VOV4.K’ho- Rề ơnàng bă ù dùl bă ur ar, ờ lơh jăt rơndăp ù tiah ai tam, ờ sền dờng màng bơta pal jăt lơh gơlik mờ jơnau kờ` bơh drà kă bro dê, lơh sa “khăt gơboh gơlềng gơlềng”. tơnguh cồng nha lơh geh mơya ờ sền dờng màng bơta niam là ală jơnau tờm gơlam tus bơta geh ngan pal muăt jrùm bơh gah tam phan dê tàm Tây Nguyên tu\ do. Jơnau cih dơ\ 2 bơh dùl ròt jơnau cih: Gùng dà broă lơh ngui cồng nha bă ù pơrhê bazan dờng ơning ơnàng ngan tàm Tây Nguyên in bal mờ sơnđan măt “Ờ lơh jăt rơndăp ù tiah, drà kă bro ờ kơ\ kơl jăp mờ gơtìp gơkòl dồs dờng gơ lòt jăt bal mờ cau lơh broă sa”.

Ală nam 2006, 2007, 2008…priă tăc bơsơ\t kau su gơguh sùm mờ jơnhoa ngan rlau jơh là tàm nam 2012 bal mờ priă tăc gơguh tus 120 tơlak đong tàm dùl tấn. Tờm kau su tu\ hơ\ geh sền là biàng bò, cau lơi, hìu lơi kung tam kau su lơm, ờ go\ iăt jăt ală jơnau tơngkah lài bè drà kă bro bơh ală cau jak dê. Bă ù tam kau su tàm Tây Nguyên gơguh mhar ngan, ờ lơh jăt rơndăp ù tiah ai tam mìng tàm pơgăp bàr pe nam lơm. Bè dùl bơta pal gơlik geh, tơnơ\ hơ\ tơn, priă tăc bơsơ\t kau su sơnđờm gơmù uă ngan sùm bơh 120 tơlak đong tàm dùl tấn gơmù mìng gam wơl 90 tơlak đong tàm dùl tấn, 60 tơlak đong mờ gơ ơm sùm tàm khà pơgăp 30 tơlak đong tàm dùl tấn tàm uă nam do. Bơh cau lơh broă sa tus mpồl lơh sa kă bro tam kau su ndrờm kal ke ngan mờ priă tăc bơsơ\t kau su bè do.

Kung ndrờm bè kau su sơl, tài bơh priă tă tiêu gơguh uă, geh tu\ gơguh tus rlau 230 rbô đong tàm dùl ki\, cau lơh broă sa ờ bài kờ` iăt jơnau tơngkah lài, tam dùl bă ur ar khăt gơboh. Jăt rơndăp ù tiah ai tam tus nam 2020, wèt tus nam 2025, bă ù tam tiêu bơh gùt lơgar dê là 50 rbô lồ mơya mìng tàm bàr pe nam lơm, mìng is Tây Nguyên neh geh tus mờr 93 rbô lồ, tơnguh jơh bă ù tam tiêu tàm gùt lơgar tus 150 rbô lồ, ờ lơh jăt rơndăp ù tiah ai tam, tam rlau mờ khà ai.

Ồng Hà Ngọc Uyển, Kuang ătbồ Chi cục Tam phan mờ Sền gàr phan tam càr Gia Lai pà gi\t: Tơngai priă tăc tiêu gơguh uă, ală gah lơh broă geh gơnoar tàm tiah do neh sùm bơto sồr làng bol lơh broă sa ờ go\ di rề ơnàng uă ir bă ù nàng tam, ờ lơh jăt rơndăp ù tiah ai tam mơya ờ jai kơryan gơ. Ồng Hà Ngọc Uyển đơs bè do: Ală nam lài, tài bơh priă tăc tiêu gơguh ngan den tàng cau lơh broă sa ur ar tàm đòm jăt gơp tam tiêu, geh bă ală bă ù gơ ơm tàm rơndăp ù tiah kung bè bơdìh mờ rơndăp ù tiah ai tam. Halà đơs gơ in di rlau là ù ờ gơdờp den cau lơh broă sa kung tam sơl. Ngan den tàng bè hơ\ neh ờ lơh jăt rơndăp ù tiah ai tam.

Ală bă tiêu geh cau lơh broă sa ờ iăt jăt jơnau bơto sồr rề ơnàng is tu\ ờ tơl ală bơta chài den [ươn ngan gơlam tus kòp bơtờp. Lồi du\t là uă ngan sươn tiêu neh chơ\t ro jơh, “ờ jai dong kờl tai”, cau lơh broă sa roh jơh priă tă bơcri, gơ ơm tàm bơta gơtìp dồs kơnòl uă ngan. Ai ală hìu bơnhă tam tiêu ndai geh tơnhàu geh phan bơna den tài bơh ờ lơh jăt rơndăp ù tiah ai tam, den tiêu lơh geh uă rlau ir mờ bơta kờ` ngui sa bơh drà kă bro dê, den tàng neh lơh priă tăc tiêu gơmù bơh 200 rbô đong tàm dùl ki\ mìng gam wơl pơgăp 50 rbô đong lơm tàm dùl ki\ ndrờm bal mờ priă tă lơh gơs tiêu.

Bă kơphê lơgar he dê pơgăp 720 rbô lồ, mìng is Tây Nguyên geh tus pơgăp 630 rbô lồ. Nam 2017, lơgar he neh sơrlèt lơgar Brazil gơ gơs là lơgar tăc kơphê mờ lơgar ndai uă ngan rlau jơh dunia. Mơya, priă tăc kơphê gar tàm lơgar he den gơlik wơl ờ kas ngan rlau jơh dunia tài bơh ờ hềt lơh gơs kơphê niam. Cau mờng chài lơh broă sa sươn sre là ồng Hoàng Trọng Thủy đơs là: ală nam do, ờ mìng kơphê lơm mờ jơh ală phan bơna ndai bol he rơ\p mìng sền ngac bè tơnguh khà phan lơh geh mờ bơta niam ờ uă den tàng priă lơh geh ờ geh uă. Tàm hơ\, tiêu mờ kơphê là ală jơnau ai lơh pơnyơu mùl go\ ngan. Bơtơl tàm hơ\, là ờ lơh jăt rơndăp ù tiah ai tam, bă ù mờ phan lơh geh gơguh uă, ờ ring bal đah phan lơh geh mờ jơnau kờ` ngui sa bơh drà kă bro dê den geh sơlơ lơh priă tăc ală bơta phan lơh gơs bơh sươn sre sơlơ gơmù uă ngan.

Ồng Hoàng Trọng Thủy, đơs bè do: Bơta niam ờ ndrờm bal, ờ kơ\ kơl jăp. Bơta dơ\ 2 là cau lơh broă sa ờ geh bơta bơto pơlam bè drà kă bro den tàng cau lơh broă sa ờ lơh bơta lơi krơi rlau tai là cau rề ơnàng bă ù tam kơphê mờ tiêu. Bơh hơ\, gơ pơgồp bơnah lơh bă ù rơndăp ù tiah ai tam gơtìp ờ lơh jăt. Tàm jơnau do pà go\, gah lơh broă sa sươn sre ờ hềt tề lam ală anih lơh gơlik phan bơh gơ dê dùl bă kơ\ kơl jăp.

Jơnau lơh bè lơi nàng cau lơh broă sa in iang nùs lơh sa hơ\ là ală anih lơh gơlik phan lơh gơs bơh sươn sre pal geh bơta lơh bal niam. Hơ\ là, ală mpồl lơh sa kă bro blơi, lơh gơlik phan mờ tàm tơrbo\ drà kă bro mờ cau lơh broă sa pal lơh bal mờ gơ\p. Tàm 4 nă cau do, tàm hơ\ geh cau lơh broă sa, mpồl lơh sa kă bro, cau jak mờ anih lơh broă dà lơgar pal geh bơta lơh bal niam.

Ồng Huỳnh Văn Thòn, Kuang ătbồ Mpồl duh broă ătbồ Công ty Cổ phần tập đoàn Lộc Trời, đơs, bơta lơh bal do tàm tơngai lài ờ hềt ngan ngồn geh lơh. Gơnoar broă đơng pơlam bơh dà lơgar dê ờ hềt uă. Ồng đơs bè do: Mìng mpồl lơh sa kă bro là gơtùi lơh bal geh lơh sa mờ drà kă bro, hơ\ sồng ki\ geh ală sră pơrgon kă bro phan bơna mờ cau lơh broă sa. Den tàng bè hơ\, tàm lơh bal đah 4 nă cau do, den cau lơh broă sa, mpồl lơh sa kă bro, cau jak pal là 3 cau tờm, ơm tàm gơnoar 3 bồ bơh dùl tam giác dê. Ai dà lơgar ơm tàm gùl 3 bồ hơ\, lơh gơnoar broă bơceh lơh bè chính phủ neh đơs sùm, hơ\ là gơnoar broă lơh gơlik adat lơh broă, gơnoar broă lơh kòn gùng mờ gơnoar broă lơh đơng pơlam.

Tu\ priă tăc phan lơh geh bơh sươn sre gơmù uă ir, tàm ală anih lơh gơlik phan lơh geh bơh sươn sre den cau lơh broă sa kung gam là cau kong hoàc hươr uă ngan rlau jơh. Mờ priă tăc tiêu, tăc kau su, tăc kơphê bè tơngai lài…ờ dùl êt nă cau neh gơtìp dồs kơnòl ngan, ală bơnah priă bơcri ờ jai tơm. Ờ lơh jăt rơndăp ù tiah, drà kă bro ờ kơ\ kơl jăp den kung ndrờm bal mờ cau lơh broă sa kung gam pal kong mờ jơnau gơkòl dồs tàm bă ù nđiơm gơs bơh he dê tơn.

Cau cih Lê Bình- Cau mblàng Lơ Mu K’Yến

Dilah làng bol mờ gơ\p bơyô kờ` sền jơnau cih dơ\ dùl den dan pờ jăt gùng link do: http://vov4.vov.vn/Kho/chuyen-muc/gung-da-ngui-geh-cong-nha-ba-u-porhe-bazan-dong-oning-onang-tam-tay-nguyen-jona-c162-291748.aspx