Lịch sử rnoi nuĭh Việt Nam lah n’hong hoch mbro bah ăp jâng ntơm khlay, bah ăp njuat chuat têh, rnôk ăp n’glêh an di pơk luh du rơh hun hao mhe da dê. Tâm n’hong hoch nê, Rơh sơch kan lam lĕ rngôch nar 6/1/1946 mô dơn lah du nar kan chính trị têh khlay, ma hôm lah jâng ntơm nchrat ang an du rơh đăp mpăn, dah rŏng, geh nău tâm ban bah rnoi nuĭh Việt Nam. Uănh tay nar têh khlay dja tâm rnôk neh dak aƀaơ dôl lăp tâm rơh hun hao mhe bah rnoi nuĭh, lơn ma an saơ rnoh khlay jŏ jong n’hanh ăp nău tă ơm gĭt jru hơr têh mhe.

Nar 3/9/1945, du nar lôch rnôk rŏ bản Tuyên ngôn độc lập njêng luh Ngih dak Việt Nam dân chủ cộng hòa, ta rơh hop bôk năp bah Chính phủ manh kan, Kruanh Hồ Chí Minh hŏ dăn đă ngoăy tâm prao nău kan jăch ndăn ân ƀư dĭl lah “Ƀư lơn ma ơm lơn ma uĕh mô lah rơh sơch kan lam lĕ rngôch đah trong ƀư lĕ rngôch nuĭh djăt ma tŏng năm deh dơi hăn nklăch phiếu” gay sơch luh Quốc hội. N’hanh 4 khay bah kơi, nar 6/1/1946, tâm rnôk neh dak dôl geh “Bu êh bah dih, bu rkeh tâm trôm”, ji sât ji ngot, ji rluk mâl, du rơh bầu cử dah rŏng ngăn, tâm ban ngăn hŏ ƀư jêng ngăn ngăn. Geh ntŭk, rnoh âk cử tri hăn sơch kan geh tât 95%. Tĭng nuĭh gŭ mĭn sử học Dương Trung Quốc, nău dơi bah rơh sơch kan lam lĕ rngôch năm 1946 ntơm jâng chuat hun hao lor bôk năp mpeh trong tĭng geh nău tâm ban bah dak Việt Nam, rnoi nuĭh Việt Nam lăp ngăn tâm rơh hun hao mhe: rơh đăp mpăn nkre đah nău dơi ƀư tơm bah ƀon lan:

Ƀư rơh sơch lăp kan lam lĕ rngôch nsing ta nău way djăt ma tŏng năm dơi hăn nklăch phiếu lah ăp nuĭh ƀon lan geh nău dơi, mô khăch bu ur mô lah bu klô, mô khăch ăp rnoi nuĭh, chroh rƀŭn, tĭng nău way ơm ôp brah lah yang…. Nău nê mô kâp mbơh đăm gĭt. Ta du đêt dak Châu Âu rnôk nê nơh, nău dơi tâm ban mpeh bu ur bu klô, gay an bu ur dơi râng bầu cử, dâk tâm rlong mô hŏ dơi lam ăp.

Luật sư Trương Trọng Nghĩa, mpôl luật sư nkual ƀon têh Hồ Chí Minh năl lah: Sơch kan lam lĕ rngôch năm 1946 pơk luh du rơh hun hao mhe, rơh neh dak he geh du Quốc hội, du Chính phủ dơn ngoăy, du bản Hiến pháp rgâl mhe, n’hanh lam n’gâng kan ăp tŏng săk ntơ n’hanh mpeh nău tâm di:

Ma rơh sơch kan lam lĕ rngôch ta lam dak lah gung trong chrat ang n’hanh ngăn ngên gay he rlău ma geh ngăn săk, tâm di dơi tât lam ƀon lan dŭt têh. Nău tă ơm gĭt kơt nti dŭt jru hvi: dâk mpeh ƀon lan, ndơ̆ nău geh ƀon lan hao dŭt prêh ri rnôk nê he mơ geh tŏng suan dăng.

Di 80 năm hŏ rlău, ntơm bah du dak ach o đah rmưn rbăn krit jêr. Việt Nam hŏ gŭ tâm rmôt 32 jâng wăng sa dŭt têh lam ntŭr neh n’hanh 20 jâng wăng sa dâk bôk năp mpeh tăch rgâl n’hanh wăch rgum ntuh kơl dak bah dih, GDP rĭng geh tĭng bôk nuĭh nklăp 5.000 USD tâm năm 2025. Việt Nam hŏ njêng tâm boh tăch rgâl đah rlău 230 dak n’hanh nkual neh, ký ton 17 hiệp định tăch rgâl đah rlău 60 dak. Rnoi nuĭh Việt Nam dôl lăp tâm rơh lhung jong săk, rơh hun hao ngăch n’hanh jŏ jong, têh uĕh mhe neh dak đah nău nđơr geh hun hao ngăch dăng, rhơn răm.

Lah sơch kan lam lĕ rngôch 1946 lah jâng ntơm gay “dâk ƀư tơm”, ri rơh hun hao mhe lah rơh gay “nsan hao ƀư geh ndrŏng, ƀư tơm êng nău rêh let năp tay, tâm ban đah ăp dak têh ndrŏng”. Wa Nguyễn Sĩ Dũng, Groi chủ nhiệm ơm Văn phòng Quốc hội an lah gay ƀư jêng ngăn ngăn nău ŭch rŏng mpŏng tât nê, ăp nău tă ơm gĭt kan bah rơh sơch lam lĕ rngôch năm 1946 nha hôm mât rnoh khaly kơt ơm:

Nsing nơm tâm nuĭh ƀon lan n’hanh ntik n’hao ƀư tơm lah nău tă ơm gĭt kan khlay ma he ân ntik n’hao. Nău tă ơm gĭt tâl bar lah đăp mpăn geh nău tâm rnglăp, bol nău mĭn êng êng yơn jâng nsing dŭt khlay lah lĕ rngôch ăp nuĭh rŏng dak, nsrôih yor du neh dak Việt nam đăp mpăn êng. Aƀaơ ta rơh bầu cử tât, yor du dak Việt nam dăng janh lah ndơ nkrum lam.

Sol bah nău dơi bah rơh sơch lăp kan lam lĕ rngôch 80 năm bah năp nơh, ntĭt leo bah ăp trong kơl bah rơh rgâl mhe, tât nău dơi tâm njrăng n’gang Covid, tâm trong kan ndăng Quang Trung jăch ndăn rdâk mon tay jay gŭ n’hŭt răm an ƀon lan lôch bah dak bŭk, tĭng giáo sư Trần Ngọc Đường, nuĭh rnâng kan gưl têh bah Quốc hội, bah meng nău tă ơm gĭt kơt nti mpeh nău tâm ban, nsing nơm ƀon lan hôm lah nău tă ơm gĭt mpeh ăp n’glêh an yor nuĭh ƀon lan n’hanh dơi ƀon lan nsing nơm:

Ŭch dăng n’hanh sŏng di, nê lah n’gâng kan ân bah nuĭh ƀon lan ngăn n’hanh ân nsing tâm ƀon lan, ân djăt nău rgop bah nuĭh ƀon lan.

Sơch lăp kan lam lĕ rngôch năm 1946 mô dơn pơk luh du rơh hun hao mhe bah rnoi nuĭh ma hôm mpơl jru hơr nău mĭn tâm ban, nuih n’hâm ƀư tơm êng n’hanh nău nđơr hun hao bah rnoi nuĭh Việt Nam. Tâm rơh hun hao mhe, ăp nău tă ơm gĭt kơt nti bah rơh Sơch lăp kan lam lĕ rngôch năm 1946 geh rnoh khlay nkah: ăp nău dơi hun hao ntơm bah nuĭh ƀon lan, yor an ƀon lan n’hanh tă bah ƀon lan ƀư jêng da dê. Rnôk nuĭh n’hâm nê dơi ntik n’hao dăng, neh dak he mbra nsing nơm chuat lăp tâm rơh hun hao mhe dăng janh n’hanh têh ndrŏng./.