VOV4.M’nông: Gay rdâng đah nau rgâl mhe trôk nar, ngoai tâm âk nau kan gleh geh ăp n’gor ta Tây Nguyên uănh khlay nê lah rgâl mhe, nkra nâp ndrel ndâk mhe ăp ntu\k trong hoch dak. Lâm Đồng lah n’gor leo lor mpeh nau rgâl mhe tâm nau kan aơ. Ti\ng nau nchrăp tât năm 2020, n’gor aơ mra kuai mhe nklăp 5000 n’gul ntu, nglau đah rnọh nklăp 125 rmen, tâm nê nu\ih [on lan rgop n’gul. Wa Nguyễn Văn Sơn-Gíam đốc N’gâng kan tuch tăm ndrel hun hao [on lan n’gor Lâm Đồng ân gi\t, ntu\k kan bol ma jê|, yơn săk rnglay têh, năm mhe rlau [on lan ho\ kuai geh rlau 1.300 nglau dak.

             ‘[ư ti\ng bôk nau kan nti\m nti nau kuih ntu jê| ri geh săk rnglay ngăn. Tơm prăk geh nklăp 160 rmen dơm, tâm nê [on lan rgop êng geh 80 rmen prăk, Ngih  dak kơl an 80 rmen ma to\ geh nklăp 8000 ha. Kônh wa kơt ti\ng ngăn, tât rnoh prăk manh bah ngih dak mô to\ng gay kônh wa kuih ntu. Bah nau kan kuih ntu ma nau khuch geh prăng bri bah phung hên ho\ n’huch âk ngăn”.

            Âk nau kan tâm rgop 3 ngih: Ngih kan khoa học-nu\ih kan tăch rgâl-nu\ih [on lan dôl ntru\nh âk nau kan ngăn gay rdâng bah ăp nau kan jêr jo\t bah rgâl mhe trôk nar. Du đê| ntu\k kan tăch rgâl, ntu\k tâm boh kan nsum ho\ ndrel dôl tâm rgop nsum đah nu\ih [on lan gay [ư nau kan tuch tăm ti\n g nau [ư lo\ ndrich têh geh nau nâp nâl. Ăp nau dơi bôk năp geh rhuăt luh tă bah nau mât kan n’hêl tă bah nau săch ntil, poh phân ân tâm di, to\ dak têm nkrem ndrel tăm tơm rdâng sial…ân tât ăp nau kan tâm rgop nsum gay ma tuch tăm ndrel tăch ndoh ndơ jêh lôch pe\ lih đah ntu\k kan ndrel nu\ih [on lan geh uănh khlay. Mpeh du đê| nau kan rdâng đah nau rgâl mhe trôk nar, wa Trần Thanh Sơn, Groi Giám đốc ntu\k kan tâm boh nau kan tuch tăm [ư nau tăch rgâl Công Bằng Ea Kiết, nkuăl Cư M’gar,  N’gor Dak Lak ân gi\t tay:

 ‘ Ngăn lah nau rdâng đah rgâl mhe trôk nar ri ntu\k kan tâm boh nau kan nsum bonh đă kônh wa do\ng tơm dak tă bah nglau ndrel ntu, yơn mô do\ng ntu khoan. Yor aơ ko\ tâm bôk nau kan rdâng đah nau rgâl mhe trôk nar”

Du nau ntul rlong têh a[aơ lah ăp ntil tơm tăm tơm bah Tây Nguyên ho\ rlet nau nchrăp âk ir. Ngăn lah kơt cà phê ndrel tiêu lah ăp nau ntoh mhô. Lam nkuăl ho\ geh rlau 5550.000 ha cà phê, rlet rlau nau nchrăp rlau 100.000 ha, tiêu ho\ ho\ hao tât 70.000 ha, rlet nau nchrăp geh 20.000 ja. Êng tâm ăp n’gor Dak Nông, Dak Lak ndrel Gia Lai, rnoh neh tăm tiêu ho\ rlet nau nchrăp rlau 2 tơ\, 3 tơ\. Bah năp nau kan nê, nau đă nchrăp luh ân ăp nkuăl gay ơm  rgâl nau rgum ân ăp ntil tơm tăm ti\ng nkual neh gay mih nar ân tâm di ndrel dơi năn rdâng đah ăp nau jêr tât bah rgâl mhe trôk nar. Tiến sĩ Trương Hồng, Kruanh Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm Nghiệp Tây Nguyên mi\n lah nau kan mât rgum mô ueh ndrel ê tâm ban.

 ‘Geh du đê| nau kan tâm ntu\k lah he nchuăt ti\ng rnoh neh tăm. A[aơ n’ăp ma tiêu ndrel cà phê ho\ rlet rlau nau nchrăp, khuch tât nau geh nsum bah tuch tăm nâp nala. Yor neh tăm rlet rlau nau nchrăp yor ri ma trong hoch dak to\ ri ê geh to\ng nau dơi u\ch to\. A[aơ ntrong hoch dak bah ngih dak mhe knu\ng to\ng nklăp ntơm 30-40% nau u\ch do\ng dak to\, hôm e lah [on lan do\ng dak to\ bah dak me dak ntu. Yor ri [ư n’hao nau mra khuch tât mô to\ng dak”.

Ti\ng nau mbơh bah N’gâng kan tuch tăm ndrel Hun hao [on lan, lvang năm 2010-2014, lam nkuăl Tây Nguyên ho\ roh nklăp 300.000 ha bri chăt êng. Nau ngăn a[aơ, nau kan ntu\ng kăl bri hôm dôl geh âk tâm aka n’gor tâm nkuăl. Aơ lah ngoai tâm âk nkô| nau tơm, [ư khuch ngăn tâm nau kan tuch tăm ndel kp\ lah nau khuch ngăn tă bah nau ân roh bri tâm Tay Nguyên.

[ư ti\ng nau rđau bah Thủ tướng Chính phủ mpeh ăp nau kan rklaih nau tăm bri nâp nâl nkuăl Tây Nguyên gay rdâng đah nau rgâl mhe trôk nar lvang năm 2016-2020, ntơm năm e tât rnôk aơ, ăp n’gor ta Tây Nguyên ho\ ntru\nh âk nau kan ngăn. Ngăn lah: 6 khay mhe rlau, UBND n’gor Dak Nông ho\ ntru\nh nau so\k nsi\t bơi tât 2000 ha bri bah ăp bôk nau kan ân geh săk rnglay ndrel jao ân nkual nơm mât. Ko\ tâm kơt nê đo\ng, UBND n’gor Lâm Đồng ko\ rđu ăp n’gâng kan [ư ân rjăp nau nchăng mpông bri, kơp uănh ngăn ăp nau kan geh tât bri. Bah nê, n’gor ho\ nsru\ng 43 nau kan geh tât bri. Mpeh nau kan mât njrăng bri ân nâp nâl, Tiến sĩ Phạm S, Groi Kruanh UBND n’gor Lâm Đồng lah rjăp:

 ‘ N’gor Lâm Đồng ho\ pă rgum ăp bôk nau kan geh tât bri geh 7 rmôt geh tât nau kan tuch tăm mhe, bôk nau kan pâl n’aih tâm bri, ăp nau kan thuỷ điện, yor nau kan khlay bah bri Lâm Đồng geh khuch ngăn tât ntu\k ntu gu\ âm bah nkuăl dak me Đồng Nao, 11 n’gor tâm nkuăl, yor ri ma Lâm Đồng uănh ngăn nsôih mô ân geh nau khuch tât bri, ti\ng nau rđau bah Thủ tướng Chính phủ’

Ndrel đah nê, năm aơ ăp n’gor tâm nkuăl Tây Nguyên ko\ geh nau nchrăp tăm bri đah nroh âk (rlau 15.000 ha) tâm nê êng ta n’gor Gia Lai geh bơi tât n’gil, UBND n’gor Gia Lai ntru\nh nau nchrăp tâm 3 năm ntơm năm 12017-2019 mra rgum âk ngăn 30.000 ha neh tăm bri geh in pit gay jao ân nu\ih [on lan tăm bri geh nau kơl an. Wa Nguyễn Nhĩ, Groi Giám đốc N’gâng kan tuch tăm ndrel hun hao [on lan n’ghor Gia Lai, ngơi:

 ‘Neh tăm nri ri gay mplơ\ lơi ân ntu\k tăm bri. Phung hên ko\ rklaih ndrel rgâl du đê\ neh lơi dơm, du đê\ neh geh so\k lơi gay tăm bri tâm năm 2017 ndrel ăp năm ba kơi. Êng năm 2017, phung hên nsôih tăm 7000 ha bri. Aơ lah nau kan geh rnoh nkô| du\t n’hâm prêh rđil đah ăp năm ba năp nê”.

Ăp năm dăch aơ, nkuăl Tây Nguyên mro rdâng đah âk nau khuch yor rgal mhe trôk nar, đah ăp nau kan tât mô ueh bah bri mih nar. Năm e, lam nkuăl ho\ geh du rơh prăng bri jo\ jong ngăn kơp ntơm sa ơm tât rnôk aơ, đah nklăp 140.000 ha tơm tăm geh klhuch, ngăn lah cà phê, tiêu, rlau 43.000 rnăk mô to\ng dak do\ng. Chính phủ ho\ kơl an 108 rmen gay rklaih nau khuch ndrel pă 2000 tấn phe kơl an pah pât sa.

Tâm rnôk nê, ntơm bôk năm tât rnôk aơ, mih mro ndrel jo\ jong tâm yan vai, lo\ geh nau khuch đah tơm tăm tâm âk ntu\k. Ndrel a[aơ, yan mih ho\ tât, nau rvê mpeh dak lip, dak rchoh lo\ geh tât, ngăn lah mô dơi der bah nau khuch khat. Jêh ri du\t năm, âk n’gor lo\ đă Trung ương kơl an nau rklaih nau khuch ndrel kơl ndơ sa. Ho\ geh âk nau kan gay rdâng đah nau rgâl mhe trôk nar ta Tây Nguyên, yơn knu\ng mhe lah bah năp măt, ndâk tay nau tăm bri, bri chăt êng nê mư lah nkô| nau tơm jo\ jong./.

                                     Nu\ih răk rblang: H’Thi