Ta xã Ia Ly, n'gor Gia Lai, nô Phan Xuân Dương lah nŭh ƀon lan kan lŏ mir blău. Nô an gĭt, đah nău kan tuch tăm cà phê, phân poh, dak si mât tơm tăm n'hanh dak tŏ lah ăp rnoh prăk dŏng âk n'hanh mbra mpêt nkrem dơi lah dŏng 3 di: di ntil ndơ dŏng, di rnôk, di nău ŭch bah tơm tăm; rlău ma nĕ, mbra dŏng ndơ geh ơm ta ntŭk gay rgâl an phân poh, ndơ dŏng an rvăt n'glăp. Tĭng trong aơ, rnăk nô Dương dŏng biăp ntil ndŏk bah ăp ntŭk tăm biăp, ndŏk nja bah ka gay ndum ndrel chế phẩm vi sinh, njêng tơm phân hữu cơ mât chăm mir cà phê. Rgâl ma knơm lĕ rngôch tâm ăp ntil ndơ rvăt bah dih, nô dŏng ndŏk nja ndơ tuch tăm gay ntop ndơ sa kah an neh, rgop n'hŭch prăk ntuh kơl. Nău dơi dơh saơ bôk năp lah rnoh prăk dŏng an phân poh, chế phẩm mât chăm tơm tăm hŏ hŭch âk. "Nar bah năp nơm puh an du phi, an du phi lah lĕ nklăp 200.000 prăk. Ri aƀaơ nơm ƀư phân men vi sinh jêh ri nơm knŭng lĕ nklăp rnoh 60.000 prăk dơm. Dŭt lah uĕh, dŭt uĕh an săk soan, đăp mpăn an ntŭk gŭ rêh."

Đah ƀon lan kan lŏ mir Nguyễn Trung Đoàn ta xã Kon Gang, n'gor Gia Lai, neh ŭch geh hữu cơ, ŭch geh sinh vật n'hanh vi sinh âk. Neh mô uĕh rnôk poh âk phân hoá học. Rgâl nău way ơm tuch tăm bah mât chăm tơm jêng mât chăm neh an geh mông nar, yơn rnôk gĭt kloh nău khlay bah neh đah mir tơm, nuĭh tăm cà phê mbra lor nchrăp lơn tâm nău n'hŭch ăp rnoh ntuh kơl mô khlay:  "Bôk năp dŏng phân hoá học âk, yơn ăp năm dăch aơ êng đah dak si ndrŭng jay gâp mô dŏng, nar aơ rgâl jêng jay gâp dŏng phân hữu cơ âk"

Gay găr cà phê geh nău ueh, an geh nău tâm ban bâh nău pah kan jan sa, mât chăm, klêh donh tât nkret ƀư. Bâh ăp nkual mir ƀư tĭng ntrong kan đăp mpăn dôl tĭng kơn geh ăp hợp tác xã tuch tăm ta ntŭk tâm rgop, trĕ lam. Ndrel đah nĕ, ăp hợp tác xã uănh khlăy nău tâm rgop nkra ƀư, n'hao nău ueh ndơ n'hanh joi ntŭk tăch đăp mpăn, ntop n'hao nău ueh n'hanh rnoh khlăy găr cà phê. Wa Phạm Văn Kha, kruanh HĐQT HTX Nông nghiệp Tam Điệp Xanh, xã Kon Gang, n'gor Gia Lai an gĭt.  "Ăp nŭh kan ndrel bah oh nô hợp tác xã du năm lah puăn tơ̆ lah hăn kơi năp nti n'hanh ntĭm nti kônh wa oh nô tâm hợp tác xã lah hun hao tơm cà phê tĭng trong rƀŏng jŏ jong lah ân mât neh. Nê lah n'hanh mât chăm tơm mhâm ƀư ân mô dŏng ăp ntil dak si hoá học mô an dŏng ma dơn dŏng phân vi sinh lôch nê ƀư pah kan mât neh mhâm ƀư păng ân geh rnoh âk vi sinh ân đăp mpăn gay an tơm n'hanh neh uĕh jêng."

 Rnôk neh dơi mât chăm di trong, tơm cà phê geh nău dơi hao jêng đăp mpăn lơn, hôm nuĭh ƀon lan kan lŏ mir geh tay nău dơi n'hŭch prăk dŏng kan, n'hao uĕh ndơ n'hanh tŏng uĕh lơn ăp nău ŭch geh nar lơn ma âk bah ntŭk tăch rgâl. Aơ lah trong hăn gay n'gâng kan cà phê Gia Lai hun hao tĭng trong jru hvi, n'hao rnoh khlay đŏng.

 N’hŭch đêt roh huach prăk dŏng kan yơn mô hŭch săk kah nê lah keh pơk trong kơl nuĭh tăm cà phê dâk nâp bah năp ăp nău tât rgoh n’gơ bah ntŭk tăch rgâl n’hanh trôk nar n’hâm sial. Ndrĭ ntŭk lah ăp n’gâng tơm ma kônh wa rgâl an di? Trong tŏ mpêt nkrem mô lah nău rlak tâm ban tay tơm phân poh mbra nsĭt tay nău tam mhâm jêng? Bah kơi aơ, jă kônh wa n’hanh băl mpôl ndrel djăt rơh tâm ôp đah phóng viên nkô̆ way nkoch đah Võ Văn Kế, Cán bộ Kỹ thuật Ntŭk rgum ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong n’gor Gia Lai gay joi luh ăp trong nkra kỹ thuật dŭt uĕh jêng!

- Tâm mât chăm tơm cà phê ta Gia Lai aƀaơ ri moh rnoh prăk dŏng I ƀon lan kan lŏ mir dơi n’hŭch đêt ma hôm nha đăp mpăn săk geh n’hanh kah uĕh play đŏng mêh, hơi wa?

Wa Võ Văn Kế: Tâm trong mât chăm cà phê, nkô̆ nău ntuh kơl mpeh phân poh, ndơ dŏng kan tuch tăm ăp ntil ri aƀaơ, bah năp nău rgâl trôk nar, mbra n’hao rnoh âk prăk tŏ dak. Ƀon lan way ƀư tĭng nău way ơm, jêng lah khân păng tŏ bêng ler ntu, mpŭng lir dak dŭt âk. Tâm nău rgâl trôk nar kơt aơ ri khay wai ntơm bah khay 3 tât khay 5 duh phang dŭt hô, prăk điện hao khlay, nar luh kan hao, jêng lơh khuch tât nsĭt geh wăng sa jêh aơ tay bah rnăk wâl. Mpôl hên ƀư ăp bôk nău kan kơl kônh wa hŭch dơi phân poh dja, prăk tŏ dak dja. Lam mpôl kan ntrŭt nsôr tuch tăm hŏ an ƀư dŭt âk trong ntĭt leo ƀư gay hŭch đêt prăk tŏ dak, rnoh âk tŏ, rnoh âk dak. Ntĭt kơt ntơm nơh kônh wa tŏ ler nklăp 400 tât 450 lít an 1 ntu ri aƀaơ mpôl hên rgâl tay ma trong tŏ mpêt nkrem, ntĭm nti an khân păng ri nklăp ntơm bah 200 tât 250 lít. Mbra njêng ăp lvang tâm ƀah gay khân păng tŏ, đah bar tơ̆ tŏ mbra ntoch jong ma hôm đăp mpăn dơi rêh jêng an tơm tăm.

- Hơi wa, đah nău dŏng phân poh ri kônh wa ân dŏng moh kỹ thuật gay mpêt nkrem prăk mât chăm, der bah mpŭng lir ma hôm tŏng uĕh jêng bah tơm cà phê đŏng mêh?

Wa Võ Văn Kế: Đah phân poh, mpôl hên ntĭm nti an kônh wa bôk năp lah poh tĭng nău ŭch geh bah tơm tăm tĭng rơh, mbra dơi rgâl rnoh âk phân poh an tĭng rơh êng êng. Tâl bar lah njrăng đă dŏng tơm phân rmŭ ôm gay uĕh jêng neh n’hanh mât rnoh răm, nsôp an neh, mât rnoh l’ĭt mbĕ tâm khay wai, tâm rnôk rgâl trôk nar kơt aơ. Kơl ndơ gŭ rêh sĭt jêng tay, đăp mpăn an tơm tăm. Du ntil đŏng lah uănh khlay mpeh kah uĕh play, jêh aơ tay geh tât ƀoi tơm luh ndơ geh ƀư gay đăp mpăn an nuĭh rvăt dŏng. Mpôl hên dôl ƀư ăp bôk nău kan, bah meng lah ăp bôk nău kan cà phê ri lôch kơp nđăp n’hâp lĕ prăk dŏng kan ri hôm nsĭt geh an nuĭh ƀon lan âk rlău nău way ơm ntơm bah 30 - 40% đŏng, nê lah nău way dơm n’hanh hŭch dŭt đêt prăk dŏng kan.

- Hơi wa, kơt nê ri rêng tŏ dak ri moh geh trong ƀư kơl ƀon lan mpêt nkrem dak tŏ, điện n’hanh pring tâm ban kơt nar luh kan, lơn lah tâm khay wai ma hôm đăp mpăn tŏng geh ndơ hao jêng an tơm cà phê đŏng mêh wa?

Wa Võ Văn Kế: Đah dak tâm khay wai ri aƀaơ lah nkô̆ nău jêr nkra ngăn. Du đêt rnăk ƀon lan khân păng lor nchrăp mpeh tơm dak tu gay tŏ, yơn mpôl hên hôm njrăng đă mpeh tŏ mpêt nkrem đŏng, mpêt nkrem ma trong tŏ ntruh mô lah tŏ béc, mô tŏ ler ntu kơt ntơm nơh đŏng ôh. Mpôl hên njêng tay pih rêp mbâl der bah n’hui suăt dak tâm khay wai n’hanh der bah dak rchoh tâm khay mih. Na nê̆ bôk nău kan nê mpôl hên hŏ rlong ƀư âk gay jêng luh geh nău dơi tât nar aơ. N’hanh du ntil đŏng lah đah njêng mbâl pih rêp lah ntoch jong tât leh nar plơ̆ tŏ tay bah kơi. Ntĭt kơt mô geh mbâl pih rêp, măt neh sơh kro lĕ ri tâm khay wai tâm ƀah nklăp 20 nar mơ tŏ du tơ̆, yơn rnôk mpôl hên hŏ rlong ƀư ri mbra ntoch jong hao 35 - 40 nar mơ tŏ tay tâl bar. Nê lah du trong ƀư gay mpêt nkre dơi an ƀon lan mpeh rnoh âk tơ̆ tŏ n’hanh tơm hôm hao jêng uĕh đŏng, hun hao tâm ban kơt ơm tâm khay wai.

- Hơi wa nuĭh tăm cà phê ŭch geh mbơh nti moh ntil kỹ thuật mêh, tât đah ăp ntŭk ntĭt leo ntrŭt nsôr tuch tăm mô lah râng ăp bôk nău kan ntop kơl ri mhâm trong tâm ôp tât đah ntŭk rgum kan ntrŭt nsôr tuch tăm mê?

Wa Võ Văn Kế: Rnôk n’glăp nsum n’gâng kan bar gưl ri aƀaơ ăp xã geh Rmôt ntrŭt nsôr tuch tăm nsum mpôl tâm ƀon lan da dê. Hôm đah Ntŭk rgum ntrŭt nsôr tuch tăm gưl n’gor ri mpôl hên ăp năm an ƀư n’hanh ƀư âk trong ntĭt leo lor ta ăp xã, kan nsum kơp lĕ ma Ntŭk rgum ntrŭt nsôr tuch tăm gưl n’gor jŭr Ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong nsum mpôl tâm ƀon lan n’hanh Ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong tâm dâng, nê lah kuăt nthoi rêng kan bah mpôl hên dŭt uĕh, ƀon lan dah ma rŏng hăn ôp. Ăp năm mpôl hên pơk rhiăng jrô nti mpeh ndơ̆ rgâl kỹ thuật n’hanh kơp lĕ ma jrô nti ta xã khân păng geh nău ŭch, ntŭk rgum kan mpôl hên hôm sĭt tât tâm dâng gay ndơ̆ rgâl ăp nău blău mhe kỹ thuật an khân păng rnôk ƀon lan kan lŏ mir ŭch đă n’hanh n’gâng kan ta ntŭk ŭch đă.  

- Ơ dăn lah uĕh wa!