Bah năm 2023, Ntŭk rgum ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong n'gor Khánh Hòa tâm rgop đah n'gâng kan tuch tăm mât rong nkuâl Khánh Vĩnh (ơm) mbơh ƀư nău kan mât rong bê deh kon, njêng nkual mât rong nkre đah pâl nđaih sinh thái. Bar rnăk ƀon lan ta xã Khánh Trung n'hanh xã Khánh Phú râng nău kan ntrŭt nsôr tuch tăm đah lĕ rngôch 105 mblâm bê ntil.

Nău nchrăp ƀư dơi Ntŭk rgum ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong n'gor Khánh Hòa ntop kơl 70% bê ntil, ndơ dŏng n'hanh cán bộ way kan sĭt ta ndrung, ntŭk ntĭm nti kỹ thuật. Ta xã Trung Khánh Vĩnh, rnăk wa Triệu Đức Phấn, nuĭh rnoi Tày, dơi ntop kơl 63 mblâm bê, lơn âk lah bê me.

Bah năp nơh, rnăk vâl wa Phấn tăm play bŭng ntô nđir ta rnoh neh rlau 2 ha. Rnôk râng nau kan, wa ntrơn jêng rong be deh kon, dŏng ntŭk ntu ndrung n'gar ndrel neh ntu ƀư tơm ndơ sa.

 Jêh rnôk mbơh ƀư, mpôl be tâm di, hun hao uĕh đah ntŭk ntô gŭ rêh ta nkual yôk Khánh Hòa, âk be me lĕ deh kon. Đah wa Phấn, nău rƀŏng mô rlu ta nău hun hao mpôl be ma hôm rƀŏng tât rdâk njêng ntŭk mât rong nkre wơt năch.  "Rnăk wâl mât bê deh kon nkre đah pâl nđaih sinh thái, njêng nkual mât rong ta ntŭk. Du đêt bê lĕ deh uĕh. Mir jay geh play bŭng, geh keo, ăp ntil du đêt. Jêh aơ rnôk bê hao têh, gâp mbra pơk hvi jêng ntŭk mât rong, ƀư ntŭk wơt năch hăn uănh pâl".

 Ta rƀŭn nchră "Trong mkra hun hao mât rong tâm di đah rgâl duh nđik trôk nar, nkre đah pâl nđaih sinh thái", ăp nuĭh way kan uănh năl, hun hao mât rong tâm rnôk trôk nar krit djơh ân nkre đah rnoh khlay ƀon tơm, dŏng công nghệ n'hanh lơn lah buăt nthoi đah pâl nđaih sinh thái. Rnôk nê, nuĭh ƀon lan kan lŏ mir mô dơn tăch ndơ ma hôm tăch nău rlong saơ, nău nkoch, văn hóa nkre đah nkual neh.

Tiến sĩ Đặng Quý Nhân, Văn phòng Điều phối Nông thôn mhe Trung ương uănh lah, dôl geh trong rƀŏng rgâl bah tuch tăm jêng wăng sa tuch tăm đah âk trong ƀư OCOP geh nău dơi. Tĭng wa Nhân, đah n'gor geh pâl nđaih hun hao kơt Khánh Hòa, nău dơi gay hun hao wăng sa tuch tăm lơn ma têh, yơn ân dŏng di trong.  "Gay ăp ntŭk hun hao rnoh khlay ƀon tơm ta ntŭk, njêng rnoh khlay ntop tay, ăp doanh nghiệp ân rgâl mhe blău ƀư mhe, rgâl uĕh mhe rup gui, ndơ nsoh, đăng ký săk ntơ lư n'hanh nkre đah ndơ geh ƀư đah nkô̆ nău tu tơm, kon nuĭh ta ntŭk. Năch pâl nđaih mbra mô dơn rvăt ndơ geh ntĭt mpơl êng, ndjôt tât du gâl nău rêh, du nău rŏng n'hanh nău nê ƀư khân păng ŭch plơ̆ tay".

Đah Khánh Hòa, ntŭk gay njêng tay ăp ndơ kơt nê lah dŭt têh. 8 khay năm 2026, n'gor wơt rlău 18 rkeh tơ̆ năch, hao 40 % rđĭl đah ndrel khay dja; năch dak bah dih geh bơi 6.3 rkeh tơ̆, hao nklăp 70%; nsĭt geh pâl nđaih geh 60 rbăn rmen prăk, hao 20%.

Pâl nđaih dôl jêng du ntŭk nsing khlay an nău hun hao bah n'gor. Yơn lah, rnoh năch âk đŏng ndơ̆ luh nău đă âk ntil ndơ, pơk hvi ntŭk pâl nđaih n'hanh n'hao nău dơi dŏng, rlong uănh saơ bah năch. Aơ lah ntŭk an lŏ mir, mât rong n'hanh ăp rnoh khlay văn hóa ƀon tơm râng jru lơn tâm rêng rnoh khlay pâl nđaih. Rnôk năch dơi tât mir, rlong mât rong, sa ndơ lŏ mir n'hanh joi gĭt văn hóa, nuĭh ƀon lan thôn ƀon, mpeh yôk yang mbra geh tay tơm wăng sa ta neh ntu n'hanh ndơ geh ƀư bah nơm.

Ntŭk kol aƀaơ lah rnoh âk nkra njêng hôm đêt, tâm rgop đah ƀon lan kan lŏ mir, doanh nghiệp pâl nđaih n'hanh đơn vị lữ hành mô hŏ rjăp; ntung trong, nuĭh kan n'hanh nău blău ƀư rhŏ dŏng ta nkual ƀon lan, mpeh yôk yang hôm đêt.

Yor kơt nê̆, dăp rgum tay lŏ mir tĭng trong rƀŏng njêng âk rnoh khlay lơn ta ndrel du ntŭk nkra njêng mô dơn lah rgâl tơm tăm, mpa rong, ma hôm lah rgâl trong leo ƀư nkra njêng, buăt nthoi ntŭk tăch rgâl n'hanh sŏk dŏng ntŭk ntô uĕh măt uănh, văn hóa đŏng. Aơ kơt lah trong gay nău geh bah hun hao pâl nđaih rêng lam hvi lơn, nta joi nău rêh mhe n'hanh n'hao rnoh khlay wăng sa ta nkual ƀon lan, nkual yôk.

Groi Giáo sư - Tiến sĩ Lê Chí Công, Kruanh Khoa Du lịch, Ngih sam ƀŭt Đại học Nha Trang, an lah lŏ mir nđĭr uĕh n'hanh ndơ geh ƀư hữu cơ lah ndơ khlay ƀư jêng ndơ geh ƀư pâl nđaih. Tĭng wa, ŭch hun hao pâl nđaih nđĭr uĕh, bôk năp ân njêng luh ndơ geh ƀư lŏ mir nđĭr uĕh.  "Ŭch hun hao pâl nđaih nđĭr uĕh ri ân hun hao ăp ndơ lŏ mir nđĭr uĕh lor. Nău gĭt êng nsum mpôl ân nđĭr uĕh đŏng. Ăp ntŭk hŏ dơi geh ƀư uĕh nău nê kơt n'hŭch dŭt âk dŏng ăp ntil dak si mât njrăng si tăm, n'hŭch dŭt âk dŏng dŭng nhựa. Nê lah ăp trong rgop njêng luh trong leo ƀư lŏ mir nđĭr uĕh, ndơ lŏ mir nđĭr uĕh, nê lah nkô̆ nău bah nău tâm boh kan".

Tuch tăm nđĭr uĕh yor kơt nê̆ mô dơn lah nău đă bah tuch tăm ma hôm lah nău dơi gay njêng luh ăp ndơ pâl nđaih geh nău dơn kan, tâm di trong rƀŏng rlong ƀư n'hanh hun hao jŏ jong.

Ntơm bah trong leo mât be ta mpeh yôk yang, nău nkoch dôl pơk hvi jêng trong rƀŏng hun hao tuch tăm geh âk rnoh khlay, tâm nê tuch tăm mât rong, rlong saơ n’hanh văn hóa ƀon tơm ta ntŭk ndrel njêng rnoh khlay. Tâm rnôk pâl nđaih lah du jâng ndăl khlay bah jâng wăng sa Khánh Hòa, ndơ̆ tuch tăm lăp tâm rêng rnoh khlay pâl nđaih jêng dăp rgum wăng sa ta ƀon lan: ntơm bah tuch tăm êng du ntil jêng nkre đah tuch tăm rhŏ dŏng, rlong saơ n’hanh văn hóa. Ndrĭ mpôl kan ntrŭt nsôr tuch tăm mhâm râng tâm nău kan dja? PGS-TS Lê Quốc Thanh, Giám đốc Ntŭk rgum ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong gưl neh dak, nkoch mpeh rêng ƀư dja:

- Hơi PGS-TS Lê Quốc Thanh, nău nkre đah mât rong, tuch tăm đah pâl nđaih bri dak mbra ntop geh tay moh rnoh khlay an nuĭh ƀon lan kan lŏ mir mêh wa?

PGS-TS Lê Quốc Thanh: Đah nuih n’hâm ta ah ntŭk geh ƀon lan kan lŏ mir, ta nê geh nău kan tuch tăm mât rong, ta ah ntŭk mbra jêng n’hanh hun hao ăp ndơ geh ƀư tuch tăm mât rong ri ta nê geh nuĭh kan ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong. Aƀaơ, mpôl hên dôl ntrŭt ntrôl dăng lơn đŏng nău kan ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong nkre đah pâl nđaih tuch tăm. Yor lah he dơn tât pâl nđaih đah bri dak uĕh măt uănh, đah ndơ kah khlay dơm ri mô hŏ tŏng đah nău ŭch geh aƀaơ. Năch dôl ŭch rŏng dơi saơ nău mha êng, nău uĕh êng tâm rnôk tuch tăm. Mpôl kan ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong nơm mbra ntop kơl n’gâng kan pâl nđaih njŭn năch tât đah ăp ntŭk tuch tăm mât rong têh hvi, râng ăp nău kan rlong uănh saơ, nkre đah ƀon lan kan lŏ mir; kơl năch wât tay mpeh rêng tuch tăm, nău kan n’hanh ăp nău kan tâm ntŭk tuch tăm mât rong têh hvi bah nuĭh ƀon lan kan lŏ mir. Nuĭh kan ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong mbra jêng mpôl kan buăt nthoi uĕh đah nuĭh tuch tăm đah năch pâl nđaih. Lah njêng dơi ntŭk tuch tăm mât rong âk rnoh khlay ma ăp nău kan pâl nđaih tuch tăm, aơ lah trong rƀŏng mbra nsĭt tay rnoh khlay lơn an nuĭh tuch tăm.

-Đah Khánh Hòa n’hanh nkual miền Trung - Tây Nguyên, tĭng may, moh ndơ dơh uĕh gay hun hao ăp trong ƀư tuch tăm, mât rong nkre đah pâl nđaih bri dak âk ntil ndơ gŭ rêh mêh?

PGS-TS Lê Quốc Thanh: Gâp mĭn lah đah dor neh miền Trung - Tây Nguyên, ta du ntŭk mbra ntrŭt ntrôl ăp nău kan pâl nđaih rlong saơ. Ntĭt kơt he dôl dâk ta n’gor Khánh Hòa. Ntơm nơh, rnôk nkoch tât Khánh Hòa, he way gĭt tât ăp meng kơh dak lêng uĕh. Yơn aƀaơ, he ân gĭt tât Khánh Hòa geh ăp nkual neh kro ntang, geh ăp ntŭk mât rong be, cừu dŭt uĕh, dŭt tâm di gay hun hao ăp nău kan rlong uănh saơ đŏng. Tâm du ntŭk mbra mât dŏng ăp dơh uĕh dja gay geh âk ntil ndơ pâl nđaih đŏng. Lơn lah, miền Trung n’hanh Tây Nguyên geh âk ntil mpeh rnoi nuĭh, văn hóa, bri dak rup uĕh  măt uănh n’hanh ăp trong tuch tăm. Aơ lah ăp dơh uĕh gay mât dŏng tay gay n’hao rnoh khlay tuch tăm n’hanh njêng suan wăch uĕh đah năch pâl nđaih đŏng.

-Bah n’gor Khánh Hòa uănh hvi lam nkual miền Trung - Tây Nguyên, tĭng may ân mhâm ƀư gay năl dơi n’hanh ntik n’hao ăp dơh uĕh mha êng mpeh bri dak, tuch tăm mât rong, văn hóa n’hanh trong tuch tăm ƀon tơm ta ntŭk gay jêng ăp ndơ geh ƀư pâl nđaih rlong uănh saơ mha êng, nkre n’hao rnoh khlay an tuch tăm mêh wa?

PGS-TS Lê Quốc Thanh: Nău lor bôk năp lah he ân ntrŏng năl ăp ndơ an sơch ƀư lor, lơn lah ân gĭt he dôl geh moh ndơ: tuch tăm moh ndơ, mât rong moh ndơ, mât rong tui ka moh ndơ. Ntơm bah nê, tĭng trong kan năl dơi ăp nkô̆ nău an ƀư lor. Ntĭt kơt, đah Khánh Hòa, ta dak lêng, he mbra ntrŏng năl tay nkual kro ntang Ninh Thuận ntơm nơh. Ta nê geh mât cừu, be n’hanh ăp nkual neh ma âk nuĭh ŭch rŏng dơi hăn tât châu Phi gay rlong uănh saơ. Mbra ƀư ăp nkual neh ta Ninh Thuận, nkual Phan Rang - Tháp Chàm, jêng du ntŭk rlong uănh saơ ntĭt êng bah nkual neh kroh kro kơt châu Phi tâm dor neh miền Trung dĭl. He ân gĭt mât dŏng ăp săk geh dơh uĕh ta ntŭk nơm. Ta nkual Nam Trung Bộ - Tây Nguyên geh dŭt âk ƀon lan rnoi mpôl đê̆ ta mpeh yôk yang, geh bri dak rup uĕh măt uănh ntĭt êng. Lơn lah, ân mât dŏng uĕh lơn văn hóa, kỹ thuật ƀon tơm ta ntŭk n’hanh trong tuch tăm bah tĭng ƀon lan, tĭng nkual gay njêng luh ăp ndơ geh ƀư mhe, mha êng lơn, lăp uĕh lơn đah năch pâl nđaih.

-Ơ, dăn lah uĕh wa!

Nkre đah tuch tăm, mât rong đah pâl nđaih bri dak âk ntil ndơ gŭ rêh mô dơn kơl ƀon lan kan lŏ mir geh tay tơm wăng sa, ma hôm pơk hvi ntŭk n’hanh rnoh khlay bah n’gâng kan pâl nđaih. Đah Khánh Hòa, mât dŏng di săk geh dơh uĕh bah tĭng nkual, leo ƀư tuch tăm nđĭr uĕh, nkre đah tuch tăm nkre đah pâl nđaih rhŏ dŏng n’hanh văn hóa mbra rgop ntrŭt ntrôl tuch tăm âk rnoh khlay, dăp rgum tay jâng wăng sa ta thôn ƀon tĭng trong rƀŏng jŏ jong.