Bah nău ngăn tăch n'gluh, ăp ntŭk tăch rgâl têh kơt Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ mô knŭng uănh khlay tât nău kah uĕh cà phê ma hôm ŭch geh nău uĕh đăp mpăn đah ăp ndơ tăch, rêng ƀư nkret njêng kloh rvah n'hanh tu tơm kloh rah wah. Ăp nău ŭch dja n'gluh an nău jêr an n'gâng kan cà phê Dak Lak: ŭch tăch dơi ndơ geh rnoh khlay âk, ân ntơm bah n'hao săk kah uĕh ta mir.

Ta Dak Lak, du đê̆ doanh nghiệp dôl lor nchrăp ntuh kơl hun hao cà phê kah khlay, pơk hvi ntŭk tăch n'hanh boăt nthoi na nê̆ đah nuĭh dŏng lam ntŭr neh. Wa Lê Đình Tư, Giám đốc Công ty TNHH MTV Aeroco, an gĭt.  "Mpôl hên geh dŭt âk nău dơh uĕh gay hun hao Robusta bah Dak Lak lah êng n'hanh Việt Nam lah nsum. Tâm ăp năm mhe aơ, mpôl hên hŏ geh ăp rơh tâm rlong lam ntŭr neh, nsĭt geh ăp nău dơi dŭt uĕh. Năm aơ ân nsrôih âk lơn đŏng, gay băl mpôl tâm dak n'hanh bah dih dak gĭt tât âk lơn”.

 Gay tŏng đah nău ŭch geh bah ăp ntŭk tăch rgâl têh khlay, uĕh kah cà phê mô dơi knŭng dơi ntrŏng năl ta rơh kĭn, nkret njêng ma ân dơi mât kân lĕ rngôch bah ntŭk tăm. Nău sơch ntil, mât chăm mir tơm, klêh play dŭm, nkret njêng n'hanh ih pâr di kỹ thuật khuch na nê̆ tât ƀô kah, uĕh kah n'hanh rnoh khlay tăch rgâl bah ndơ.

 Wa Hoàng Danh Hữu, nuĭh ntơm njêng săk ntơ lư Miss Êđê, doanh nghiệp lĕ tăch n'gluh cà phê tât Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Singapore n'hanh Nga, an lah ŭch pơk hvi ntŭk tăch rgâl, ăp ntŭk kan tâm nău kan an gĭt kloh nău ŭch bah năch n'hanh tâm rgop gay tŏng ăp nău ŭch nĕ. “Rnôk gĭt ăp ntŭk tăch rgâl moh ndơ ŭch, mpôl hên mbra nkoch ăp nău ŭch, nău mpŏng nĕ tât ăp ntŭk nkret njêng, hiệp hội n'hanh doanh nghiệp tâm dak, gay ndrel njêng du nău tâm rgop, du ntŭk rêh jêng, kơl ăp ntŭk mât rong mô geh hăn êng du hê n'hanh mô hôm geh nău kan knŭng hăn tâm rlong ma mô geh ntŭk tăch".

 Tĭng wa Nguyễn Tiến Dũng, Groi Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV tăch n'gluh n'glăp 2/9 Dak Lak (Simexco Dak Lak), doanh nghiệp dôl tâm rgop đah hang rhiăng rbăn rnăk ƀon lan Tây Nguyên gay hun hao tuch tăm cà phê tĭng ăp rnoh di nâp nâl. Gay njêng luh ndơ geh ƀư uĕh kah âk, rlău ma rêng ƀư tuch tăm tâm di, ân ntuh kơl ntŭk ntô ndơ dŏng, ntŭk ih pâr n'hanh ndơ nkret njêng jêh klêh. Wa Nguyễn Tiến Dũng an gĭt: “Mpôl hên dôl tâm rgop đah 50.000 rnăk ƀon lan Tây Nguyên gay ma pah kan tĭng ăp nău mpŏng cà phê nâp nâl. Yor yor ŭch nkret ƀư dơi cà phê kah n'hanh ueh rĭ an geh ntŭk ntô ndơ dŏng, ntĭt lah kơt ntŭk ih pâr, măy mŏk, ndơ dŏng khlăy gay ma nkret ƀư dơi cà phê kah khlay tâm ban kơt cà phê kah ueh. N'hao nău khlăy găr cà phê mbra kơl an nău rêh bâh ƀon lan kan lŏ mir âk lơn".

 Rnôk nuĭh ƀon lan kan lŏ mir ƀư tĭng di rêng, doanh nghiệp lor nchrăp tâm rgop n'hanh ntŭk tăch rgâl dơi buăt nthoi bah bôk yan, cà phê mbra geh tay nău dơi n'hao rnoh khlay. Hun hao jŏ jong yor kơt nê̆ mô di lah nău ŭch êng bah doanh nghiệp tăch n'gluh, ma ân ntơm bah tĭng mir cà phê, gay uĕh kah jêng jâng nsing n'hao nău geh an nuĭh tăm n'hanh suan dăng tâm rlong bah cà phê Việt Nam.

Rgâl duh nđik trôk nar lam ntŭr neh ndrel ăp nău ŭch geh mhe bah ntŭk tăch rgâl dak bah dih dôl ndơ̆ luh âk nău ntul rlong an n'gâng kan cà phê Việt Nam, nkre pơk luh trong hăn n'glĕ dŭt: ƀư njêng kloh uĕh, n'hŭch n'hôl djơh carbon gay hun hao nâp nâl. M'hâm ƀư gay nkre mât uĕh săk geh, kah uĕh mir tơm, nkre ntêm nkrem prăk dŏng phân poh n'hanh rgop mât njrăng ntŭk gŭ rêh? Bah kơi aơ, he ndrel djăt ăp nău nkoch n'hanh nău ntĭm bah Thạc sĩ Đỗ Văn Chung, cán bộ Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), mpeh ăp trong nkra mât chăm cà phê tâm di, săk rnglăy.

Ơi wa, aƀaơ, trong rƀŏng tuch tăm cà phê n'hŭch n'hôl djơh carbon dôl jêng nău ŭch geh khlay bah ntŭk tăch rgâl lam ntŭr neh. Dăn may an gĭt, nău ƀon lan kan lŏ mir dŏng mpêt nkrem phân poh hoá học nsĭt tay nău khlay m'hâm an n'gâng kan cà phê Việt Nam mêh?

 Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Aƀaơ, he dôl ƀư cà phê n'hŭch n'hôl djơh carbon, let năp tay mbra rƀŏng tât zero carbon. Nău rƀŏng bah ăp nuĭh tăch n'gluh, rvăt cà phê, ăp nuĭh wâr kĭn lah kơt nê̆. Kônh wa njrăng, knŭng mpêt nkrem phân poh lĕ rgop dŭt têh an nău rƀŏng n'hŭch n'hôl djơh carbon bah Việt Nam, lơn lah nău kan cà phê.

 Yor kơt nê̆, tĭng âk nău mĭn njêng, gay nkra njêng luh du tấn NPK, du tấn phân mô lah ăp ntil phân êng ƀa ƀă, hŏ luh tâm ntŭk gŭ rêh bar pe tấn CO2. Tal bar, kônh wa knŭng mpêt nkrem 10% phân poh, poh tâm di, hŏ rgop n'hŭch 10% rnoh âk phân poh dŏng n'hanh n'hŭch nău luh CO2 bah nău rmeh, luh, roh phân poh, ndrel ăp nkô̆ nău êng ƀa ƀă.

PV: Ơi wa, aƀaơ, trôk nar tât ndal n'hanh nău cà phê luh kao tâm ban ta lĕ rngôch mir dŭt đêt geh. N'hŭch rnoh âk phân poh hoá học ri ƀon lan kan lŏ mir ân tâm rgop rnoh âk NPK mhâm tâm rnôk mât chăm cà phê mêh?

 Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Gay play dŭm lĕ rngôch 100% tâm du tơ̆ klêh dŭt đêt mô nă geh dŭm lĕ rngôch. Ntĭt nsa geh du tơ̆ du đêt play dŭm bah năp, jêh nĕ mơ tât rơh dŭm lĕ rngôch.

 Mpeh ndơ sa kah, ăp công thức NPK bôk khay mih, n'gul khay mih, kêng dŭt khay mih mô lah khay wai hŏ dơi ăp nŭh khoa học n'hanh ăp công ty phân poh kơp. Rnoh âk ndơ sa kah dơi rgâl tâm di đah tĭng rơh. Kơt lah, bôk khay mih, công thức hao jêng kơl play têh ngăch, luh âk n'ging nkŭm n'hâm jêng rnoh đạm dơi ndơ̆ lăp âk. Dơi dŏng công thức 20/10/10 mô lah 16/16-8, jêng lah đạm n'hanh lân âk, kali đêt, yơn rnôk nê nơh geh kali đŏng.

 Nkô̆ nău lah he poh phân tĭng trong rƀŏng tĭng rơh. Rnôk play dôl ta rơh dŭm nse, âk ngăn, jêng lah rlău 50% rnoh play ta mir cà phê, he poh di rnôk. Ăp play dôl dŭm hôm nha geh sa rnoh kali tâm ban âk tâm công thức poh rnôk dŭm nse. Rnoh kali aơ tŏng gay kơl play cà phê rgâl, dŭm n'hanh ƀư jêng nâp, jêng kônh wa mô ir rvê.

Nău mât chăm, poh phân tĭng nău ntrŭnh khoa học, di rơh bôk năp nchrăp luh kao, rnôk nê đạm hŭch mbrơi n'hanh kali hao mbrơi mbrơi, mbra kơl tâm ban ndơ sa kah an play têh, play jê̆ n'hanh lĕ ma ăp play dôl dŭm.

PV: Ơ, bah năp nău tât khuch bah rgâl duh nđik trôk nar, trôk nar nar lơ tât krit nji, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên hŏ ndơ̆ luh nău njrăng đă m'hâm mpeh rêng ƀư poh phân an mir cà phê, hơi wa?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Ơi kônh wa, rêng ƀư poh phân bah Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên đah tơm cà phê geh puăn tơ̆ poh, geh du tơ̆ khay wai n'hanh pe tơ̆ khay mih. Aơ lah rêng ƀư dŏng âk an kônh wa tăm n'hanh mât chăm cà phê.

Yơn lah, tâm rnôk aƀaơ, ta năp nău rgâl trôk nar mih sial, bâh du đê̆ ntŭk kan mĭn uănh, nuĭh kan khoa học mbơh tơih pă jêt rnoh phân poh. Rlău ma poh puăn tơ̆ tâm năm, mbra pă jêng prao, pơh tơ̆, geh tât pham tơ̆ poh ka đôi.

Nău tâm pă jêt âk tơ̆ poh dja dŭt geh nău uĕh. Bôk năp, bah ir roh huach phân poh tă bah mih, n’hôl tĭng sial n'hanh du đêt nkô̆ nău êng. Yor tơm cà phê mô dơi rhôp sa lĕ rnoh phân poh âk tâm du tơ̆ poh. Tâm pă jêt rnoh phân mbra bah ir geh nău roh huach nê.

Tâl bar, ndơn lah  an bar khay tơm mơ dơi ntop ndơ sa kah tay, he tâm pă jêt rnoh phân gay nklăp du khay lŏ poh rơh bah kơi tay. Tâm ƀah bar tơ̆ poh dơi rhuăt glêh nklăp n'gul. Nơm geh kơt nê̆, ndơ sa kah kơt lah way tŏng ăp an tơm cà phê, kơl reh, lha n'hanh play hao jêng ngăch, dơi tŏng ndơ sa kah ƀa ƀơ.

 Trong poh dja kŏ kơl n'huch nau bu tuh khuch tâm yan mih, ngăn lah mbrĭng sêt Fusarium, mbrĭng sêt thán thư ndrel mbrĭng sêt mbrĭng gŭr lơh khuch đah tơm cà phê.

PV: Ơ, dăn lah uĕh Thạc sĩ Đỗ Văn Chung mpeh ăp nău nkoch mhe aơ!