Ta xã Ea Wer, n'gor Dak Lak, nô Trần Văn Hai tă mĭn rvê rnôk neh tuch tăm nar lơn ma sât blak, tơm tăm hao jêng mô uĕh. Phân hoá học kơl tơm hao jêng ngăch yơn nău tam mô jŏ jong. Bah nău gĭt nti bah ăp rơh nkoch trêng kỹ thuật n'hanh mĭn joi êng, nô ntơm rgum ndŏk nja ndơ tuch tăm, tâm rlŭk chế phẩm vi sinh gay ndum jêng phân hữu cơ, poh tay an mir tơm. Đah nô Hai, rgâl dŭt têh mô dơn lah mpêt nkrem prăk dŏng ma neh bah he dôl nar lơn ma rmŭ ôm lơn, mât rmŭ ôm jŏ lơn, tơm tăm uĕh lơn:  "Gâp saơ dŭt lah tâm di ngăn. Aƀaơ gâp poh ntil phân aơ ri mbra mpêt nkrem lơn phân ndrôk n'hanh phân hoá học âk. Taơ yor păng tâm ban kơt phân ăch ndrôk dơm yơn ma păng mbra thuk lơn. Ma lah nsum lah păng uĕh jŏ lơn. Du năm nơm poh du tơ̆ dơm, poh du tơ̆ đah ntil phân aơ lôch nê ntop tay du đêt phân hoá học đŏng lah dơi hôm, lah tơm lĕ uĕh jêng hôm ri mô kâp poh âk ntil lêng lang đŏng ôh."

Kŏ rƀŏng tât ndăn dŏng ndơ ta ntŭk, nô Đặng Văn Huy tâm xã Quảng Phú săch nkra n'gĭng, n'ha kro jêh rnôk koh n'gĭng mir, kuĭh ntu tâm dĭng n'gâr. N'huk n'gâr geh nô rgum jêng dak, dŏng gay ma nkhĭt bu chuh sa. Păng jêh rnôk n'gâr, geh poh tay ân tơm tăm. "Jêh rnôk păng ŭnh mbrơi, ntơm njêng luh n'hôl, hôm kuăl lah carbon, ri păng mbra ntrôl rŭch bu tuh. Tâm rnôk nê, păng mbra rgum lĕ ăp tinh dầu, nŭh ƀon lan kuăl lah hắc ín, dầu hắc ín. Nău nê mbra mpli đah dak gay puh sĭt jêng tay an tơm sa play, gay ntrôl rŭch bu tuh. Tâm rnôk ŭnh mô tŏng khí ri păng mbra luh dơi than biochar. Than biochar nê lŏ poh sĭt jêng tay an tơm tăm. Prăk dŏng dŭt đêt, du héc-ta knŭng dŏng du bình kơt aơ mô lah bar bình. Du bình kơt aơ ri nkra njêng knŭng lăp tâm nklăp 6 rkeh tât 10 rkeh prăk."

Ntơm bah ăp trong ƀư ta mir, ndŏk nja tuch tăm dôl mbrơi jêng tơm ndơ dŏng uĕh, hôm neh dơi uănh lah drăp ndơ ƀư sa an mât chăm jŏ jong.

TS Phạm Công Trí, nuĭh rnâng kan ntŭk ntô gŭ âm tuch tăm nâp nâl, uănh năl mkra ndŏk nja ta ntŭk, dŏng ndŏk nja đah vi sinh mpơl nău dơn kan bah nuĭh tuch tăm đah ntŭk ntô gŭ âm, nkre lah nkô̆ nău tơm bah tuch tăm tâm pleh n'hanh sĭt jêng tay. Đah trong ƀư ŭnh sa yôm khí geh mât uănh, wa Trí njrăng đă an ƀư di trong gay bah ir n'hôl ƀô n'hanh khuch tât ntŭk ntô gŭ âm. "Ruh tĭng du trong geh uănh nđôi, đah trong ƀư tâm di rĭ mkra dơi nkô̆ nău nkhĭt rdêl, nking n'gang, ƀư an nău rêh sinh học, rơh rêh bâh dŭt âk ntil ndơ bu tuh mô lah mbrĭng sêt tuh geh nking n'gang, geh nkhĭt. Jêng păng mât ueh an tơm tăm ma mô geh khuch tât kon nŭh. Yơn lah, he an geh mât uănh dŏng tâm di gay ma bah ir geh nău khuch tât ntŭk gŭ rêh mô lah n'hôl ƀô. Nău mkra ndŏk nja ta tu tơm mô lah mkra ndŏk nja ndơ tuch tăm đah vi sinh mpơl nău dơn kan n'hanh nău mĭn tâm nău gĭt tât nău pah kan ueh mhe. Aơ lah ngoăy tâm ăp rnoh tât kan khlay bah nău kan tuch tăm tâm pleh, tuch tăm mât rong n'hanh ntŭk ntô gŭ âm aƀaơ."

 Ăp nău rgâl bah ƀon lan kan lŏ mir tâm di đah trong rƀŏng hun hao tuch tăm sinh thái, tâm pleh, n'hŭch n'huk djơh bah n'gor Dak Lak. Aơ lah nău khlay gay jêng ăp nkual tơm tăm tŏng đah nău ŭch geh nar lơn ma âk bah ntŭk tăch rgâl.

Chất hữu cơ mât nău khlay tâm nău mât uĕh jêng neh, rgâl uĕh jêng neh n'hanh dơi mât dak, mât ndơ sa kah bah neh. Đah ăp mir cà phê ta Dak Lak, jŏ ma aơ âk ƀon lan kan lŏ mir lĕ dŏng pih rêp êng, tơm bum n'hanh ndŏk nja ta mir lah trong ƀư ngăn ngên, mpêt nkrem prăk dŏng kan, rgop n'hŭch roh huach neh n'hanh rƀŏng tât tuch tăm nâp nâl. Gay gĭt lơn mpeh nău khlay bah pih rêp đah n'hâm soan bah neh, phóng viên nkô̆ way nkoch ôp Chuyên gia tuch tăm Mai Văn Thông mpeh nkô̆ nău dja, jă kônh wa n'hanh băl mpôl djăt!

- Ơi wa, hữu cơ moh geh nău khlay đah săk geh, uĕh jêng neh n'hanh dơi mât dak, mât ndơ sa kah tâm nău kan tuch tăm mêh?

Wa Mai Văn Thông: Chất hữu cơ geh nău khlay dŭt têh đah neh tuch tăm. Tâm neh, chất hữu cơ rlău bar rơh khlay lah khoáng hóa n'hanh mùn hóa. Rơh khoáng hóa kơl ndơ̆ luh ăp ndơ sa kah an tơm tăm; hôm rơh mùn hóa jêng chất mùn, geh tâm trôm phân tử jêr jŏt, tâm nê geh ăp hợp chất khlay kơt axit humic. Chất mùn geh nău dơi rhôp sa, mât tay ndơ sa kah n'hanh pơk luh mbrơi gay tơm dŏng. Nơm geh kơt nê̆, chất hữu cơ rgop rgâl uĕh jêng neh, n'hao nău dơi mât dak, mât ndơ sa kah n'hanh kơl neh rmŭ nsôp lơn. N'glău neh uĕh jêng kơl nta trong dơh an n'hâm sial lăp, reh hao jêng, kơl tơm hao jêng uĕh.

- Gay kơi ntop ndơ sa kah, rdâk hao tay uĕh jêng neh ma mô kâp roh âk prăk rvăt phân hữu cơ bah dih, nuĭh tăm cà phê mbra dŏng moh ăp tơm ndơ tâm mir mêh?

Wa Mai Văn Thông: Geh âk trong kơi ntop poh hữu cơ an neh, yơn ngoăy tâm ăp trong dơh n'hanh dơh ƀư ngăn lah mât tăm pih rêp ta mir cà phê. Rgâl bah hôm ma nkhĭt pih mô lah rwăt ndơ tă bah ntŭk êng sĭt, kônh wa mbra an pih hao jêng, lôch nĕ pâr n'hanh dŏng ndŏk nja pih ƀư ndum, kơi ntop poh hữu cơ an neh. Lah dơi mât uănh uĕh, bri nđĭr uĕh rgop n'hŭch n'hôl ƀô tâm khay mih, n'hŭch n'hôl ƀô tâm khay wai, nkre mât tay ndơ rmŭ ôm n'hanh ndơ kah tâm neh. Păng hôm njêng ntŭk ntô uĕh an vi sinh vật neh hun hao, tâm rgop đah reh tâm rnôk rgâl n'hanh pă an ndơ kah an tơm tăm. Nău mât rnoh rmŭ ôm tâm jŏ jong hôm dơi rgop ƀư uĕh du đêt nău mha êng bah neh, tâm nê geh rnoh pH, tĭng nău dơi tuch tăm. Rnôk neh geh nău dơi uĕh lơn, tơm tăm dơh uĕh lơn tâm nău rhôp sa ndơ sa kah. Ndrel đah nê, mât uănh rmŭ ôm tâm di hôm rgop n'hŭch bu rŏ sa reh. Mpeh kỹ thuật, rnôk pih hao jêng nklăp 60 cm, kônh wa mbra ƀư koh n'gĭng, nkŭm n'hâm nklăp 10 cm. Rnoh ndŏk nja pih jêh rnôk koh dơi mât tay ta măt neh gay rŭ hôch, kơi ntop ndơ sa kah n'hanh njêng ntŭk ntô mât njrăng neh.

-Tâm mir cà phê ta Dak Lak way ntoh ăp ntil pih kơt xuyến chi n'hanh tơm bum blang. Ăp ntil tơm dja moh geh nău khlay đah nău kơi ntop ndơ sa kah, rgâl uĕh jêng neh n'hanh mât njrăng mir tơm mêh?

Wa Mai Văn Thông: Ăp ntil tơm bum blang geh nău dơh uĕh bâh nău dơi tâm rgop đah vi sinh vật gay ma ƀư jêng đạm bâh trôk nar, ntop tay rnoh đạm ơm geh an neh n'hanh tơm tăm. Đah pih xuyến chi, aơ kŏ lah ntil tơm dơi dŏng gay ma njêng sinh khối n'hanh ntop tay ndơ kah ân neh. Tơm geh n'ging nse, hao jêng ngăch, njêng geh rnoh sinh khối tâm ban âk n'hanh nơih ân nau mât chăm lah geh mât njrăng ân tâm di. Rnôk koh pih n'hanh mât tay sinh khối tâm măt neh, kônh wa dơi dŏng tơm ndơ ơm geh gay ma njêng ntŭk nkŭm n'hâm, rgop nau n'hao rnoh ndơ kah n'hanh mât neh tuch tăm. Yor kơt nê̆, mpôl hên njrăng đă kônh wa uănh khlay tât nău mât chăm ăp ntil tơm nkŭm n'hâm tâm di tâm mir cà phê, tâm nê geh pih xuyến chi, rgâl bah hôm joi trong ƀư kloh pih lĕ rngôch. Yơn lah, ân mât chăm pih tâm di, der bah pih tâm pit âk ir đah tơm cà phê mpeh dak, ndơ sa n'hanh măt nar.

 -Ơi wa, nŭh tăm cà phê ân rgâl trong mât chăm neh mhâm ƀư gay nkre mât uĕh săk rnglăy tuch tăm, nkre bah ir geh nău rŭn in neh?

 Wa Mai Văn Thông: Gay mât uĕh săk rnglăy tuch tăm n'hanh đăp mpăn neh tuch tăm jŏ jong, nâp nâl, kônh wa ân njrăng du đêt nkô̆ nău. Tal bôk năp, ân mât ndrih nđĭr ta mir tơm. Aơ lah trong nkra dŭt khlay kơl n'hŭch nău tât khuch bah mih n'hanh nar lăp ta măt neh, n'hŭch rŭn in n'hanh mât răm. Tâl bar, mô dơi dŏng dak si nkhĭt pih gay ƀư kloh uĕh mir. Nău dŏng dak si pih mô knŭng nkhĭt pih ma hôm mbra ƀư khuch mô uĕh tât tơm tăm n'hanh ntŭk gŭ rêh neh ntu lah dŏng mô tâm di. Tâl pe, ân poh phân tâm ban, tâm di, ƀư tĭng nău way "5 di" tâm dŏng phân poh; nkre mô dŏng âk ir dak si mât njrăng si tăm. Kônh wa ân njrăng đah nău tâm pot âk ntil dak si gay puh rnôk mô hŏ geh nău ntrŭnh kỹ thuật, yor nău dja mbra ƀư khĭh n'hanh khuch tât hao jêng bah tơm tăm. Du nkô̆ nău đŏng ân njrăng lah tâm rnôk sreh tăm tay cà phê, mô dơi ndơ̆ măy mŏk công trình geh rnoh jâk âk lăp tâm mir rnôk mô khlay, yor mbra ƀư neh jŭr hŭch, khuch nău dăp rgum. Nău kuĭh ntu tăm ân tâm di đah nău geh neh ntu, ntŭk ntô n'hanh n'hong dak hoch, der kuĭh ntu jru ir ƀư mô uĕh an tơm rnôk mih têh.Lah ƀư tĭng uĕh ăp trong nkra dja, kônh wa mbra tĭng kơn rgâl uĕh jêng neh, kơl tơm tăm hao jêng uĕh, mât uĕh nău dơi tuch tăm n'hanh rƀŏng tât hun hao cà phê jŏ jong tâm let năp tay.

- Ơ, dăn lah uĕh wa mpeh ăp nău nkoch mhe aơ!