Năm aơ, nô Lê Doãn Bình, ta thôn Vân, xã Ia Ly, n'gor Gia Lai, kơp pơk hvi tay 3 sào tiêu. Đah nău tă ơm gĭt kan 10 năm tăm ntil tơm dja, nô Bình way koh n'gĭng tiu tâm mir tiu dôl rơ̆ jêng bah rnăk wâl. Nô Bình nsing nơm tâm nău uĕh jêng tơm ntil tăm êng rlău tơm ntil dôl geh tăch ta ntŭk tăch rgâl: "Aƀaơ ntŭk tăch tơm ntil tiêu dŭt âk, ntŭk bu tăch đŏng, dŭt khlay lah tu tơm mô gĭt na nê̆. Rvăt tơm ntil rlăm ri bu mô đăp mpăn uĕh jêng, mpeh tăm dơn geh 3-5 khay mô lah 1-2 khay jêh nĕ mbra khĭt."

Ta Plei Dư, xã Ia Hrú, n'gor Gia Lai, rnăk vâl wa Lê Trúc Minh Truyện tă geh mir tiêu khĭt yor bu tuh, jêng geh jŏ năm, wa rvê tăm tay. Tât năm aơ, rnoh khlay tiêu hao bơi tât 140 rbăn prăk/kg, wa Truyện rvê ŭch tăm tay 300 tơm, yơn dôl rvê tu tơm tơm ntil mô hŏ kloh rah wah: "Săch ntil he ân sơch na nê̆, ân tât uănh ăp ntŭk, ăp mir tiêu tŏng geh nău nsing nơm uĕh jêng ri he sŏk ntil ta nê. Lơi dĭng rwăt ăp ntŭk mô gĭt na nê̆ tu tơm. Rnôk bu koh rse tăch ri bu mbơh an he lah rse ntil ueh da dê, he mô dơi gĭt năl.

Năm 2026, lam n'gor Gia Lai geh 8.400 ha tiu, rnoh geh rlău 20.000 tấn. Rnoh neh tiu bah ntŭk dơi nchroh mbra hao âk yor âk ƀon lan kan lŏ mir pơk hvi mir tơm. Tĭng nău ŭch bah ƀon lan kan lŏ mir, ntŭk tăch ntil tiu ntil dŭt âk ntil đŏng, bah hom tiu mhe koh tât tơm lĕ ươm bầu. Bah ntŭk mĭn njêng, doanh nghiệp tât ntŭk kan jê̆ da dê, đê̆ đŏng ƀon lan kan lŏ mir mô way ƀư njêng ntil, kŏ koh tăch ntil tiu đŏng. Tơm ndơ tăch âk kơl an ƀon lan geh tay nău săch, yơn kŏ geh âk nău tât khuch mpeh uĕh jêng tơm ntil.

Ăp trong sơch bah nuĭh tăm tiêu ta Gia Lai an saơ kônh wa nar lơn ma uănh khlay tât tu tơm n’hanh uĕh jêng ntil. Yơn lah, bah nău năl gĭt tơm ntil di rnoh tât joi ntŭk tơm tăch nsing nơm, hôm ăp nkô̆ nău ân dơi ntĭm nti na nê̆ đŏng. Kônh wa ân sơch ntil mhâm ƀư, ân moh ndơ njrăng uănh lor rnôk  tăm mhe mô lah tăm tay tiêu? Phóng viên nkô̆ way nkoch Thạc sĩ Nguyễn Quang Ngọc, Giám đốc Ntŭk rgum gŭ mĭn n’hanh Hun hao tơm tiêu. Jă kônh wa n’hanh băl mpôl djăt ndrel:

-Hơi wa, aƀaơ bu tăch dŭt âk ntil tiêu. Ndrĭ moh ntil I tâm di đah neh ntu n’hanh kỹ thuật mât chăm bah ƀon lan kan lŏ mir n’gor Gia Lai mêh?

Wa Nguyễn Quang Ngọc: Ta Việt Nam, ntil tiêu tơm hôm lah ntil tiêu Vĩnh Linh đŏng. Ntil tiêu Vĩnh Linh rnoh âk play đăp mpăn, săk kah, bên di uĕh đah ăp ntŭk tăm tiêu ta Việt Nam. Tâl bar, du đêt ntil tiêu hŏ dơi kơp dơn kơt ntil tiêu Lộc Ninh, ntil tiêu Phú Quốc hŏ tăm âk đŏng; du đêt nkual tăm ta Gia Lai hŏ tăm ăp ntil tiêu n’hanh ntil tiêu Phú Quốc hao jêng dŭt uĕh đŏng. Yơn lah, bar ntil tiêu Lộc Ninh n’hanh Phú Quốc geh nău mô lăng uĕh lah: mô geh rse hung jong, tâm rnôk nê rse hung jong nê lah ndơ gay yơng ntil khlay. Yor kơt nê̆, nău yơng ntil bar ntil tiêu dja dŭt jêr. Bah meng nê, tâm nău kan mir ba rgum nsĭt mô gĭt bah ah ntŭk dŭt âk ntil tiêu mha êng đŏng. Geh ăp ntil tiêu uănh dŭt uĕh yơn mô di lah ntil uĕh jêng ngăn. Yor kơt nê̆, rnôk sơch ntil tiêu mô hŏ dơi kơp dơn, mô hŏ dơi tăm an saơ nău nsĭt geh, he mô dơi tăm. Ndơ lơh dĭng gâp lah ăp nuĭh ân njrăng uănh khlay mpeh ntil? Ntil hăn tĭng he bar pe jât năm. Lĕ du bông mât chăm mbra jŏ tât 10 năm, 15 năm, 20 năm, mô dơn nê geh ăp mir tiêu jŏ tât 30 năm. Ntil ndơ khlay n’glêh an lor bôk năp gay he hăn tât jêng geh nău dơi.

- Rnôk rvăt ntil mô lah yơng êng ntil, kônh wa mhâm ƀư gay năl uĕh jêng ntil mêh, hơi wa?

Wa Nguyễn Quang Ngọc: Trong sơch dŭt uĕh he sơch ăp nuĭh tơm tăch ntil nsing nơm. Ăp doanh nghiệp têh geh ăp mir he way bên n’hanh gĭt kloh, nău lư kloh rvah. He mbra pơk uănh ăp nău lư mpeh ntil, uănh lor n’hanh joi gĭt du đêt mpeh ntil nê: săk ntô mhâm jêng. Mô dơn nê, hăn tât mir sŏk điện thoại chŭp rup, sol uănh ntil nê gĭt di kơt nău mbơh bah khân păng đŏng lah mô. Tâl bar, đah tơm ntil, he mbra rvăt ngoăy, bar tơm phik uănh reh. Lah reh mô geh ntil ndơ djơh; lah reh nđôch ôm geh bu tuh, he mbra uănh saơ lha geh ăp nău mpơl kơt ôm reh, kruănh lha, êr lha, nê lah ăp nău mpơl mbra jêng khuch tât bah kơi tay kơt bu rŏ sa reh ƀư kruănh lha mô lah rkhul lăp ndơ sa. Hôm du trong đŏng he mbra sơch ntil bah ăp mir he gĭt, mbra dăn ntil, rvăt ntil bah ăp mir nê n’hanh yơng êng ntil. Aƀaơ rêng ƀư yơng ntil dơh đŏng, dơn geh trong ƀư kơt nê he mơ mât uĕh dơi tơm ntil.  

-Bah năp nô nău tơm ntil dơi tăch lam ntŭk kơt aƀaơ, ân mhâm ƀư gay bah ir tât khuch an ƀon lan kan lŏ mir, mêh wa?

Wa Nguyễn Quang Ngọc: Đah pah kan mât uănh ntil, ŭch rŏng bôk năp ăp nhih pah kan mât bôk kan ngih dak rgum ôp uănh, groi nđôi gay ăp ntŭk tơm tăch ntil geh tŏng nău dơi uĕh jêng, mơ dơi tăch ntil. Mô dơi an nuĭh ƀon lan rvăt ăp ntil lêng lang bah dih, rnôk geh nău mô uĕh jêng mô gĭt nuĭh ma ôp n’hanh trok tâm khuch khat. Jêng ân geh ntŭk yơng ntil kloh rvah n’hanh dơi mât chăm ăp năm: bôk năp mpeh mât chăm ntil, tâl bar lah mât uănh sŏk soăy ngih dak, aơ lah ăp nău ŭch geh mpeh mât bôk kan ngih dak. Tâl bar, ŭch rŏng ăp doanh nghiệp ân n’hao nău nsing nơm bah he hao, yor tơm công nghiệp mô dơi lah nar aơ n’hanh ôi tay ma ân lah âk năm. Lah ƀư mô nsing nơm nkre khuch tât nău nsing nơm bah ntŭk yơng ntil, doanh nghiệp, mir yơng ntil, lơn lah khuch dŭt têh tât nuĭh ƀon lan kan lŏ mir. Đah nuĭh ƀon lan kan lŏ mir, aƀaơ nău lư ntoh dŭt âk ta mạng, ăp nhih pah kan dơi kan dŭt âk đŏng, xã geh njrô kan tuch tăm. Rnôk ŭch moh ndơ ôp, he nkre pơk uănh ta internet, nkre hăn tât ntŭk kan tâm dâng kơt jrô kan tuch tăm xã, ăp ntŭk gŭ mĭn gay kơl nuĭh ƀon lan rƀah gĭt, hun hao tuch tăm rnăk wâl he nơm.

-Ntơm bah nău uĕh jêng tơm ntil tât leo ƀư yơng ntil n’hanh tăch, ân rdâk njêng nău tâm nkrêp kan nsum mhâm ƀư gay nuĭh tăm tiêu đăp mpăn ntuh kơl jŏ jong mêh wa?

Wa Nguyễn Quang Ngọc: Ŭch du n’gâng kan hun hao ân geh tâm nkrêp kan nsum đah doanh nghiệp, nuĭh khoa học, ƀon lan kan lŏ mir n’hanh lơn lah tâm nkrêp kan nsum đah n’gâng kan ta ntŭk. Gay moh ndơ ƀư? Gay nuĭh ƀon lan nsing nơm mât chăm, khân păng geh nău lư ăp tŏng n’hanh lơn lah geh trong luh. Đah nhih pah kan khoa học, mpôl hên geh ntŭk ndơ̆ rgâl kỹ thuật. Đah doanh nghiệp, geh tơm ndơ gay nkret njêng ăp tŏng n’hanh lơn lah nsĭt tay ndơ geh ƀư bah nuĭh ƀon lan luh dak bah dih, mât dơi săk ntơ lư play tiêu Việt Nam luh lam ntŭr neh. Rnôk nê, n’gâng kan mbra mât uănh dơh lơn yor tâm trôm rval nê hŏ đăp mpăn hôm.

- Ơ, dăn lah uĕh wa!