VOV4.K’ho- Tàm kơnhoàl nhàr lơgar Ia Grai, uă làng bol kòn cau neh rlau lòt tìs gùng, iat jat jơnau pơrlồm, bơchồt, hoài jà bơh bol iơh dê dô gan nhàr lơgar tìs mờ kơrnoat boh lam. Uă cau tàm khà khi neh geh Pôs đồng ling sền gàr tiah nhàr lơgar mờ ală mpồl cau, gơnoar atbồ tàm tiah do dong kờl, neh gi\t wa\ bơta di, tơryăng tơryồng lơh sa, bơ\t bơtàu rài kis tàm [òn lơgar tờm he dê tơn. Ală bơta gơ tam gơl niam ngan tàm [òn Kuk, do là [òn geh uă ngan rlau jơh cau lài do neh dô gan nhàr lơgar bơh xã Ia O, kơnhoàl Ia Grai, càr Gia Lai dê.

Ksor Năk, cau Jrai là dùl tàm ală cau ơm tàm [òn Kuk, xã Ia O, kơnhoàl Ia Grai lài do neh geh tu\ dô gan nhàr lơgar tus hờ lơgar Campuchia, kis tàm sàl dô pleh tơnơ\ do pal wơl rê wơl hờ [òn lơgar tờm tài bơh bòl glar kal ke ir. Ksor Năk pà gi\t, iat jat bol iơh, bi dô gan nhàr lơgar tus hờ lơgar Campuchia, roh jơh dùl poh tiă dà croh dà sơding, lòt gan brê dờng brê kròng bòl glar kal ke ngan gi\t lơh den hơ\ sồng tus geh sàl dô pleh.

Ală cau tồn là geh sa bơkah, ơm gời, bi\c lơhă, geh priă ngui sa khat bè nùs he kờ` bè jơnau mờ ală bol iơh kung gam đơs sùm, mơya mùl màl tàm rài kis geh ngan den ờ go\ di là bè hơ\, jơh ală den sơlơ\u wơl jơh. Bi bal mờ uă làng bol ndai pal ơm ing hăt hal ngan tàm tơl toaltăng lơh ing, sàu sa ờ tơl, jơgloh tơhìr sùm. Di 7 nhai den ờ jai kong mờ jòi gùng rê wơl hờ [òn. Rê wơl bal mờ nùs nhơm wờl să gi\t gơjra` sang glài, bi geh Pôs đồng ling sền gàr tiah nhàr lơgar mờ gơnoar atbồ xã Ia O dong kờl lơh bơ\t wơl hìu đam. Mờ bi kung gam geh dong kờl ai càn priă nàng bơcri tam bùm blàng, tam tơngời, bơtàu tơnguh lơh sa.

Tu\ do, rài kis hìu bơnhă dê neh tơl ngui tơl sa, hìu đam niam bơne\ ngan. Tu\ kơlôi wơl jơnau lài do, Ksor Năk gơlơh wờl să ngan tài bơh neh rlau dô gan nhàr lơgar iat jat jơnau bơchồt bơh bol iơh dê:

Tus hờ lơgar Campuchia den a` neh tìs gơ dê, lòt tus đah hơ\ glar bòl mờ kal ke ngan tai. Tài bơh a` iat jat jơnau bol iơh dê đơs den tàng lòt jat, ai tu\ do den a` neh gi\t gùng lơh sa, Dà lơgar mờ Mpồl ling sền gàr tiah nhàr lơgar kung dong kờl a` in uă ngan.

Ai gơ wèt mờ mò Ksor Blá, cau Jrai kung là cau tàm [òn Kuk, neh geh 3 nam dô gan nhàr lơgar, ơm tàm sàl dô pleh, sơrlèt gan ală ngai jơgloh tơhìr, bòl glar kal ke, kòp tê jê să sùm. Sền rài kis nggui koh biăp rcăng tru\ biăp sur in sa, ờ cau lơi mờ gi\t là lài do, mò neh geh tu\ là dùl nă cau pas sơm ngan rlau jơh tàm [òn. Mìng tài bơh pin dờn iat jat jơnau bol iơh dê đơs, tăc hìu, tăc ù hơ\ sồng tơrgùm jơh priă jền cèng lòt dô gan nhàr lơgar tus lơgar Campuchia mờ gơlik wơl là cau mpàng tê soh gời. Kra lơbơn lơ`ô sùm, mờ mìng ơm is dùl nă să tai, gơtìp tung kơ`au jơh priă jền, ơm kis is dùl nă să muăt jrùm ngan tàm sàl dô pleh di 3 nam den Ksor Blá bơtuah ngan geh bàr pe nă cau tàm xã jà rê hờ [òn lơgar tờm.

Tàm lơgar ndai den a` ờ go\ gi\t đơs dà khi dê ờ. Ơm tàm hơ\ a` ờ git lơh bơta lơi, a` ờ go\ sền go\ chờ hờp dùl êt lơi, dilah chờ hờp den a` neh lòt tơn gơ dê. Khi lùp `chi gơlơh a` neh lòt mờ wơl rê wơl. A` đơs a` neh kra gơbloh, ờ gi\t lơh broă lơi. Ơm hờ đah ne den jơh ală là kòn klau lơm, bol khi ờ gơtùi drơng gàr a` in. A` kơ` rê wơl hờ [òn lơgar tờm nàng tu\ gơtìp kòp tê jê să gam geh sơl oh kòn, kòn sau khi drơng gàr a` in. A` pal rê wơl hờ [òn lơgar, mờ ờ go\ khin lòt ờ.

Lài do neh geh tu\ là cau tờm lam bồ tàm mpồl cau dô gan nhàr lơgar tìs mờ kơrnoat boh lam, ồng Ksor Thịt, ơm tàm [òn Kuk, xã Ia O tu\ do gơlik wơl là dùl tàm ală cau tus bal jơh nùs ngan bal mờ Mpồl ling sền gàr tiah nhàr lơgar mblàng yal nàng làng bol in ba` dô gan nhàr lơgar. Ồng Thịt pà gi\t, bơh ală dơ\ lam cau lòt dô gan nhàr lơgar lài do, ồng gi\t geh dô gan nhàr lơgar ờ go\ cèng wơl rài kis niam rlau mờ gam lơh uă cau gơ ơm tàm rài kis bòl glar kal ke ngan wơl.

Să tờm ồng mờ hìu bơnhă kung pal roh dùl tu\ tơngai den hơ\ sồng bơtàu tơnguh wơl broă lơh sa, sươn mìr, gơtìp lời sang jơh. Mờ bal mờ bơta tơryăng tơryồng lơh broă lơh sa, geh gơnoar atbồ tiah do mờ pôs đồng ling sền gàr tiah nhàr lơgar dong kờl, rài kis hìu bơnhă ồng dê tu\ do neh tơl ngui tơl sa mờ bơtàu tơnguh ngan: 

Ơm tàm hìu he lơh sươn lơh mìr chờ hờp rlau, iat jat jơnau cau ndai pơrlồm pơn jồ ờ go\ kuơ. Ơm tàm tiah lơi den he kung pal lơh broă lơm gơ dê. He là cau Việt Nam den he ơm tàm dà lơgar Việt Nam he dê, dà lơgar he lơngăp lơngai mờ neh kơ\ kơl jăp den he rcăng lơh sa lơm gời, lơh uă den sa uă, lơh dùl êt den sa dùl êt. Ba` hàm hà ală priă jền đah ne dê, mbè gi\t rài kis tàm tiah hơ\ gơ bè lơi.

Ồng Rmah Hly, Kuang atbồ [òn Kuk pà gi\t, lài do tàm [òn geh uă cau pin dờn iat jơnau bol iơh dê đơs dô gan nhàr lơgar tìs mờ kơrnoat boh lam bal mờ jơnau kơ\p kờ` “ờ lơh broă mơya kung geh sơl rài kis pas sơm lơngai lơngòi”. Jơh ală cau do tơnơ\ hơ\ ndrờm wờl să ngan, pal kis gơlềng gơlàng tàm ù cau tiah cau. Tu\ rê wơl hờ [òn yau, bal mờ bơta dong kờl bơh gơnoar atbồ, bơh mpồl ling sền gàr tiah nhàr lơgar dê, ală cau dô gan nhàr lơgar sền bal jơh ală neh geh rài kis kơ\ kơl jăp, iang nùs lơh sa:

Ală nam 2004, làng bol ờ gi\t lơh sa kă bro, den tàng iat jat jơnau cau bơchồt dô lòt hờ lơgar Mỹ, lòt lơgar ndai nàng lơh pas. Tu\ do, geh kuang bàng thôn, geh oh mi cau ling sền gàr tiah nhàr lơgar dong kờl, sền gròi den tàng ờ geh cau lơi lòt jat tai. Làng bol tu\ do rcăng lơh sa, bơtàu tơnguh rài kis gơ dê, ờ gam cau lơi kờ` dô gan nhàr lơgar tai.

Nàng làng bol tàm [òn kòn cau gi\t geh bơta ngòt rơngơ\t bơh broă dô gan nhàr lơgar tìs mờ kơrnoat boh lam, Pôs đồng ling sền gàr tiah nhàr lơgar Ia O, Gah đơng lam Mpồl ling sền gàr tiah nhàr lơgar càr Gia Lai neh geh uă gùng dà broă lơh hòi jà lam sồr làng bol ngac chài ngan, ơm rềp mờ làng bol, lòt sùm mờ [òn lơgar. Kơnờm bè hơ\ mờ bơta dô gan nhàr lơgar tìs mờ kơrnoat boh lam neh geh gơmù mờ ală cau neh rlau lòt tìs gùng tìs dà neh rê wơl iang nùs ơm kis tàm [òn tờm he dê.

Thiếu tá Nguyễn Quang Công Phó Kuang atbồ gah broă lơh ờs mờng, Pôs đồng ling sền gàr tiah nhàr lơgar Ia O, gơ wèt Gah đơng lam Mpồl ling sền gàr tiah nhàr lơgar càr Gia Lai geh yal loh làng rlau bè bơta do.

Bơta dô gan nhàr lơgar tìs mờ kơrnoat boh lam tàm ù tiah xã Ia O tàm tơngai lài gơlik geh bè lơi ơ ồng?

Thiếu tá Nguyễn Quang Công: Bơh ală nam 2001 tus tu\ do den bơta làng bol tàm xã đơs bal, [òn Kuk đơs is kung geh sơl bàr pe nă cau gi\t wa\ ờ hềt di, iat jơnau bơchồt bơh bàr pe nă cau iơh dê tus bal dô gan nhàr lơgar tus lơgar Campuchia. Uă ngan là tàm tơngai bơh nam 2001 tus nam 2007, mờ tơngai tơnơ\ do geh nam 2015. Khà cau dô gan nhàr lơgar tàm ù tiah xã Ia O den geh 121 nă, tu\ do gam ơm kis tàm do là 86 nă.

Den khà cau lài do neh dô gan nhàr lơgar den geh UNHCR jàu wơl mờ bàr pe nă den gơtìp ku\p jun rê wơl hờ [òn lơgar, ai bàr pe nă tai den dô rê wơl is, bơta bơta gi\t wa\ geh broă lơh tìs ngan mờ dô rê wơl is. Tu\ do, khà cau dô gan nhàr lơgar tàm do den nùs nhơm neh kơ\ kơl jăp, gi\t loh kơnòl bơh làng bol tàm lơgar dê, kơ\ kơl jăp nàng tơrgùm bơtàu tơnguh lơh sa, bơ\t bơtàu rài kis, bơ\t bơtàu lơh sa nàng hìu bơnhă in bơtàu tơnguh.

Pôs đồng ling sền gàr tiah nhàr lơgar Ia O neh geh ală broă lơh bè lơi nàng rcăng sơndră dô gan nhàr lơgar tìs mờ kơrnoat boh lam kung bè dong ală cau lài do neh rlau lòt dô gan nhàr lơgar rê kis gơrờm bal wơl mờ [òn lơgar, iang nùs lơh sa, ơ ồng?

Thiếu tá Nguyễn Quang Công: Sền bal, bơh tơrgùm kờp, bơh pơndờm pơnđiang dong kờl den tơngai rềp ndo, uă ngan ală cau lài do neh rlau lòt dô gan nhàr lơgar neh gi\t loh làng kơnòl mờ kis gơ rờm bal wơl mờ [òn lơgar niam ngan. Mờ tơrgùm tàm broă bơtàu tơnguh lơh sa hìu bơnhă, tus bal bơ\t bơtàu [òn lơgar tờm, bơ\t bơtàu srơh sền gàr lơngăp lơngai Dà lơgar, srơh sền gàr tiah nhàr lơgar bơh Mpồl ling sền gàr tiah nhàr lơgar dê. Sền bal, bàr pe nă cau lài do là cau tờm lam bồ tàm broă jun rò, lam gùng, hòi jà dô gan nhàr lơgar den khà cau do tu\ do gơguh jak niam ngan.

Oh mi cau ling sền gàr tiah nhàr lơgar sùm ai kuang bàng pơgồp bal mờ gơnoar atbồ tàm tiah do nàng lơh tam gơl nùs nhơm, bơto tơngkah, pơndờm pơnđiang, mờ kuơmàng là dong kờl bơh ală broă lơh loh làng. Bè là bơto pơlam làng bol in broă chài tam phan, bơtàu tơnguh lơh sa, pơlam làng bol broă chài rcăng sơndră kòp, tu\ geh kòp den lòt kham hờ hìu sơnơm, hùc sơnơm…Kuơmàng là broă lơh mblàng yal, rcăng sơndră lài nàng kơryan broă lơh hoài jà, bơchồt, lam gùng, dô gan nhàr lơgar tàm [òn lơgar.

Ơi dan ưn ngài ồng uă ngan!\

Cau mblàng Lơ Mu K’Yến