùm soh àu kap, tài khi pơn iờ să đơs là geh nggui tàm cơldu\ bơsram geh cau pơgru lơgar ndai mờ niam ngan tàm bơta niam chài is he dê. A` go\ dilah bol he sền gàr bơta niam chài he dê den geh sơlơ gơguh tai bơta kuơ he dê mờ cồng nha he dê”.

Mờ jơh ală bơta pơn iờ să, bơta kờ` gơboh ngan rlau jơh, cau bơceh phan soh Minh Hạnh neh tơmut ồi kòn cau tàm ală phan soh bơceh mòn he dê, ràng tơlik tàm hìu lơh broă Liên hợp quốc tàm Geneva mờ ua\ anih ràng tơlik phan soh tàm dunia. Bơta do neh lơh gơlik bơta kơlôi sơnơng niam ngan mờ phan soh mờ ală kuang bàng lơh broă niam chài dunia. Tài hơ\ ờ mìng là phan soh, bơta tam gơl pa, bơceh pa mờ gam là ală bơta kuơ niam chài ndai tai tàm ală gùng bơka ồi kòn cau, ndrờm bè bơta kuơ krơi is ngan rlau jơh bơh tơl jơi bơtìan kòn cau oh mi dê:

“A` ờ gơtùi ai jơh bơta niam chài bơh 54 jơi bơtìan kòn cau oh mi dê, mơya ală kòn cau pơn rơ ngan rlau jơh, ală phan lơh phan soh mờ niam chài lơh pơn rơ ngan rlau jơh, di mờ niam chài phan soh rài pa den a` tơmut tàm ală phan soh do”.

Cèng bal bơta kờ` gơboh, bơta kơp kờ` tă pơgồp mờ ai tơnggo\ bơta pràn kơnòm să tàm tơl gah, gùng lòt làm gùt ù tiah dunia, mờ ală tu\ kal ke ngan rlau jơh, ờ niam ngan rlau jơh, khi sùm jòi rê hờ lơgar tờm nàng geh bơta dong kờl, sền gàr, ring lơngai. Tàm khat dùl bơta lơi bulah kal ke ngan rlau jơh, dà lơgar kung gam là cau mè lơ bơn niam yơr tê sền gàr kòn in. Bơta pràn kơnòm să tu\ do kung gam lơh ngan pah ngai, tàm pơr dờn bèp ồng nàng cih tai ală pang kah yau pa khin cha jak chài bơh jơi bơtìan dê, nàng tu\ kal ke, bòl glar sơr lèt gan, jơh ală gam wơl mìng là nùs nhơm tam klac bal, khin lơh khin à` ơnòng, dờp kơnòl mờ bơta kờ` gơboh.

Cau mblàng K’Duẩn