VOV4.Mnông: Phung he dôl tâm rêh tâm ăp nar bah năm Đinh Dậu, đah âk nau rhơn ndrel mpo\ng u\ch tâm năm mhe geh âk nau dơi. Nau u\ch nê geh n’gân tâm âk nau tă geh bah năm ơm đăp mpăn gay hun hao. Nau mpơl ueh ngăn lah lam nkuăl ho\ rlet rlau du năm 2017 geh âk nau jêr, n’ăp ma bri mih, nar ndrel ntu\k rvăt ndơ. Nau văng sa tâm nkuăl ndâk hao dăng đah nau hun hao geh bơi tât 8%, ăp ntu\k kan ndâk tay nau kan. Nau rêh jêng, ngăn lah nkuăl geh trôk nar lơh, mih dak lip. Nar du\t bah năm Đinh Dậu, phung he sâm uănh tay rup nkoch tât văng sa-rêh jêng Tây Nguyên đah ăp nau ueh mhe âk ntil ndrel ăp geh ân rơh mhe:

            Ăp nar dăch tết năm mhe Mậu Tuất, ăp tơ\ sial khôm mông ôi, bri duh nar rêng ueh ăp [on lan bah n’gor Dak Lak. Nô Y Thơm Niê, Kruanh [on Jung 2, xã Ea Yông, nkuăl Krông Pách ân gi\t, ê geh rnok ma bri mih nar lo\ mô ueh tât nau kan tuch tăm kơt 2 năm plơ\ ma aơ. Lôch  năm 2016 bôk năm 2017 ăp tơ\ mih rlơ\ yan ho\ [ư rlau 150 ha sầu riêng tâm rnôk dôl klih play bah kônh wa tâm [on Juing ndrel Ea Yông le\ khi\t, [ư kônh wa n’huch âk nau geh rlau năm ơm ma rhiăng rmen du năm. Jêh nê lo\ lah phu\t mrô 12 năm 2017 ndrel ăp tơ\ mih êng, tơm tăm tơm bah n’gor mâp âk nau tât khuch. Yơn lah, đah nau nsôih ngăn bah ăp kỹ sư, cán bộ kỹ thuật, nu\ih [on lan ta [on Jung, xã Ea Yông ho\ geh mâp mir tơm bah nơm. Năm 2017, bơi n’gul rnoh rnăk tâm [on Jung ko\ geh ntơm 400 rkeh tât rlau 2 rmen. Nô Y’Thơm ko\ geh âk, ndâk geh ngih rlau 4 rmen gay vơt năm mhe Mậu Tuất. Nô ân gi\t, nau geh aơ ho\ bonh đă kônh wa lo\ rlet nau jêr, janh rgâl mhe gay geh âk nau dơi tay:

‘ Rnâng kan mât njrăng êng bah [on uănh tơm sầu riêng lah ntil tơm khlay ngăn, geh săk rnglay văng sa âk. Yor ri năm aơ le\ ma [on rgum tâm nau ntuh kơl mât chăm ân sầu riêng ndrel du đe| ntil tơm tăm êng geh rnoh văng sa âk kơt lah [ơ Booth. Hôm êp nê, kônh wa ko\ mô chuêl mât chăm cà phê ndrel âk ntil tơm tăm êng geh tăm nsum tăm tâm du rnoh neh gay n’hao văng sa”.

Phu\t mrô 12 năm 2017 lah rơh geh phu\t khuch ngăn tât Tây Nguyên hô ngăn, lơh khuch ân nau kan tuch tăm. Tơm tăm geh khuch ngăn tâm rơh phu\t aơ lah tao, đah bơi tât 60.000 ha ta ta Gia Lai ndrel Dak Lak geh chôt pă. Ntop ma nê, ntu\k tăch rgala geh nau rgâl rnoh [ư rnoh tao jur thuk rlau 20% rđil năm e. Lah hôm geh tăm êng ti\ng rnoh rnăk, âk ngăn nu\ih tăm tao ta Tây Nguyên knu\ng geh nsi\t prăk ntuh kơl dơm. Yơn nau kan ndaka njêng ntu\k tăm tao têh dôl geh pơk hvi, nu\ih [on lan hôm geh nau dơi nkre tâm rnôk jể ngăn. Wa Tống Văn Hiền, thôn Thắng Lợi 3, xã Ia Sol, nkuăl Phú Thiện, n’gor Gia Lai ân gi\t: Bol ma rnoh tao n’huch yor phu\t, lo\  dêh yor mih nar rgâl ndal, rnăk wa hôm geh săk rnglay 20-30 rkeh đo\ng/ha. Lah rnoh kơt aơ, yan tao năm tât nau săk geh hôm hao tay:

‘Tăm ơm ri knu\ng 60 tấn dơm, lah [ư nau klan tăm ntu\k ndri\ch têh ri mra geh ntơm 100 tât 120 tấn/ha. Nau so\k do\ng mât chăm ân ndri\ch têh ko\ đe| lơn, rnôk u\ch to\ dak ri to\, tơm tao hunhao dăng, bah oi poh phân. Du ha geg sa ntơm 30 rkeh đo\ng”.

Tâm rnôk geh âk nau jêr jo\t tât yor bri mih nar rgâl ndrel ntu\k tăch tndơ tuch tăm, nau ndâk njêng [on lan mhe tâm Tây Nguyên hôm ăp nhoat tât lôch. Nau gay rhoen ngăn lah aka nkuăl hôm joi luh trong mhe ân nau geh jêng bah neh ntu, n’hao aka lơn tay nau săk geh tyâm ndrel du blah neh. Xoài, bu\ng, cam, quýt, sầu riêng, [ơ ho\ geh ntop tâm rnoh neh tăm, tơm tăm rluk nsum tâm mir cà phê, kơl an n’hao nau săk geh ntơm âk rhiăng rkeh tât ma rlau du rmen du ha, du năm. Nkô| nau u\ch geh bah nu\ih [on lan bah Bôk nau kan ndâk njêng [on lan mhe dôl ma tât tâm rnôk dăch du\t rnơm nau kan mhe. Wa Trần thành Vinh, Kruanh UBND xã Ea Kênh, nkuăl Krông Pách, n’gor Dak Lak ân gi\t, ntơm bôk năm Mậu Tuất 2018 aơ, nau sakư geh du hê bôk nu\ih bah lam xã mra hao âk ndrel mra n’hao bơi tât rlau n’gul tâm âk năm tât, rnôk bơi tât 1000 ha sầu riêng tăm nsum tâm mir cà phê bah xã geh klih play:

‘Sầu riêng tât rnôk aơ, xã geh 30 ha, du ha ân geh ntơm 50 tấn tât 70 tấn. Năm 2018 mra geh 50 ha ndrel 2019 mra geh nklăp 1000 ha geh klih play, yor kônh wa bu tăm ntơm năm 2012. Lah nau săk geh ndrel rnoh kơt rnôk aơ ri năm 2018, 2019, nau geh du hê bôk nu\ih bah lam xã mra geh ntơm 50 tât 70 rkeh/ du hê nu\ih/ du năm”.

Ndrel đah tơm sa play, tơm dak si ko\ geh năl lah ntil tơm tăm mhe kơl an [on lan Tây Nguyên [ư sâm geh. Ăp mir tơm rmi\t hôm lah nau mhe. Đah nu\ih [on lan ndrel ntu\k kan tăch rgâl Kon Tum, tơm dak si lơn ma geh rnôk tât nkhêp têh, rnôk ma tơm Sâm Ngọc Linh ta Kon Tum ho\ kơp dơn lah nau ntoh lư bah neh dak. Du grăp ntil sâm ta n’gor a[aơ geh rnoh 50 tât 60 rbăn, du tơm sâm ntil rnoh rlau 200.000/kg ndrel du bum sâm Ngọc Linh geh tăm gay ma leo do\ng, rnoh geh ntơm bar pe jêt rkeh prăk hao go\ lơ. Nau aơ dôl [ư ân ăp ngih geh ndâk nkra mhe nâp nâl nar lơn âk tâm ăp xã nkuăl jru, nkuăl ngai, nkuăl prêh jêr jo\t ngăn bah n’gor. Wa Vương Văn Mười, Groi kruanh UBND nkuăl Tu Mơ Rông, n’gor Kon Tum ân gi\t, so\k sâm Ngọc Linh [ư tơm, nkuăl dôl ntru\nh nau tăm âk ăp ntil tơm dak si khlay kơt chia ba, kim tuyến liên, hồng đẳng sâm…đah nau nsôih prêh ngăn:

 ‘ A[aơ UBND nkuăl dôl tâm rgop nsum đah ăp tơm prăk leo kan kơl an hun hao tuch tăm rgum ân 3 xã Măng Ri, Tê Xăng ndrel Ngọc Lây. Nkuăl ko\ ndâk njêng du nau nchrăp kan ndâk nkra ntu\k rgum nsum tơm sâm bah nkuăl”.

Jêh âk năm ndâk njêng, Tây Nguyên ho\ geh tơm khlay ngăn gay hun hao, nê lah rmôt nu\ih pah kan lo\ mir gơih pah kan, blau geh tâm nau kan. Khân păng dơi tăm geh nau dơi ngăn ăp ntil tơm tăm geh rnoh khlay ngăn tâm Việt Nam, ntơm tơm tăm jo\ năm, tơm sa play ân tât ăp ntil byăp kao geh rnoh khlay ngăn ndrel tơm dak si khlay. Cà phê Buôn Ma Thuột, hồ tiêu Chư Sê, byăp kao Đà Lạt, bơ Dak Lak, a[aơ ri lo\ tât Sâm Ngọc Linh…ho\ jêng ăp nau ntoh lư ngăn. Nau ma Tây Nguyên hôm ê to\ng lah ăp nau ntoh lư bah ăp ntil aơ tât lam ntur neh, leo nsi\t rnoh geh văng sa hao khlay ndrel nâp nal. Nau ê dơi nê ko\ dôl geh ntop tay âk ngăn. Mhe aơ ngăn, nkre tâm ăp nar năm mhe 2018, Ntu\k kan ê nkra byăp bôk năp ta Tây Nguyên, ho\ geh ntơm ndâk [ư ta Gai Lai. Đah nau kan ê nkra, nau so\k do\ng geh 200 rbăn tấn/năm bah ntu\k kan aơ, mra geh rnoh âk ngăn byăp, play mra geh ê nkra ti\ng ntrong kan mhe, rgop nau n’hao nau ntoh lư nau tâm rgop nsum đah ntu\k kan tăch rgâl đah nu\ih ah kan lo\ mir, kơt nau nkoch lah bah Kruanh n’gâng kan tuch tăm-Hun hao [on lan, Nguyễn Xuân Cường, rnôk păng râng nau ntơm ndâk nkra:

‘ Đah nau kan aơ ri phung hên rnơm lah, jêh aơ mô êng phung hên ndâk njêng du ntu\k kan ê nkra đah nau kan prêh mhe geh nsum đah nau kan tăch luh tât dak ba dih tâm ăp ntu\k geh âk ntu\k bu tât rvăt. Nau khlay lơn lah mra [ư nau kan ntơm njêng ntu\k geh ndoh ndơ rgum đah kônh wa [on lan đah ăp nau tâm boh đah ăp ntu\k kan tăch rgâl jê|. Ntơm bah nê ntơm njêng ê nkra rgum nsum tă bah nau tuch tăm tât nau ê nkra ndrel tăch luh tât dak ba dih”.

Đah ăp nau tơm geh dơi ndâk njêng tâm âk năm, Tây Nguyên ho\ geh ndơ\ tâm ntu\k pănh hao gay hun hao dăng nâp tâm rnôk mhe. Ti\ng Thượng tướng Tô Lâm, Uỷ viên Bộ Chính trị, Kruanh n’gâng kan Công an, Kruanh Rnâng kan rđau kan Tây Nguyên, nê lah rnôk rgum nsum ân nau hun hao văng sa, so\k nau văng sa gay leo tât ăp nau kan kơl an tâm nau rêh jêng, pơk njêng nau sâm geh, nâp nâl ân lam nkuăl:

“A[aơ gay lah rjăp lah tâm nau rêh geh nau đăp mpăn. Nau đăp mpăn nê pơk ân luh nau dơi ân nau hun hao. Nau ntơm leo lăp kan bah năp aơ bah phung he lah đăp mpăn gay hun hao ri a[aơ rgâl rlơ\ bar ntrong kan khlay bah Tây Nguyên lah nau huh hao gay pơk trong nơih ân đăp mpăn nâp nâl”.

Yan năm mhe dôl tât. Tây Nguyên dôl rlet hun hao nkre tâm rnôk hôm geh nau jêr mpeh bri mih rgâl mhe ndrel ntu\k kan tăch rgâl. Tây Nguyên dôl nsôih tâm nau tâm lơh kăl e dôl lah rjăp nau kan nâp nâl tâm nau hun hao văng sa. “Lao yôk bri tât năn đah nkuăl tâm dâng rđu\ng” a[aơ mô hôm lah nau mbơi ma ho\ ntơm lăp ngăn ho\ tâm nau geh ngăn./.

Nu^h rblang: H’Thi