VOV4.K’ho- Jat ală jơnau cih bơh Công ước Adat dà lềng nam 1982, Adat dà lềng Việt Nam nam 2012 mờ ală jơnau yal bơr chính trị geh Việt Nam ai neh đơs nền ù tiah {làng dà lềng Tư Chính gơ wèt ù tiah geh gơnoar lơh sa mờ ù tiah kềng gah dà lềng lơgar Việt Nam dê. Tàm do, Việt Nam geh gơnoar tờm ù tiah mờ gơnoar dipal mờ kơrnoat boh lam geh cih loh làng ngan tàm công ước Adat dà lềng nam 1982 mờ bol he lơh neh lơh wil tơl ală gơnoar do tàm gi\t nđờ jơ\t nam do.

Jat tàm ală sră nggal adat boh lam dunia mờ công ước Adat dà lềng bơh Liên hợp quốc dê nam 1982 (UNCLOS), Việt Nam neh geh jơnau yal bơr tiah [làng dà lềng dà thờl Tư Chính gơ wèt ù tiah geh gơnoar lơh sa mờ tiah kềng gah dà lềng lơgar Việt Nam dê. Bè hơ\, ală broă lơh bơh mpồl ơhò lòt sền bơh lơgar Lo dê tàm tiah đah jum dà lềng đah mat tơngai lik rềp mờ [làng dà lềng dà thờl Tư Chính neh lơh tìs tàm ală gơnoar bơh lơgar Việt Nam dê tàm tiah do jat adat boh lam dunia dê.

Do là tiah dà lềng lơgar Việt Nam dê geh gơnoar ù tiah mờ geh gơnoar cribơyai broă. Bè jat tàm bơta 56 bơh UNCLOS dê, tàm tiah geh gơnoar lơh sa bơh he dê, ală dà lơgar rềp kềng gah dà lềng, tàm ală gơnoar, geh gơnoar gơnoar tờm ù tiah gơ wèt mờ ală phan kuơ geh is, phan kis halà ờ geh phan kis tàm tiah hơ\, gơnoar gơnoar tờm ù tiah gơ wèt mờ ală broă lơh ndai, bè lơh năng lượng bơh dà, gùng dà lòt mờ càl.

Tàm tu\ hơ\, công ước do kung đơs loh gơnoar cribơyai broă tàm tiah geh gơnoar lơh sa mờ tiah kềng dà lềng là gơnăp gơnoar krơi is bơh dà lơgar rềp kềng dà lềng dê geh ai, ai gơnoar, bơsong mờ lơh gơ wèt mờ bàr pe gah broă lơh, ală bồt kòn bơnus bơ\t mòn is, phan bơna, măy mok mờ broă lơh bơ\t bơtàu tàm dà lềng; kơlôi sơnơng jak chài bè dà lềng; sền gàr mờ gàr tiah ơm kis dà lềng tàm tiah geh gơnoar lơh sa halà tiah kềng gah dà lềng bơh dà lơgar hơ\ dê.

Jat ồng Nguyễn Hoàng Việt, cau mờng chài kơlôi sơnơng dà lềng đah mat tơngai lik, pơgru bơto Đại học Luật [òn dờng Hồ Chí Minh dê, đơs: Việt Nam neh lơh jat ală gơnoar do dùl bă dipal jat adat boh lam dunia dê. Bè bol he neh geh ală jơnau yal bơr bè lơh broă mờ lơgar ndai, pơyua sră dră wơl tus hờ đah lơgar Lo. Đơs nền mpồl lơh broă lơh jat kơrnoat boh lam tàm dà lềng bè kảnh sát dà lềng mờ mpồl sền gàr cau lơh ka neh mờ gam lơh ală broă lơh tam dră dùl bă ring lơngai tàm ù tiah geh ngan. Bơta do, neh geh mpồl bơtiàn dunia dùl nùs bal lơm.

Jơnau kờ` kuơmàng ngan rlau jơh là bol he ờ gơtùi lời gơlik geh tam lơh mờ kung gam gàr geh sơl ù tiah geh gơnoar lơh sa mờ tiah kềng gah dà lềng bơh bol he dê, gàr geh ală bơta lơi mờ bol he gam geh jat jơnau cih bơh công ước bè Adat dà lềng nam 1982 dê. Rài yau, mò pàng he neh geh jơnau đơs ai bơta ờ tam gơl mờ sơndră wơl mờ bơta sùm tam gơl. Bơta ờ tam gơl hơ\ là gơnoar tờm ù tiah dà lơgar, gơnoar geh gơnoar tờm ù tiah mờ gơnoar cribơyai broă bơh dà lơgar dê là ờ go\ rơgơi sơgràm phà ờ. Sơndră wơl mờ bơta sùm tam gơl hơ\ là bol he gơtùi ngui uă broă lơh krơi is ai ală tu\ tơngai krơi is in, gơ jat tàm tơl khà krơi is. Tus dì tu\ do, să is a` den đơs là ală broă lơh Việt Nam dê là dipal mờ geh cồng nha.  

Gơ wèt mờ tơl dà lơgar ngai do broă sền dờng màng mờ lơh jat adat boh lam dunia là bơta kuơmàng ngan. Mờ công ước bè adat dà lềng nam 1982 tus tu\ do neh geh pơgăp rlau 170 lơgar tus bal ki\ hơ. Việt Nam mờ Lo ndrờm là lơgar bơh công ước do dê. Bè hơ\ gơtùi sền go\ geh công ước bè adat dà lềng nam 1982 là dùl sră nggal adat boh lam geh dunia dờp, geh bơta rồn bơklơn đah kơrnoat boh lam mờ geh ală jơnau sồr jak chài ngan mờ gi\t jơnau ngan.

Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Bá Diến, Viện trưởng Viện Kơlôi sơnơng Dà lềng mờ Bồt bơlào, đơs là: Broă lơ jat ală gơnoar geh gơnoar tờm ù tiah mờ gơnoar cribơyai broă bơh Việt Nam dê tàm dà lềng jat tàm công ước do den hơ\ ngan là tơngo\ bơta sền dờng màng adat boh lam dunia, sền dờng màng gơnoar mờ bơta kuơ bơh ală gah tus bal ki\ hơ dê, sền gàr ring lơngai kơ\ kơl jăp tàm ù tiah do. Bơta do geh dong Việt Nam ai geh bơta dùl nùs bal bơh mpồl bơtiàn dunia dê. Là ală cơng tàng adat boh lam kơ\ kơl jăp nàng lơgar he lơh ală broă lơh tam dră dùl bă ring lơngai pơn jat tai dilah lơgar Lo pơn jat tai geh ală broă lơh sơgràm phà.

Nàng tam dră sền gàr gơnoar tờm ù tiah đơs bal mờ tam dră sền gàr gơnoar tờm ù tiah tàm dà lềng đơs is, uă cau mờng chài neh geh tu\ đơs gùng dà broă lơh gơ jat adat boh lam hơ\ ngan là gùng dà broă lơh tờm, kuơmàng là “kam sơna gơnrơh” bơh Việt Nam dê. Bal mờ uă ngan jơnau gơ là bơta jak chài gi\t jơnau, dipal mờ adat boh lam dunia den ngan ngồn là geh tơrgùm geh nùs nhơm làng bol dê, dơ\ 2 là tơrgùm geh bơta pràn dunia dê. Bè hơ\ là bơta pràn jơi bơtiàn bal mờ bơta pràn tu\ tơngai kơ\ kơl jăp, ờ huan hoàc hươr, gơ jak chài gi\t jơnau, mơkung geh cồng nha mờ gơtùi lơh jat ngan ngồn tai.

Lơh jat ală gơnoar mờ bơta kuơ dipal mờ kơrnoat boh lam tàm ù tiah dà lềng đah mat tơngai lik, lơh jat adat boh lam dunia là gùng dà broă lơh ờ tu\ lơi tam gơl bơh Việt Nam dê tàm sùm ală nam do. Ơm tềng đap broă lơh bơh đah lơgar Lo dê lơh tìs tiah geh gơnoar lơh sa mờ tiah kềng gah dà lềng bơh lơgar he dê, broă lơh jat ală broă lơh do ngai sơlơ geh sền dờng màng mờ pal lơh jat tàm jơh ală bơta, bơh broă lơh cribơyai broă mờ lơgar ndai tus dì ală broă lơh tàm ù tiah geh ngan.

Bơta do tơngo\ jơnau hơ pơrgon bơh Việt Nam dê bè broă bơ\t bơtàu dùl kơnhoàl ù tiah dà lềng đah mat tơngai lik ring lơngai, kơ\ kơl jăp jat tàm ală jơnau cih bơh adat boh lam dunia dê, ală jơnau pơrgon bơh Sơnoa boh lam Liên hợp quốc dê geh jơh gùt dunia dờp mờ tus bal.

Cau mblàng Lơ Mu K’Yến