VOV4.K’ho – Tu\ gam kis, Chủ tịch Hồ Chí Minh neh sền gròi uă ngan mờ đơs sùm gơnoar broă kuơ màng bơh gah lơh sa suơn sre, cau lơh broă sa, tiah [òn lơgar dê: “Làng bol lơh broă sa suơn sre he dê pas den hơ\ sồng dà lơgar he dê pas. Broă lơh sa suơn sre he dê pas sơm den hơ\ sồng dà lơgar he dê par pas sơm” mờ đơs nền “Pal bơtàu tơnguh lơh sa suơn sre dùl bă tơl làm”. Bơtàu tơnguh lơh sa suơn sre tơl làm là dùl bơta geh ngan loh làng, là bơnàng jă nàng bơtàu tơnguh ală gah lơh sa ndai, dong kờl ai broă tam gơl lơh sa mờ ma\i mok dà lơgar he dê. Lơh jat jơnau nting bơr lời wơl Bác Hồ dê, uă nam do, gah lơh sa suơn sre mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar sùm đơs nền là bơnàng chul chồl bơh rài lơh sa dê.

Tàm mờr 30 nam tam gơl pa, broă lơh sa suơn sre lơgar Việt Nam dê sùm gàr tàm khà gơguh kờp bal geh mờr 3,5% tàm 1 nam, sap sèng khà jơnhua tàm tiah châu Á đơs bal, ngan là tàm tiah Đông Nam Á đơs is. Tơnơ\ tơngai ờ tơl kòi phe jo\ jòng, bơh nam 1989, lơgar he neh gơ gơs là lơgar tac kòi phe hờ lơgar ndai. Bơta tơl kòi phe geh bơsong tơl làm, ờ mìng ai tơl kòi phe, phan sa rlau 90 tơlak nă làng bol in bal mờ priă lơh geh gơguh uă mờ gam gơ gơs là lơgar pràn bè tac phan lơh gơs bơh suơn sre hờ lơgar ndai sồ 1 dunia. Broă lơh sa suơn sre bơtàu tơnguh neh lơh gơlik dùl [òn lơgar pa bal mờ ală tam gơl bè ồs đèng, gùng lòt, hìu bơsram, hìu sơnơm, gùng lòt, hìu đam, pơ gồp bơnah gàr kơ\ kơljap mpồl bơtìan…

Mờ gơnoar broă là gah lơh sa tơr gùm bal cèng bơta tề lam, tus tu\ do, lơh sa suơn sre neh gơ gơs là dùl rài lơh gơlik phan bơna mut gơ rờm bal mờ dunia uă ngan, sùm là cau dong kờl bơh rài lơh sa dê. Dilah bè nam 1986, priă lơh geh bơh tac hờ lơgar ndai gùt gah lơh sa suơn sre mìng geh 486 tơlak 200 rbô dolar Mỹ, nam 2000 geh 4 tơmàn 200 tơlak dolar Mỹ, den tus nam 2018, dơ\ sơn rờp kờp jơh priă lơh geh bơh tac hờ lơgar ndai gùt gah do dê geh 40 tơmàn 200 tơlak dolar Mỹ, uă ngan rlau jơh bơh lài tus tu\ do. Việt Nam neh gơ gơs là dùl tàm ală lơgar pràn bè tac hờ lơgar ndai phan lơh gơs bơh suơn sre, chi brê phan tàm dà uă tàm dunia, mờ 10 bơta phan geh priă lơh geh pah nam là 1 tơmàn dolar Mỹ.

Ồng Nguyễn Quốc Toản, kuang atbồ Cục lơh gơlik mờ bơtàu tơnguh drà kă bro phan lơh gơs bơh suơn sre đơs là, cồng nha do là tài gùt gah lơh sa suơn sre bal mờ ală tiah dê, bơta dùl nùs bal bơh làng bol lơh broă sa dê neh jơh nùs lơh jat Rơndap broă lơh rơndap sap sèng wơl gah lơh sa suơn sre jat gùng dà broă lơh tơnguh bơta kuơ lơh gơlik gơguh uă mờ bơtàu tơnguh kơ\ kơljap gơ jat mờ broă lơh jơnau kờ` dà lơgar bơt bơtàu [òn lơgar pa: “Broă lơh sa suơn sre neh mut tàm tơngai bơtàu tơnguh mờ bơtàu tơnguh wil tơl ngan mờ kuơmàng là bơta niam bơtàu tơnguh ngai sơlơ geh tơnguh niam. Bơta do gơtùi ai go\ bơh ală khà: nam 2018, gơguh GDP bơh gah lơh sa suơn sre dê geh 3,76%. Do là khà jơnhua dilah bol he sền wơl tơngai sơn rờp bơh nam 2016 dê là neh geh tu\ tơngai ờ bơtàu tơnguh dùl êt lơi tơn. Tàm bơta gơguh bal bơh GDP gùt lơgar dê bơh 6,5% tus 7% den gơguh GDP bơh gah lơh sa suơn sre dê pơn jat tai ai go\ gơnoar broă kuơmàng tàm rơndap sap sèng GDP bơh gùt lơgar dê mờ gàr tơl kơ\ kơljap kòi phe, hời rơ hời gàr tơl phan sa pràn să jan in mờ kloh niam ờ do ờ dă phan sa”.

Bulah bè hơ\, bal mờ ală broă lơh gơtùi kung gam ală bơta lòng, bơta kal ke bè: broă mut gơ rờm bal ngai sơlơ uă, gơ rềng ờ niam bơh tam gơl trồ tiah dê, ală bơta ờ niam tàm lơgar sồr gah lơh sa suơn sre pal pơn jat tai tam gơl nàng bơtàu tơnguh kơ\ kơljap. Bal mờ broă jơh nùs lam lơh broă rơndap sap sèng wơl gah lơh sa suơn sre jat gùng dà broă lơh gơguh uă bơta kuơ lơh geh gơ jat bal mờ bơt bơtàu [òn lơgar pa, dùl tàm ală bơta tam gơl mờ gah lơh sa suơn sre wèt tus kờ` lơh geh là gơ hòi gơ jà mpồl lơh sa kă bro tus bal bơcrri priă mờ chồl pràn broă ngui khoa học công nghệ, lơh bơta pơn jờng pa ai bơtàu tơnguh in.

Geh uă jơnau đơs đơs là, nàng gơtùi lơh geh bơta do pal tơr gùm bơsong ală bơta kal ke bè ù tiah, tơrmù sră nggal lơh broă, lơh gơlik anih bơcri priă niam kung bè ală cơ chế tàm broă dong kờl, lơh bal mờ mpồl lơh sa kă bro, bơh ngan ngồn lam lơh rơndap sap sèng wơl lơh sa suơn sre tàm càr, ồng Đặng Ngọc Sơn, Phó Chủ tịch UBND càr Hà Tĩnh geh jơnau đơs: “Lơh sa suơn sre den broă tơr gùm ù tiah, suơn sre là kal ke ngan, dan Chính phủ, Bộ Nông nghiệp mờ Phát triển Nông thôn geh broă lơh ngan ngồn rlau tàm broă do, ngan là ală cơ chế, chính sách nàng tơr gùm ù tiah, suơn sre nàng kờ` chồl pràn broă lơh sa suơn sre, geh cồng nha rlau. Dan mờ Bộ, Gah broă lơh dà lơgar mờ Bộ Nông nghiệp mờ Phát triển Nông thôn kơlôi sơnơng bơ tơl 2, 3 chính sách, wèt tus pơn jờng bơtàu tơnguh lơh sa suơn sre phan bơna dờng, pa, gơ jat bal mờ broă lơh “Tơl xã dùl phan lơh gơs – OCOP” dipal mờ jơnau kờ` bơtàu tơnguh bơh tơl tiah lơh sa dê, ngan là ală tiah kal ke. Mpồl chính sách dơ\ 2 là bơtàu tơnguh lơh sa suơn sre mơya wèt tus tơl niam rài kis mpồl bơtìan tàm [òn lơgar”.

Đơs sùm broă bơtàu tơnguh gah lơh sa suơn sre geh gơnoar broă kuơmàng ngan tàm bơtàu tơnguh lơh sa mpồl bơtìan dà lơgar dê tàm pơrjum lam lơh kơnòl gah lơh sa suơn sre tàm nam 2019, Thủ tướng Chính phủ, ồng Nguyễn Xuân Phúc đơs wơl jơnau kờ` 10 nam tus gơ wèt mờ gah lơh sa suơn sre: “Gah lơh sa suơn sre pal bơt bơtàu geh bơta kơp kờ` bơh jơi bơtiàn dê, pal lơh ngan tàm 10 nam tai, Việt Nam mut tàm mpồl 15 lơgar geh rài lơh sa suơn sre bơtàu tơnguh ngan rlau jơh, mìng is tàm gah lơh gơlik phan bơh suơn sre, pal mut tàm mpồl 10 lơgar bơh dunia dê, Việt Nam pal lơh ngan gơ gơs là tiah tờm lơh gơlik, tac hờ lơgar ndai phan lơh gơlik bơh dơm chi, brê bơnơm sồ 1 dunia, là tiah lơh gơlik ka ti uă ngan bơh dunia dê. Bơtàu tơnguh gah lơh sa suơn sre pal lơh geh uă, êt ngan rlau jơh kung là 3%, tac hờ lơgar ndai geh bơh 42 tus 43 tơmàn dolar Mỹ. A` sồr ală oh mi jòi tơl bơta, tơnguh tơl jơnau bơceh pa nàng lơh geh uă rlau tai jơnau kờ` neh ai tơlik”.

Pơn jat tai lơh jat geh cồng nha ală jơnau kờ` ai tơlik bè bơtàu tơnguh lơh sa suơn sre, tiah [òn lơgar, tơnguh niam rài kis cau lơh broă sa dê, gùt gah lơh sa suơn sre mờ bơtàu tơnguh tiah [òn lơgar pơn jat tai chồl pràn broă mblàng yal, tơnguh jơnau git wă bè gơnoar broă, bơngă bơh gah lơh sa suơn sre, cau lơh broă sa, tiah [òn lơgar dê tàm tơngau chồl pràn tam gơl pa dà lơgar; pơlam lơh jat uă ală gùng dà broă lơh bơh Đảng, Dà lơgar, Quốc hội, Chính phủ dê bè lơh sa suơn sre, cau lơh broă sa, tiah [òn lơgar, nàng lam lơh ngan ngồn.

Chồl pràn  tam gơl pa broă lơh sa suơn sre, tiah [òn lơgar gơ jat bal mờ rơndap sap sèng wơl gah lơh sa suơn sre, tam gơl rơndap sap sèng broă lơh sa [òn lơgar; bơt bơtàu [òn lơgar pa, rơcang lài tơnguh niam rài kis phan bơna, niam chài, nùs nhơm bơh làng bol ơm kis tàm tiah [òn lơgar dê, ngan là ală tiah gam uă kal ke; tam gơl broă lam lơh sa; chồl pràn kơlôi sơnơng, tàm jàu mờ ngui gơguh jak khoa học, công nghệ lơh nàng jă nàng tơnguh mhar khà lơh geh, bơta niam, cồng nha broă lơh sa kă bro dê; kơlôi sơnơng, sồr tam gơl pa cơ chế chính sách hòi jà li la ală bơta dong kờl ai bơtàu tơnguh lơh sa suơn sre, tiah [òn lơgar in. Bal mờ hơ\ là chồl pràn lơh broă bal dunia, lơh gơs, tơnguh pràn jak bơh mpồl kuang bàng atbồ dà lơgar bè lơh sa suơn sre, tiah [òn lơgar.

Cau mblàng K’Duẩn