VOV4.M’nông Tây Nguyên geh ntu\k têh khlay, lah ntu\k gu\ rêh dăch dêh bah âk rnoi mpôl oh nô, lah nkual geh âk ndơ ơm, têh dăng gay hun hao wa\ng sa, rêh jêng. Năm 2017, Tây Nguyên n’glơi an nău ue\h rnôk wa\ng sa nkual ntoh lư hô đah ngăch hao jêng geh bơi 8%, ăp doanh nghiệp rdâk hao, lo\ mir công nghệ mhe uănh nkra tay n’hanh hun hao, an săk rnglay na nê|. Nar bôk năm mhe, he ndrel uănh tay mpeh ăp nău geh Tây Nguyên, gay mpo\ng tâm du năm mhe, Tây Nguyên jâng nsao hao jêng tay.    

Tuch tăm way ơm lah nău dơi hun hao du\t têh ta nkual Tây Nguyên. N’hanh tâm ăp nău dơi geh tuch tăm aơ, Cà phê  way dâk bôk năp, đah le\ rnoh neh cà phê lam nkual geh klâp ma 570 rbăn ha, geh tât 90% lam dak mpeh rnoh n’hanh 94% meph nău âk. Nău geh cà phê robusta bâh Tây Nguyên rlău 3 tơ\ nău geh râng geh bâh lam ntur neh (2,5 tấn/ha đah 0,8 tấn/ha), âk [on lan pah kan jan sag eh tât 7 tấn/1ha. Cà phê mât tăm geh nău kơp dơn nău ueh jêng ta lam ntur neh ta Tây Nguyên hao âk tâm 5 năm ba năp, tâm ne\ Daklak geh nău dơi âk, đah rlău 44 rbăn rnăk [on lan tât râng, rnoh neh hao tât 64 rbăn ha. Cà phê đah nău geh dơi du\t têh ta nkual tây Nguyên, dôl geh âk rnoh ntuh kơl, ngăn lah pă prăk mât tăm tay ăp rnoh neh cà phê ranh, ntuh kơl ta trong dak bât, kơl an càphê tâm rdâng đah rgâl trôk nar mih sial n’hanh ntuh kơl nkret njuêng na nê|, n’hao nău khlăy tâm ban kơt nău nto bâh n’gâng kan [ư cà phê ta ntu\k tăch rgâl lam ntur neh.

Nău dơh lo\ mir tal 2 bah Tây Nguyên lah Tiêu, đah rnoh neh nklăp 60 rbăn ha, tâm ne\ geh bơi 40 rbăn ha dôl pe\, rnoh geh 61% rnoh tiêu bah lam dak. Ăp năm tât, rnôk 21 rbăn ha tiêu hôm e ntơm tâm rnôk pe\, rnoh tiêu Tây Nguyên mbra hao âk, rgop nta an nău kan, n’hao nău geh an nu\ih [on lan, n’hao geh prăk tăch n’gluh, ntrôl wa\ng sa hun hao n’hanh ndơ\ tay Tiêu Việt Nam mât nâp dâk bôk năp ta ntu\k tăch lam ntur neh. Yơn lah, nău hun hao khuh khah, rlet rlău dăp rgum, tăm rlău nkual dăp rgum n’hanh nău m^n tâm t^ng săk geh, jêng tât nău phah neh ntu, tu dak…. Mô geh khoa học, phân poh, dak si tu ndrung lah mô dơi uănh nđôi rjăp mbra nkri nău hun hao nâp nâl bah nău kan tiêu Tây Nguyên. Rnoh neh tiêu Tây Nguyên a[aơ le\ rlău âk tơ\ nău nchrăp tât năm 2020 jêng Tây Nguyên mbra mô wa\ch rgum ntuh kơl gay pơk hvi nău kan aơ.

Nău dơi tay bâh Tây Nguyên  lah cao su, đah bơi tât 260 rbăn ha, rnoh geh 200 rbăn tấn, geh tât 19% lam dak. N’gâng kan cao su a[aơ dôl ntơm hao jêng, rnôh rnoh khlay geh rnôk hao rlău n’gul đah năm 2015. yơn lah, lôch jo\ năm tup ruch, n’gâng kan cao su ta Tây Nguyên dôl an geh âk rnoh prăk gay ma mât njêng tay gay ma dơn nu^h kan săch nu^h kan, ntuh kơl nău pah kan nkret [ư ăp ntil. Tâm ne\, kanu\ng đah n’gor Gialai, đah 30 rbăn ha cao su mhe so\k rtăk, ăp doanh nghiệp an geh pă dăp nău pah kan, nkra njêng an klâp ma 15 rbăn nu^h kan, rnoh ntuh kơl an geh tât rbăn rmen prăk.

Ndrel đah lo\ mir, pâl nđaih Tây Nguyên lah nău kan âk ndơ geh ơm, đah wa\ch rgum bah ăp nkual trôk nar ue\h ngăn bah dak, kơt yôk prêh Lang biang-Đà Lạt (Lâm Đồng) tu\k lêm nku\m, yôk prêh Dak Lak duh sial, nkual prêh Măng Đen (Kon Tum) bri dak yôk nor, mô ho\ geh nsu\k mbul. Wa\ch rgum pâl nđaih Tây Nguyên hôm e geh ăp ndơ ntoh lư lam dak n’hanh lam ntur neh, kơt nkao Đà Lạt, Cà phê Buôn Ma Thuột, sâm ngọc Linh n’hanh đah âk nău jru bah ntu\k ntô văn hoá ch^ng gông Tây Nguyên-ndơ văn hoá mô mpơl săk n’hanh trêng nkoch bah ăp kon nu\ih, du ntu\k âk [ư brah lah yang, mboăt rlet n’hanh njroh mprơ.

Bôl ma geh nău dơi têh, yơn nău pâl nđaih ta Tây Nguyên mô nă ueh. Kanu\ng geh nkual [on têh Đà Lạt dơm, du ntu\k ntoh le lam ntuir neh bâh n’gul rach năm ba năp, Tây Nguyên ê ho\ geh nău ntơ pâl nđaih ntoh lư khlăy. Nkual pâl nđaih sinh thái Măng Đen geh ntơm dong bâh 10 năm ba năp, đah nău ntuh kơl bâh âk doanh nghiệp, yơn a[aơ ê ho\ geh soan kan dăng. Du đê| nu^h ntuh kơl an lah, nău mô dơi bâh Măng Đen, ne\ lah le\ ntuh kơl tâm kơt, mô geh nău êng, nu^h ntuh kơl u\ch rdâk njêng ntu\k aơ jêng nkuăl [on têh Đà Lạt tal 2, tâm rnôk bâh Đà Lạt 1 mô ho\ geh n’hao nău khlay pâl nđaih kơt nơm u\ch, kan kơt ơm, mô geh nău êng lah nău nsum, [ư an nău pâl nđaih hôm e ta Tây Nguyên dâk mbro ta nău jê|. Nău Tây Nguyên an geh ntuh kơl hun hao pâl nđaih, mô dơn lah rnoh prăk ma hôm nha lah nău m^n khlăy, nău ntoh lư êng, geh nău mha êng, kơt nău văn hoá ch^ng gong ta nkual neh aơ.

Nău răm đah nău kan pâl nđaih Tây Nguyên ta Lâm đồng mhe geh tay du nău nchrăp [ư mhe, đah prăk ntuh kơl 1.000 rmen prăk, ta xă Lát, nkuăl Lạc Dương (Lâm Đồng). aơ lah nău nchrăp ndâk [ư công viên mât ndray mpô mpa bri Tây Nguyên đah ding le\ rnoh neh 490 ha, mpeh tâm bri ngih dak mât Bidoup-Núi Bà n’hanh nkual ntêm nkrem sinh quyển Lang Biang. Mpo\ng nău nchrăp [ư ngăn ngên dơi geh trong [ư ue\h, geh êng, an Lâm Đồng lah êng, Tây Nguyên lah nsum, geh tay du ntu\k pâl nđaih têh, nta an n’hâm soan ue\h an nkual neh, [ư ue\h tay du njoăt ăp nău khlay ma bri dak le\ an. Rgop an hun hao wa\ng sa rêh jêng, nkre rgop [ư ue\h trong kan mât r[ay bri dak yôk nor./.

Nău dơh nơih âk, yơn yor [on lan gu\ nchrai, nkual neh tâm nglah êng, Tây Nguyên jêr mpeh trong hăn. T^ng rnâng kan nt^m leo Tây Nguyên, đah nău tât râng du\t têh bâh Đảng, ngih dak, tât a[aơ âk nău kan trong hăn tơm ta nkual le\ geh ntuh kơl [ư lôch, [ư rgâl nău rêh ta nkual, kơt trong Hồ Chí Minh hăn let Tây Nguyên (QL 14, 19, 20, 28… ăp tach ndeh păr, Buôn Ma Thuột, Liên Khương n’hanh Pleiku le\ nta nău dơh nơih an nău hăn nsong năch, drăp ndơ tâm nkual geh dơh lơn, ngăch. Tât a[aơ, trong hăn ta nkual Tây Nguyên geh le\ d^ng le\ nău jong bơi tât 40 rbăn km, to\ chai, [ư ueh nâp ăp trong hăn tơm le\ kơl nău hăn nsong, tăch rgâl n’hanh geh âk nu^h ntuh kơl tât đah Tây Nguyên.

Bôl hôm e jêr jo\t, yơn dơi lah, trong kan wa\ch rgum ntuh kơlta Tây Nguyên le\ ntơm lvang dơh, rnôk ntu\k tăch rwa\t ndơ lo\ mir, ntu\k tâm pă têh nsrôih bah nkual, le\ ntơm hao dăng. Nău nta an doanh nghiệp rlưt rlău jêr jo\t, hun hao nkra njêng tăch rgâl ntơm mât ue\h săk rnglay. Tâm năm 2017, rnoh doanh nghiệp ndâk njêng mhe geh 3000 doanh nghiệp, hao 4%. Ăp doanh nghiệp le\ m^n mât ue\h ăp nău geh, m^n joi n’hanh pơk hvi ntu\k tăch du đêt doanh nghiệp le\ g^t tât n’hanh do\ng công nghệ mhe tâm nkra njêng n’hanh ntơm tâm di đah jâng wa\ng sa ntu\k tăch rgâl, râng rgum lăp wa\ng sa lam ntur neh. A[aơ lam nkual geh rlău 20.300 doanh nghiệp dôl dôm e pah kan./.            

Nău dơh nơih tay lah nău kan rgâl mhe rnoh n’hao nău dơi tâm rlong ta n’gor, PCI geh ăp n’gor mât ua\nh tâm di, nău mbơh n’hơ ăp nău dơi geh bâh nkual, geh âk ntuh kơl n’hanh nt^m đă bâh ăp n’gâng kan nsrôih doh rklaih ăp nău jêr jo\t gay ma geh âk nu^h ntuh kơl tâm dak tâm ban kơt dak bah dih ta Tây Nguyên. Du nău dơh nôh êng lah nău kan manh prăk, ngân hàng le\ geh mbơh [ư tâm ban, ngăch năn. Lvang 2011-2015 kơp dơn nău hun hao têh dăng bâh rnoh prăk ntuh kơl ta Tây Nguyên. Le\ rnoh prăk ntuh kơl 5 năm geh 265 rbăn rmen prăk, geh rlău đah lvang năm 2006-2020. âk nău nchrăp kan têh, khlăy geh ntơm [ư, mbơh [ư t^ng di nău nchrăp mbơh.

Săk rnglay ăp nău nchrăp ntuh kơl tâm năm bah năp ta Tây Nguyên le\ rgop ntrôl wa\ng sa rêh jêng ăp n’gor. R^ng 5 năm (2010-2015) lam nkual geh bơi 7,2%/năm. Tâm ne\, n’gor Kon Tum geh ngăch hao jêng wa\ng sa r^ng geh âk ngăn (8,3%), n’gor Dak Nông hao 8%, ăp n’gor Gia Lai 7% n’hanh Lâm Đồng geh 7,6%. Năm 2018 n’gor Dak Lak n’gluh an nsrôih ding le\ so\k an tơm prăk ngih dak mât geh tay kơt năm 2017 lah 5.000 rmen prăk; rnoh khlay ndơ geh bơi 51.500 rmen prăk, hao jêng wa\ng sa bah 7,8 tât 8%. Ăp n’gor Tây Nguyên m^n tay nău r[o\ng hao jêng bah 7,5 tât 8%.

Gay [ư ue\h ăp rnoh wa\ng sa-rêh jêng, bah bôk năm 2018, ăp n’gor dôl rgum tâm ăp trong mkra jo\ jông, nkra rgâl tay jâng wa\ng sa gay r[o\ng tât hao jêng âk n’hanh nâp nâl; rhăt jăp [ư t^ng ntêm nkrem, rchăng n’gang sa khâm, mpu\ng lir; ndâk njêng n’gâng kan dơh nơih, săk rnglay, n’hao le\ nău kan nu\ih djôt bôk ngih pah kan, ntu\k kan tâm ndâk njêng jâng hành chính rho\ kan. Nkre, ăp nău kơl doanh nghiệp, ntru\t ngăch ntuh kơl dơi ăp n’gor uănh khlay [ư t^ng. du năm mhe dôl tât, puh wai treh lam, Tây Nguyên dôl hun hao, nâp nâl jâng hăn./.