VOV4.M’nông: Ngăn âk năm aơ an saơ, lah bri dơn geh rnok khlay an ntu\k gu\ rêh neh ntu bri dak, tu dak nching sial dơm ri mô ho\ to\ng. Bri ân ns^t geh wa\ng sa âk lơn ndrel đah ăp rnoh khlay mpeh ntu\k gu\ rêh neh ntu. Lơn lah, bri ân jêng maih mblar ngăn mpeh wa\ng sa. Tât rnôk njêng dơi rnoh khlay mpeh wa\ng sa to\ng mât nău rêh ăp [on lan wa\r bri, ri nău mpet jâk rgâl bri mơ hu\ch bah, nău kan mât njrăng- hun hao bri mơ jêng nâp dăng jo\ jong. Mpôch du\t tay nkô| bôk nău nkoch: “Bri Tây Nguyên tâm mpet jâk ân lah maih mblar” lah nău nchih geh bôk moh “Tơm bri nkah an trong hăn mhe” nkoch tât trong rdâk jêng tay ăp ntôr bri khlay le\ 2 ntil: Wa\ng sa n’hanh ntu\k gu\ rêh, n’hanh ns^t geh wa\ng sa tâm di bah bri lah trong [on lan rgo\ jă du\t geh nău tam, wa\ch rgum âk nu^h [on lan tât râng hun hao bri; krêp dêh kon nu^h n’hanh bri jêng du mpôl tâm rgop kan nsum nâp dăng.

http://vov4.vov.vn/Mnong/chuyen-muc/bri-tay-nguyen-tam-nau-jer-jot-lah-khlay-c168-349248.aspx

Ho\ bah ơm, wa Seo Pao, nu^h Mông, thôn 11, xã nkual jru ngai Cư San, nkuâl M’Đrắk, n’gor Dak Lak mô hôm hăn bri nchron pănh mô lah mu^h bri [ư mir, ma rgum le\ n’hâm suan an tăm bri, n’hanh ho\ tăm geh mir keo lai hvi 16ha. Nđơr đah trong wa\ng sa bri lơn ma âk rnôk wa Pao g^t tât tơm rdăp, du ntil tơm si têh ho\ du\t way bên, a[aơ ho\ dơi tăm so\k găr, way geh rnoh khlay tăch rlău 700 rbăn prăk/1kg. Chu\t n’gâng gay weh hao têh bah tơm si, wa Pao saơ tơm rdăp hao têh ngăch rlău tơm keo lai. Mhe tăm 10 khay, tơm ho\ ntơm luh kao. N’hanh a[aơ, lôch 15 khay, rnăk păng nchrăp klêh play tăch play rdăp lor bôk năp, pơk tay nău mpo\ng geh ăp ntôr bri jo\ jong, mô kâp kăl tơm mơ d^ng klêh play:  

“Tơm rdăp lah he mô kâp tăm tay đo\ng, păng rêh du\t jong, mbra tât hang rhiăng năm. Ns^t geh wa\ng sa âk lơn rlău bar pe tơ\ keo lai. Yor tơm keo lai ri djăt ma tăm 4- 5 năm kăl tăch lôch nê tăm tay, prăk do\ng kan roh huach âk lơn ma ns^t geh wa\ng sa mô ban tơm rdăp”.

T^ng wa Hồ Thị Cẩm Lai, Kruanh ntu\k rgum ntru\t nsôr tuch tăm nkual [on têh Buôn Ma Thuột, n’gor Dak Lak, tơm rdăp lah ngoăy tâm ăp ntil tơm dơi ươm du\t âk ta  nkual [on têh, dơi tăch lam ăp nkuâl tâm n’gor n’hanh ăp n’gor tâm lam dak, kơt:  Hòa Bình, Hà Giang, Nghệ An, Thanh Hóa, Bình Phước, Đồng Nai… gay tăm jêng mir, jêng bri. Tơm rdăp nkơnh âk nu^h [on lan rnôk ăp mir tơm me ta nkual [on têh Buôn Ma Thuột an saơ, tơm geh rnoh ngăch hao jêng du\t ngăch, an geh si nâp ue\h, găr play khlay, ns^t geh hang rhiăng rkeh prăk/ha ăp năm:

“Tơm rdăp lah ntil tơm si bri du\t dơh tăm, hao jêng ue\h ta le\ rngôch ăp ntil neh n’hanh nô nău ndru\ng chuh sa du\t đêt. Ns^t geh wa\ng sa bah tơm rdăp ho\ mpơl kloh, đah nklăp rlău 100 tơm/ha ri ns^t geh rlău 500 rkeh prăk.”

Ơm bah ri aơ, [ư si, tăm bri way bu uănh nkre đah nău ach o, yơn I ngăn ho\ mbrơi rgâl trong hăn. Rlău ma tơm sâm bah bri Ngọc Linh, n’gor Kon Tum ho\ jêng drăp ndơ khlay bah neh dak, ri ta Dak Lak geh tơm rdăp, ta Lâm Đồng geh tơm play ryum, lah ntil tơm si têh yơn an ns^t geh play n’hanh găr lơn ma geh rnoh khlay wa\ng sa têh, ns^t geh hang rhiăng rkeh prăk 1ha, ndrel đah âk tơm săk geh khlay êng [a [a\. 

Yơn lah, ăp ntil tơm bri ns^t geh âk ntil nău ue\h, rnoh khlay wa\ng sa têh, le\ rngôch nu^h [on lan tăm êng da dê, mô geh uănh năl ăp to\ng rêng gay geh trong nkra n’glăp do\ng tăm jêng bri. Lơn âk ăp mpôl [on lan n’hanh doanh nghiệp dơi jao bri, dâk uănh dơm tâm nău joi trong nkra wa\ng sa bri. Kơt Công ty 27 khay 7, n’gor Dak Lak, wa Phạm Văn Tư, Groi Giám đốc Công ty hôm dôl rvê doanh nghiệp bah he mbra roh hêng, yor u\ch [ư mô dơi geh nău an ơm:

“Ntơm bah nar dơn trong nchrăp kan ri mpôl hên mô ho\ geh ns^t du ntil ndơ. Ăp nu^h lăp kan nsum ân rgop prăk gay mât kan. Mpôl hên u\ch cày rlơt neh bri, ku^h n’hong hoch dak gay tăm tơm keo, tơm tếch, tơm bum biăp, ri păng mơ rmu\ jêng ue\h neh. Yơn ma n’gor mô u\ch an. Lah dơn mât dơm bri kro\ng, ri mô g^t dah âk năm păng mơ hao têh geh 1m³ si/1ha!”

Bri Tây Nguyên âk mpưm ntil si, yơn tât rnôk dja sơch an hao jêng bri hôm du\t đêt đo\ng. Nu^h [on lan mơ m^n tât tơm rdăp n’hanh tơm ryum. Ăp nu^h tơm bri dơn n’glăp tăm tơm keo, tơm n’ho tâm bri dơm. Tâm rnôk nê, ta 5 n’gor, dôl geh tât 1 rkeh n’gul ha bri ndr^nh mô ue\h jêng ân [ư s^t jêng; geh bơi 1 rkeh ha neh bri ân ơm rdâk s^t jêng tay bri.

  Pah kan đah kruanh ăp n’gor Tây Nguyên, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc lah rjăp: Bri lah nău rêh jong bah Tây Nguyên. Tây Nguyên u\ch hun hao jo\ jong nâp dăng ri ân rdâk s^t jêng nđ^r ue\h tay an bri. Hun hao bri mbra  kơl Tây Nguyên mât njrăng neh ntu ntu\k gu\ rêh, njêng jâng nsing lor nâp dăng an công nghiệp ndơ geh [ư ma si geh rnoh khlay bar pe jât rmen đôlar n’hanh lah jâng nsing kloh ue\h an wa\ng sa pâl nđaih.Thủ tướng an lah đo\ng, u\ch mât njrăng, hun hao bri ri ân nkra ue\h trong kơl, geh nău rêh bah nu^h tăm bri, mât bri. Nău dơn kan bah ăp n’gor lah ân uănh năl tay pah kan mât uănh, trong kơl dôl t^ng [ư gay ơm dăn đă trong kan tâm di:

“Mât njrăng, n’gar mât s^t jêng tay bri n’hanh tăm bri du\t khlay. Bộ Nông nghiệp n’hanh Phát triển Nông thôn, ăp Tỉnh uỷ ta ah geh bri, ta rnoh têh jong ăp oh nô rdâk njêng ăp bôk nău kan, trong nchrăp, trong ndop [ư đah ăp bôk nău kan gưl neh dak, rdâk njêng [on lan mhe, jut jăng ach o tâm bôk nău kan dja. He mô ho\ ăp to\ng geh trong kơl. Ăp oh nô uănh trong kan I mô hôm tâm di, mô hôm dơi do\ng đo\ng, [ư mpêr n’gar nking kol ri jut jăng păng roh, dăn đă Thủ tướng droh rklaih. Aơ lah trong nkra du\t tơm khlay.”

Tât rnôk dja, mô ho\ geh du n’gor ta Tây Nguyên geh dơi nău rblang tâm di mpeh “trong kan ho\ ơm mô hôm tâm di ri ntlơi jăng”, kơt nău đă bah Thủ tướng tâm ban kơt dăn đă trong kơl kan mhe geh nău tam. Lah nu^h geh 40 năm krêp dêh đah bri Tây Nguyên, ntơm leo an trong kan kơl tăm bri an [on lan n’hanh mpôl kan t^ng [ư âk trong nchrăp kan geh nău tam, Giáo sư Tiến sĩ Bảo Huy m^n lah, nău ho\ mô hôm tâm di lor bôk năp Tây Nguyên ân ntlơi jăng mpeh nău m^n ơm uănh dăch glêh. Păng rblang nău ăp n’gor an hang rhiăng doanh nghiệp bah dih ngih dak n’hanh doanh nghiệp cổ phần manh bri kơt dôl [ư:

“An nu^h [on lan mât êng bri lah bri geh tơm nu^h ngăn, geh nău dơi ntuh kơl, tăch rgâl, ns^t geh wa\ng sa jo\ jong. Nê lah nău nkoch di yơn trong [ư tih. Gâp lah tih ta ntu\k, gâp mô ho\ saơ du hê nu^h tơm mât êng ma geh trong r[o\ng mpeh bri. Ma mpeh bri ri ân geh trong r[o\ng 50 năm, du rhiăng năm, mô dơn nê ân jo\ bar pe rhiăng năm mô di lah 5- 10 năm. A[aơ, le\ rngôch, nsêk jê| bri lah yor hưp u\ch geh neh ntu, yor u\ch so\k ntêr le\ ndơ khlay hôm n’hơt geh tâm bri nê dơm. Khân păng kăl le\ mbrơi bri, [ư ma trong dja trong ri, gay kêng du\t lah hôm geh tay neh, gay tăch rgâl neh ntu.”

Tây Nguyên mô geh trong uănh jong ngai, nu^h mât bôk Chính phủ ho\ nkah: Bri Tây Nguyên an du nău geh công nghiệp ndơ [ư ma si tâm let năp tay, an du nău rêh văn hoá pâl nđaih n’hanh an du nău geh mpeh ntu\k gu\ rêh neh ntu bri dak kloh ue\h. Nău mpet jâk wa\ng sa hao ntu\n kalơ ăp ntôr bri Tây Nguyên, lor bôk năp joi saơ trong nkra ma ăp tơm bri an lha, play, găr, dak chai ăp năm, ma tơm rdăp, tơm ryum, tơm sâm ngọc linh mô di lah ăp trong sơch dăng ko. Bri Tây Nguyên hôm âk ntil tơm geh rnoh khlay ndơ sa n’hanh dak si dak gle ho\ dơi g^t tât, dôl ân geh du ntu\k tăch rgâl têh jong, mât ndray – hun hao jo\ jong tâm trong geh âk tơm ndơ gu\ rêh tâm bri, gay ns^t geh wa\ng sa du\t âk. Rnoh khlay tâm di n’hanh geh mbro ma bri ns^t tay an [on lan mbra lah trong nkoch trêng, rgo\ jă [on lan du\t geh nău tam gay ăp [on lan, ăp n’gor r[o\ng tât bri nđ^r ue\h ma nuih n’hâm an [ư lor. N’hanh nơm geh nê, drăp ndơ bri bah Tây Nguyên mbra nar lơn ma geh ndro\ng, ndơ geh [ư bah bri nar lơn ma âk mpưm, ndơ\ Tây Nguyên plơ\ tay đah săk tơm Têh hvi n’hanh hun hao jo\ jong nâp dăng./.

Nu^h rblang: Điểu Thân