VOV4.K’ho - Nam 2020 neh tus, nam pa Canh Tý neh rê tus gùt gùt [òn lơgar. Nam pa tus cèng geh uă bơta chờ, bơta niam tàm muh măt, săp `o\; bal mờ bơta chờ bơh làng bol gùt [òn Tây Nguyên wă rò satềp mờ hìu nhă, mpồl bơtiàn.

Tàm nùs nhơm sơnờp nam pa Canh Tý, ală he geh ai bal ală jơnau kơ\p kờ` niam bơne\ ngan, kơ\p kờ` ală broă rơcang lơh ndrờm cèng geh ală cồng nha pa, bal mờ ală bơta chờ.

Ngai bồ nam pa, [òn Tu Thó, xã Tê Xăng, kơnhoàl Tu Mơ Rông, càr Kon Tum bè soh tàm să dùl tăp ào pa, kloh niam. Tềng tiah hìu rông [òn dê, làng bol geh tìp bal tàm ngai sơnrờp nam pa mờ ală nùs nhơm chờ.

Tàm jơnau ngai sơnrờp nam pa, ală cau geh tam pà bal bè rơndăp broă lơh, broă geh rơcang lơh bơh să tòm bal mờ hìu nhă tàm broă ròng siam oh kòn, lơh broă sa tơnguh bơtàu. Jơh ală, làng bol ndrờm pin dờn tàm nam pa geh tìp uă bơta bơtoah, lơh sa mìr sre, tàm hơ\ uă ngan là broă tam ală phan lơh sơnơm, bè kơnuh jrang, kơnuh Ngọc Linh geh hòn gơs niam nàng làng bol in geh priă uă.

Bơtoah ngan tu\ go\ làng bol tam klăc bal, oh kòn tus gal, mò Y Vẩu, nam do neh tòm 80 sơnam chờ hờp geh jơnau chờ gờm nam pa niam bơne\ ngan tus mờ oh kòn, kòn sao tàm [òn bal mờ oh mi [òn lơgar rềp ngài:

-Nam pa, a` kơ\p kờ` jơh ală cau sùm pràn kơl dang, gơboh gơbài. Nam pa a` nting oh kòn pal tơriang tơriồng tàm broă lơh sa, kis tam klăc bal, ba` tam cah is ờ niam, ba` tam lơh.

A` kung kờ` oh kòn he kis pal g^t tàm sơnđàc bal, dong kờl bal tu\ tìp kal ke. Ba` kơ`ao phan cau tàm [òn do ha là tàm [òn ndai. Lài mờ satềp, tàm satềp mờ tơnơ\ mờ satềp, a` kơ\p kờ` oh mi [òn lơgar bơyai lơh satềp chờ, hờm ram mờ gơboh gơbài.

Neh geh tu\ là tiah ua\ kal ke, mơya broă lơh sa mpồl bơtìan bơh xã Pờ Tó, kơnhòal Ia Pa, càr Gia Lai neh brồ guh mhar ngan kơ nờm ală rơndap broă, broă lơh dong kờl bơh Đảng, Dà lơgar dê bè 134, 135, 167 mờ kuơmàng là bơh tu\ geh gùng Trường Sơn Đông lòt gan.

Gùng lòt niam neh dong broă kă bro phan bơna [uơn rlau, làng bol bơtàu tơnguh mhar ală bơta chi tam lơh geh pria\ jền ua\ mờ kơ\ kơljap. Sền go\ bơta tam gơl bơh [òn lơgar dê, ồng Đinh Krô, kòn cau Bahnar, kra [òn [òn Ksom, xã Pờ Tó chờ hờp ngan.

Di bồ nam pa, ồng Đinh Krô geh jơnau nting sap sa tềp bè do:

“Rài kis làng bol he dê neh tam gơl ua\ ngan, rài kis kơ\ kơljap rlau, bơtàu tơnguh rlau. Sa tềp tus den làng bol kung wă rò sa tềp bè ală kòn cau oh mi ndai, chờ hờp ngan.

Di bồ nam pa, a` ờ geh bơta lơi là nting sap jơh ală làng bol [òn rềp [òn ngài dùl nam pa bềng pràn kơldang, lơh sa bơtuah bơtùai, geh cồng nha. Nting sap [òn rềp [òn ngài tam klac bal dùl nùs, dong kờl bal mờ gơp tàm broă lơh sa kung bè tàm rài kis”.

Xã Yang Mao là xã tiah ngài, tiah kal ke kơnhoàl Krông Bông, càr Dak Lak dê, xã do geh tus 70% hìu làng bol kòn cau Mnông mờ Rơđê. Geh bơcri priă bơh dà lơgar, ală nam pa do, rài kis broă lơh sa làng bol dê sơlơ ring niam, rơhời geh tơnguh bơtàu.

Ồng Hà, Chủ tịch xã Yang Mao lài do, kis tàm [òn Tul, xã Yang Mao, kơnhoàl krông Bông yal, nam do làng bol wă rò satềp chờ rơlao tài [òn lơgar neh tơnguh bơtàu, tam gơl pa:

-Di nam yau neh rơlao, nam pa tus, a` mờ làng bol go\ gơlơh chờ hờp ngan. Bol a` là ală cau kis tàm tiah ngài, mơya geh Đảng mờ Dà lơgar sền gròi. Bơh gùng dà broă lơh bơh Đảng tàm broă bơ\t bơtàu [òn lơgar pa.

Làng bol kờ` ngan mờ lơh jăt, bơh cau kra tus mờ cau kơnòm ndrờm tus bal bơ\t bơtàu [òn lơgar ngai sơlơ niam bơne\ rơlao. Broă tam phan làng bol tàm do g^t ngui công nghệ pa, dà lơgar bơcri priă lơh hìu bơsram, lơh bơtơ\t dơng dà, lơh gùng lòt tàm [òn. Satềp do chờ rơlao uă ngan.

Tổ dân phó Xoan, thị trấn Đinh Văn, kơnhòal Lâm Hà, càr Lâm Đồng geh 115 hìu bơnhă, mờ rlau 80% làng bol kòn cau K’Ho. Nam 2019, bal mờ ua\ [òn tàm ală càr Tây Nguyên dê, làng bol tổ dân phó Xoan neh lơh ngan sơr lèt gan ală kal ke bè drà kă bro, tu\ jơh bal khà pria\ tiêu mờ kơphe ndrờm gơmù lơm.

Là cau dờng sơnam tàm [òn, git loh ală kal ke mờ ală broă lơh ngan bơh làng bol dê, ồng K’Hiếu nting sap tơl nă cau lơh ngan rlau tai mờ lơh geh cồng nha tàm nam pa:

“Nting sap [òn lơgar nam pa ngai sơlơ bơtàu tơnguh. Làng bol lơh sa gơtìp ua\ bơtuah bơtùai. Khi lơh geh 3, 4 den làng bol he kung pal lơh ngan lơh geh 2. He ờ git den pal bơsram, pal lùp, bè ròng tu mờ he ờ git den geh ơdu\ bơ to pơlam nàng ròng.

Tơl nă cau pal lơh ngan tam gơl chi tam phan ròng nàng broă lơh sa ngai sơlơ bơtàu tơnguh, bơt bơtàu [òn lơgar ngai sơlơ pas sơm, niam bơne\”.

Chờ gờm nam pa 2020, kòn cau Sơdàng kis tàm xã kal ke Đak Pxi, kơnhoàl Đak Hà, càr Kon Tum geh uă ngan bơta chờ.

Nam lài do gơnoar atbồ bal mờ làng bol tàm xã neh lơh geh cồng nha phan bơkah [ăng gle Đak Pxi; hòi jà geh uă cau năc nhơl chờ tus sền, kờ` g^t bè bơta chài rơgơi ờs mờng kòn cau Sơdàng dê bal mờ ù tiah niam tàm xã do bè: ~rùh Đăk Pe, tiah lơh sa suơn sre công nghệ cao… Bi A Tuyên, kis tàm [òn Ling La đơs mờ nùs nhơm chờ să tòm bè do:

-Ngai do là ngai 1 satềp, hìu nhă a` kung bè ală làng bol kis tàm [òn Ling La do chờ hờp ngan. Kơnờm mờ broă lơh ngan bơh làng bol bơh ală nam lài do, tu\ do broă lơh sa, rài kis làng bol neh tơnguh bơtàu. Tu\ do uă hìu tàm [òn neh tam kơphe mờ geh tơnhào.

Tàm hơ\ geh ờ uă hìu kơnờm bơh broă tơnhào geh kơphe geh g^t nđờ rơhiang tơl^k priă pah nam. Bơdìh hơ\ tai, ală hìu gam tam uă bùm blàng, bời lời. Kơnờm mờ broă lơh ngan bơh làng bol, den tàng tu\ do neh geh cồng nha. Di nam pa, làng bol chờ hờp ngan mờ pin dờn tàm gùng dà, broă đơng lam bơh Đảng. Nam pa làng bol tàm [òn geh tam klăc bal kờ` bơ\t bơtàu rài kis ngai sơlơ hờm ram mờ niam bơne\ rơlao.

Mut tus nam pa 2020, [òn H’Lâm, thị trấn Đăk Đoa, kơnhòal Đăk Đoa, càr Gia Lai neh geh bơta tam gơl pràn ngan. Nam 2017 tu\ crơng gơs [òn pa, H’Lâm geh tus 56 hìu bơnhă r[ah, den tu\ do mìng gam 15 hìu bơnhă r[ah.

Muh mat [òn lơgar kung tam gơl niam tu\ gùng lòt tàm [òn geh tuh mờ bê tông mờr jơh. Ồng Minh, Kuang atbồ Ban Mặt trận [òn H’Lâm chờ hờp đơs:

“Làng bol tàm [òn H’Lâm tam klac dùl nùs bal bơtàu tơnguh lơh sa. Nam 2020, bol hi pơn jat tai lam sồr làng bol bal mờ dà lơgar dong kờl pria\ nàng lơh gùng lòt [òn lơgar tàm [òn H’Lâm, tuh mờ bê tông gùng lòt tus tiah lơh sa mờ pơn jat tai lơh hìu chài rơ gơi [òn nàng làng bol in geh anih pơrjum [uơn [ùai”.

Ồng Nay Phun, nam do neh 65 sơnam, mờ 35 sơnam geh Đảng. Ồng chờ hờp yal: [òn lơgar gam tam gơl mhar ngan, làng bol gam pơn jat tai tàm pơr lòng lơh sa, bơt bơtàu [òn lơgar ngai sơlơ pas sơm, niam bơne\:

“Bơh tu\ dà lơgar bơcri pria\ bơt bơtàu phan bơna, dong làng bol càn pria\ nàng bơcri lơh sa den ờ ua\ hìu bơnhă neh geh broă lơh sa kơ\ kơljap. Kuơmàng là broă lơh 134, dong lơh hìu ơm ai ală hìu bơnhă r[ah in; broă lơh 168 dong kờl kơn rồ sơntìl mờ tus tu\ do kơn rồ neh deh kòn ua\.

Làng bol chờ hờp ngan, ưn ngài Đảng, dà lơgar ua\ ngan. Pah tu\ pơrjum làng bol tàm [òn, bol a` hòi jà mờ pơn jờng làng bol lơh ngan lơh sa, tam klac bal dùl nùs, lơh jat niam gùng dà broă lơh bơh Đảng, adat boh lam bơh dà lơgar; ờ iat, ờ đòm, ờ jat bol ờ niam”.

Cau mblàng Ndong Brawl