Yan puh wai năm aơ, ta n'gul héc-ta ba, wa Trần Thị Nguyệt, ta xã Hoà Phú, n'gor Dak Lak, n'huch geh nklăp 15kg ntil; rnoh phân poh ăp sào hŭch ntơm bah nklăp 60kg jŭr hôm 45 tât 50kg. Lor bôk năp râng ntrong kan mât tăm ba n'hŭch n'hôl djơh, nău wa Nguyệt dơh saơ ngăn lah ăp rnoh ndơ ntuh kơl ƀư ba bôk năp lĕ n'hŭch.“ Nău way bah năp đaơ lah 13 ký ta du sào, aƀaơ kơt dŏng ntrong kan aơ ri dŏng dơn geh 10 ký dơm, n'hŭch geh 3 ký ri n'hŭch nklăp 100 rbăn prăk. Hôm rnoh phân poh bah năp đaơ mpôl hên ƀư nklăp 60 kg NPK, aƀaơ n'hŭch hôm nklăp 45 tât 50 ký ta du sào ri hôm n'hŭch dơi prăk dŏng an kônh wa ƀon lan kan lŏ mir đŏng. Bol ma n'hŭch phân đah n'hŭch ba ntil kơt nê̆ yơn nău geh păng hôm mô hŭch rđĭl đah nar bah năp nơh nơm"

Rnoh neh ba bah wa Nguyệt mpeh nkual tuch tăm 24ha ta Trạm Giống nông nghiệp Hòa Xuân. Nău kan dơi ƀư na nao bah yan Mih iang năm 2024 tât aƀaơ, đah ăp trong mkra rgum tâm n'hŭch rnoh ndơ ntuh kơl bôk năp, mât uănh dak tŏ n'hanh dăp rgum tay nău kan tuch tăm. Rnoh ntil ba srih tăm hŭch rĭng 30–40%; êng yan Wai, rnoh phân poh vô cơ hŭch nklăp 23%. Dak tŏ dơi mât uănh tĭng trong way ƀư duh - nđik tâm pleh. Nău dăp rgum pah kan rgum lĕ nta nơih gay ndơ̆ măy mŏk lăp tâm âk nău kan, bah ƀư neh, njrăng n'gang tu ndrŭng chuh sa tât kăch rek. Ndơ dŏng mpăr mô geh nuĭh ƀĭt rgâl an du gâl nău kan puh ma ty, kơl nuĭh pah kan hŭch pah gŏ na nê̆ đah dak si. Du rnăk râng ntrong ƀư an gĭt, rđĭl đah trong ƀư bah năp đaơ, âk nău kan lĕ bah oi jêr jŏt lơn nơm geh kơt dŏng máy: "Ntơm nơh mpôl hên ƀư ma ti ri dŭt lah mbrơi. Aƀaơ ƀư tĭng trong mhe, puh đah ndeh păr jêh nĕ rek nkre đah máy đŏng, kơt lah ăp nău ƀư lĕ ma máy da dê ri mpôl hên rek ngăch lơn, n'hŭch prăk kan lơn, mô hôm geh ban mih sial ƀưu khuch khat”.

 Ndrel đah n'hŭch prăk pah kan, nău ƀư jăng lơi ndŏk nja rhe lôch rek dơi rgâl đŏng. Ndơn ma su rhe ta kơh lŏ, ndŏk rhe dơi rgum rhŏ dŏng an mât rong, nkra njêng; tơm ba ta lŏ hôm ƀư dŏng tay an lêk gay ma geh ueh kah an neh. Aơ lah ngoăy tâm ăp nău kan kơl n'hŭch n'hôl djơh lôch klêh, rgâl bah hôm dơn rgum tâm nău n'hŭch ndơ dŏng tâm rnôk tơm ba hao jêng.

Bâh 4 rơh lĕ geh uănh năl, nău kan n'huch dĭng lĕ klâp ma 287 tấn CO₂ tâm ban. Nău geh ba râng geh lvang dŏng nău kan geh 7.84 tấn/ha, âk rlău klâp ma 8.4% đah lvang ba năp. Nău n'huch phân poh vô cơ kơl mpêt nkrem bâh 1.2 tât 2.5 rkeh prăk/ha/yan.

Wa Đinh Văn Đang, Giám đốc Ntŭk rgum ntrŭt nsôr tuch tăm mât rong n'gor Dak Lak an gĭt, nău dơi ngăn ngăn bah ntrong ƀư lah ntŭk nsing gay rdâk njêng tay ăp ntŭk rlong ƀư, kơl nuĭh ƀon lan geh ndơ ma hăn uănh na nê̆, uănh năl lor rnôk kơt dŏng."Tâm let năp tay lah mbra ntrôl dăng pah kan nkoch trêng, n'hao nău gĭt êng an kônh wa ƀon lan kan lŏ mir mpeh nău khlay, nkô̆ nău bah trong leo ƀư tuch tăm ba n'hŭch n'hôl djơh. Tĭng ƀư tay rdâk njêng ăp trong leo ƀư gay an kônh wa hăn uănh, kơt nti trong leo ƀư. Tâm rgop đah ăp hợp tác xã, ăp công ty, doanh nghiệp gay rvăt tín chỉ carbon an kônh wa ƀon lan kan lŏ mir, gay n'hao săk rnglăy wăng sa tâm let năp tay."

 Bâh nău geh bôk năp, nău kŏ văk rnôk pơk hvi nău kan  mô dơn lah n'hao rnoh neh, ma hôm nha an geh ntrong kan tâm di đah nău geh ăp ntŭk, mir tơm dơh ueh an nău mât dŏng dak n'hanh ndơ máy mok dŏng kan. Ngai lơn lah njêng dơi nău tâm rgop gay ma nău geh n'huch nău bu tuh mbra geh uănh năl, kơp dơn n'hanh nsĭt tay nău khlăy an nŭh pah kan.

Nău ngăn an saơ, n'hŭch rnoh âk tơm ntil, phân poh n'hanh dak tŏ mbra kơl n'hŭch prăk dŏng n'hanh n'hŭch n'hôl djơh tâm nău kan tuch tăm. Yơn lah, lah n'hŭch mô di trong, tơm tăm mbra mô tŏng ndơ sa kah, khuch tât hao jêng n'hanh săk geh. Gay ƀư kloh lơn trong n'hŭch ndơ dŏng bôk năp yơn hôm e đăp mpăn săk rnglăy tuch tăm, phóng viên nkô̆ way nkoch nkoch đah Thạc sĩ Đỗ Văn Chung, Groi Kruanh bộ môn Hệ thống nông nghiệp, Viện Khoa học kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên.

- Ơi wa Đỗ Văn Chung, bah meng nkô̆ nău way kan, mơh lơh  tâm nău tăm ba lŏ n'hŭch n'hôl djơh ntŭk gŭ rêh lĕ ndơ̆ luh nău đă n'hŭch rnoh âk phân poh, lơn lah phân đạm nĕ mêh?

Wa Đỗ Văn Chung: Ơ, aơ lah du nău kan rlong ƀư n'hanh lah du nău kan tăm ba n'hŭch n'hôl djơh tĭng trong rƀŏng bah tuch tăm nâp nâl bah Việt Nam n'hanh tĭng trong rƀŏng bah Bộ Nông nghiệp n'hanh Môi trường tâm ban kơt ntrŭt nsôr tuch tăm ăp n'gor đŏng. Rnoh âk phân poh dơi pă an an nău kan aơ ri tĭng nău kỹ thuật n'hanh tĭng nău ntĭm nti bah nuĭh khoa học.

Kơt nĕ he saơ lah tĭng trong khoa học rĭ mô di lah poh phân NPK âk lah săk geh âk ma đê̆ đŏng âk nău poh âk ir rĭ ƀư khuch tât săk geh đŏng. Tơm ueh jêng ir rĭ ƀư rŭng play, n'hao nău bu tuh, ngăn lah ndơ đạm. Lah rmeh đạm rĭ tơm ueh jêng ir, lha nse âk, ƀư n'hao nău bu tuh ta ba, tâm nĕ geh nău bu tuh ôm reh, ôm lha.

 - Ndrĭ rnôk koh n'hŭch rnoh âk phân poh tĭng trong rƀŏng di  kỹ thuật, nău geh mpeh săk geh mhâm dơi geh kơp năl mêh wa?

Wa Đỗ Văn Chung: Bôl ma lah rnoh phân poh geh n'huch lah dŭt đê̆ lah bâh 25 - 30% NPK gay ma n'huch n'hôl ƀô ntŭk gŭ rêh, yơn lah rĭ nău geh mô hŭch. Tâm rnôk uănh năl, cán bộ khuyến nông lĕ sŏk ntil tĭng di trong kan khoa học. Rnoh mbrô ta nău kan geh rlău 61.3 tạ/ha, hôm ntŭk êng ndrel ntil ba aơ geh 59.5 tạ/ha. Kơt nĕ, bôl ma n'huch rnoh phân yơn nău geh hôm nha hao n'hanh rgâl mpeh phần trăm rĭ nău geh rlău n'hanh nău geh wăng sa geh 10.2% đah ntŭk êng.

- Bâh nău ngăn geh ƀư, ntŭk lah jêr jŏt têh ngăn rnôk ndơ̆ trong ƀư dja lam hvi, mêh wa?

Wa Đỗ Văn Chung: Jêr jŏt lah jŏ ma aơ kônh wa hôm e tuch tăm tĭng nău way ơm, djăt ma mĭn lah poh đê̆ phân ir ri mbra khuch tât săk geh, kah uĕh ba. Yơn lah ăp nŭh khoa học, ăp nŭh ntrŭt nsôr tuch tăm nsum mpôl mbra lah nŭh rblang bah nău dja mbra rblang n'hanh khlay lah nŭh cán bộ ma bu mbơh ntĭm, bu rblang mhâm ƀư an kônh wa nsing nơm, nsing nơm n'hanh uănh năl dơi rnoh khlay ma rnôk he poh gay ƀư an ntŭk gŭ rêh lơn ma kloh uĕh lơn ma săk geh mô hŭch lôch nê hao săk geh wăng sa. Nê mư lah nău ma n'gâng tơm gay he pơk hvi.

- Đah ăp rnăk ŭch dŏng tuch tăm ba tĭng trong n'hŭch n'hôl djơh, may moh geh nău njrăng đă mêh?

Wa Đỗ Văn Chung: Kônh wa ân nsing nơm, ƀư tĭng di n'hanh na nê̆ tĭng nău ntĭm nti bah ăp nŭh khoa học, tă bah ăp sam ƀŭt nchih na nê̆, tă bah cán bộ ntrŭt nsôr tuch tăm ta ntŭk. Lah geh jêr jŏt ri an tâm ôp gay geh trong nkra tâm di, ntuh kơl tâm mir ba nkre mpêt nkrem, nkre đăp mpăn n'hanh săk geh đăp mpăn.

- Ơ, dăn lah uĕh wa.