Lâm Đồng lah ntŭk dâk bôk năp lam dak mpeh rnoh hvi neh tăm cà phê đah rlău 328.000 ha, rnoh âk geh rlău 1 rkeh tấn. Yơn lah, ta âk nkual tăm, nău poh phân, tŏ dak an tơm hôm e knơm tâm nău tă ơm gĭt kan, mô hŏ nsing tâm nău ngăn neh ntu n'hanh nău ŭch geh ndơ sa kah bah tĭng mir. Wa Vũ Xuân Diện, ta Bảo Lộc, n'gor Lâm Đồng, lĕ geh bar pe jât năm krêp dêh đah tơm cà phê. Yơn kơt âk rnăk ƀon lan kan lŏ mir êng ƀa ƀă đŏng, nău mât chăm mir tơm bah rnăk wâl hôm e knơm tâm nău tă ơm gĭt kan:  "Bah kăl e aƀaơ mpôl hên ƀư cà phê lah bah nău tă ơm gĭt kan dơm. Mât chăm tơm cà phê kơt mpôl hên way lah hữu cơ hôm lah nău bôk năp yơn tât ăp trung vi lượng. Aƀaơ ta ntŭk tăch rgâl ri phân poh ri tŏng hãng, tŏng ntil".

Ntŭk tăch rgâl geh dŭt âk ntil phân poh, yơn nău khlay lah sơch di ntil n'hanh poh di rnôk. Lah mô gĭt năl dơi neh dôl mô tŏng ndơ, tơm ŭch geh ta tĭng rơh, nău poh phân dơh tâm nău tŏng ndơ aơ, mô tŏng ndơ êng; nkre n'hao prăk dŏng, nkre mô kơl tơm hao jêng tâm ban. Aơ lah nkô̆ nău đŏng ƀư âk ƀon lan kan lŏ mir ŭch geh ntop kơl uănh năl neh gay geh ntŭk nsing khoa học tâm mât chăm mir tơm. Wa Ngô Xuân Nam, ta Phường 1 Bảo Lộc, geh 15 năm mât tăm cà phê, ŭch:  "Neh uĕh, mât chăm neh uĕh ri đăp mpăn lah cà phê mbra n'hao uĕh kah. Gâp mpŏng lah n'gor ƀư âk bôk nău kan hăn uănh năl neh. Ăp doanh nghiệp, ăp nuĭh khoa học mât uănh mhâm ƀư he gĭt sơch phân, gĭt sơch tơm ntil".

 Bah nău ngăn geh tuch tăm, wa Thái Như Hiệp, Groi Kruanh Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam, an lah, đah cà phê Robusta, nău ŭch tât dŭt n'hêl na nê̆ lah uĕh kah. Yơn lah, du nău mô hŏ dơi aƀaơ lah nău poh phân n'hanh tŏ dak ta du đêt nkual hôm e dơi ƀư tĭng trong nsum, tâm rnôk nău geh ăp mir dŭt êng êng. Wa Nguyễn Thiện Chân, Groi Chi cục trưởng Chi cục Tuch tăm n'hanh Mât njrăng si tăm, Sở Nông nghiệp n'hanh Môi trường n'gor Lâm Đồng, an lah, an ƀư tay nkual tăm n'hanh geh nău ndrel hăn đah doanh nghiệp đah nuĭh ƀon lan: "He ân njêng dơi nkual tăm rgum, dŏng rêng ƀư tĭng di rnoh du nkual tuch tăm du rêng ƀư. Tâm nê hăn ndrel đah kônh wa ƀon lan ân lah doanh nghiệp. Doanh nghiệp ân hăn ndrel hăn ndrel đah kônh wa ƀon lan. Hôm mpeh măt Ngih dak mbra ndơ̆ luh dŏng khoa học, công nghệ mhe ngăn, dơh gĭt tât ngăn ma kônh wa nuĭh âk năm deh dơi ƀư đŏng".

Đah nkual cà phê têh hvi n'hanh rnoh âk ndơ geh ƀư dâk bôk năp lam ntŭr neh, Việt Nam geh âk nău dơh uĕh gay n'hao rnoh khlay găr Robusta. Yơn gay rgâl nău dơh uĕh mpeh rnoh âk jêng rnoh khlay mpeh uĕh kah, ân ntơm bah mir tơm. Rnôk ndơ sa kah dơi mât uănh tâm di, tơm uĕh jêng lơn, dŏng tơm ndơ sa kah uĕh lơn, uĕh kah găr geh ntŭk nsing dơi rgâl n'hanh nuĭh tăm dơi n'hŭch ăp rnoh prăk dŏng mô khlay.

Gay cà phê Robusta Việt Nam mô dơn mât nâp mpeh rnoh âk geh play, ma hôm tĭng kơn n’hao săk kah n’hanh rnoh khlay, nău khlay lah ân rgâl trong mât chăm an tơm tăm. Kơt hŏ nkoch du gâl bôk năp, aƀaơ jă kônh wa n’hanh băl mpôl ndrel tâm ôp đah Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt, nuĭh rnâng kan tuch tăm gay rƀah gĭt tay ăp trong mât chăm n’hao săk kah cà phê Robusta.

- Hơi Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt, mhâm may uănh năl mpeh nău uĕh jêng neh tăm cà phê Robusta ta nkual Tây Nguyên mêh?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: Nkual neh Tây Nguyên he lah nklăp rlău 61% neh tăm cà phê lah neh guh bazan. Tâm nê lah neh guh êr lah dŭt tâm di an tăm cà phê Robusta. Yơn lah he lah tâm di, yơn du đêt ntŭk nê nơh geh ăp nău nking kol đŏng. Bôk năp, he saơ lah săk neh ta aơ way geh rnoh pH đêt, nê lah neh srat. Nking kol tâl bar đŏng lah nkual tăm cà phê bah he geh rnoh rmŭ ôm hŭch hao dŭt âk, ntơm bah kroh ntang tât rmŭ ôm, uănh tĭng rnôk tuch tăm n’hanh kỹ thuật tuch tăm tâm ban kơt trong nkra ƀư ma he dôl mât chăm. N’hanh tâl pe đŏng lah ăp ndơ rgum geh tâm neh. Ăp ndơ poh khlay ma kônh wa dŏng kơt NPK, ri tâm nê lân n’hanh kali B n’hanh K mbra lah rnoh dak rgum lăp nsum dŭt âk, yơn lah geh ntŭk dơh lêk, lân, Kali dơh lêk an tơm gay păng lăp tâm tơm lah dŭt đêt. N’hanh lah mô tŏng dak trung vi lượng, ăp dak ma păng mbra ƀư luh âk play n’hanh săk kah cà phê, ƀư an cà phê păng đăp mpăn lơn, săk kah âk lơn, ƀô kah lơn, ri tâm nê lah ăp dak vi lượng geh nău dŭt khlay đŏng ri păng dôl mô tŏng.

-Hơi Tiến sĩ, nău tơm cà phê Robusta tâm rnôk mât chăm lah mô tŏng ăp vi lượng mbra mhâm khuch tât rnôk hao jêng n’hanh săk uĕh rnglay cà phê?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: Mô tŏng vi lượng ri jêng tât tơm cà phê lăp ăp dak êng ƀa ƀă mô ăp tŏng ơm. Tâl bar lah tơm mô tŏng vi lượng ri mô dăng chŏl đah du đêt tu ndrŭng chuh sa n’hanh păng geh ntưp bu tuh âk lơn. N’hanh tâl pe lah mbra ƀư săk rnglay cà phê mô uĕh tă bah khuch tu ndrŭng chuh sa ri mô hôm rmlay uĕh di kơt nău he ŭch rŏng. N’hanh aơ lah ăp nkô̆ nău khuch hô tât săk geh n’hanh kah uĕh bah găr cà phê bah he.

- Hơi Tiến sĩ, tơm ndơ poh uĕh jêng mhâm geh nău khlay đah rnoh âk geh play n’hanh lơn lah đah kah uĕh cà phê Robusta? Nuĭh tăm ân gĭt n’hanh poh ăp ntil tơm ndơ uĕh jêng n’hanh ăp tơm ndơ vi lượng an tơm mhâm ƀư gay nkre săk geh âk play, nkre n’hao ƀô kah cà phê mêh?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: He ân gĭt wât mpeh tơm ndơ poh uĕh jêng an tơm cà phê n’hanh nău ŭch tơm ndơ sa nê đah săk kah cà phê dah âk ri he mơ gĭt trong ma he poh. Ta aơ kônh wa way dŏng phân NPK. Ndrĭ ri N ring tam tât ăp hormones, ăp ndơ poh ƀư an tơm cà phê săk geh âk play n’hanh rnoh âk protein tâm găr cà phê păng âk jêng lah săk dak păng kah. Lân ring tam tât rnôk dŭm n’hanh lah he mô tŏng lân ri dŭm păng mô tâm ban kônh wa rgum klêh mô geh âk n’hanh klêh âk tơ̆ n’hanh săk uĕh mô tâm ban jêng păng mô dơi tât rnoh săk kah uĕh. Kali ring tam tât săk găr păng jâk lơn. N’hanh du đêt ntil ndơ poh ntĭt kơt ăp dak trung vi lượng ri geh tam tât amino acid, tât rnoh ƀô kah, ăp dak ƀô kah tâm găr cà phê. Lah mô tŏng ăp ndơ poh dja ƀư nuĭh klêh, nuĭh nkret njêng ri rnôk ndum n’hanh njêng ƀô kah tâm cà phê geh hŭch đêt.

-Hơi tiến sĩ, mhâm ƀư gay kônh wa ƀon lan kan lŏ mir dơi poh di ntil phân ma tơm dôl ŭch geh mêh?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: He ân hăn rblang luh ntil neh. Nê lah trong nkra dŭt uĕh gay kơl kônh wa poh phân di na nê̆. N’hanh poh phân di lah poh phân tĭng nkual tăm bah mir he, tĭng ntil neh bah he. Ndrel du rnoh nchih kơp, lah he poh tâm ban lĕ ri mô tâm di. Yơn lah he tâm pă rlô, he hăn rblang năl neh tĭng rlô ngoăy ri he mbra saơ lah he poh tĭng rnoh nchih hŏ rblang luh neh. Kơt nê ri ƀư rblang gĭt ntil neh ri tâm ban kơt he hăn uănh năl mham an neh đŏng. N’hanh lôch jêh uănh năl nê kơl he gĭt lah neh mir he moh ndơ I tâm di, moh ndơ I mô hŏ tâm di, moh ndơ I kơi ntop poh n’hanh moh ndơ I rmeh bưm ir.

-Hơi Tiến sĩ, ndơ lơh dĭng nău poh phân an cà phê ân nsing tâm âk năm tơm tăm, săk geh âk play n’hanh lôch rblang năl neh, rgâl bah hôm ma poh tâm ban an lĕ rngôch ăp mir cà phê mêh?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: Rnôk mir tơm he mhe tăm he poh êng. Rơh năm tăm bôk năp he poh êng, tâl 2, tâl 3 he poh êng. Rnôk hŏ an klêh play ngăn he poh êng. Kơt nê ri lah he poh tĭng tăm tơm tăm, he poh tĭng rnoh âk săk geh play he ŭch rŏng n’hanh he ân poh tĭng nkual neh he dôl mât chăm ma trong he hăn blang năl neh. N’hanh he ân gĭt lah tơm cà phê păng ŭch geh poh ăp trung vi lượng, ăp 1ha lah dah âk. N’hanh lôch rblang năl neh he saơ mô hŏ tŏng, lah mô tŏng ri he mơ kơi ntop poh tay, lah rmeh ri he mô kâp kơi ntop poh tay đŏng ôh. Kơt nê ri lah he mô geh I bản đồ dja, he mô geh ƀư nău dja ri he mô poh tâm di.

- Hơi Tiến sĩ, ndơ lơh đah tơm cà phê Robusta, mô dơi dŏng NPK ơm du ntil ma ân tâm rlak poh tâm ban tĭng rơh, n’hanh nău dja mhâm geh ring tam tât săk uĕh găr n’hanh ƀô kah cà phê mêh?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: He ân ôp joi tay mpeh tâm ntop kơl đah ndơ poh uĕh jêng, săk kah găr n’hanh ăp săk rnglay găr cà phê Robusta. Lah he poh rlak tâm ban đah NPK ri he ân tâm rlak tâm ban tĭng rơh. Lor bah năp luh kao êng, lôch klêh êng, rnôk mât play êng. Kơt nê ri ăp rơh rlak poh tâm ban êng êng. Lah he dơn dŏng du ntil trong tâm pot rnoh âk 1, 2, 1 mô lah 3, 1, 3 ri păng jêng tât nău mô di moh rnôk ŭch geh rnoh âk tâm pot nê. Nău ma he ŭch lah he ân poh di poh tŏng n’hanh poh năn ngăch.

-Ơ, dăn lah uĕh Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt, nuĭh rnâng kan tuch tăm mpeh rơh tâm ôp nar aơ!