Tuôr tsês jông nênhs Cho txux chi xơưs tsôngk yo trâu lênhx tuz hluôk hloz tiêr nênhs hnar

           Tsi thôngx li ntâu heir nênhs txơưr đuô, nênhs Cho chêr tsôngk yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx tsi zos tưz bax xơưs tâu tsês thiêz cux tsi zos zuôr đrav ciêz lok hnar mak puôr lênhx zos chor pox niêv hâur chuôz zis tưx bax xơưs uô hâur ntâu luz hlik, muôx têx yênhx shông uô ntêx hnuz zuôr đơưk bê hloz tiêr nênhx ntơư, lar heik zos lok têx hnuz zuôr txos 30, ziv sir jos xơưs uô cov tiêr. Lênhx nênhs tâu tsưr tsêr choz xơưs uô chêr tsôngk hnar co tsuv zos lênhx muôx suôz đror bê, tâu cxuô lênhx cxuô tus hâur chuôz xênhv njênhs njôngr, heik luôs mnôngs thiêz uô trơưk, zos lênhx tưz muôx jiês uô đhâu têx li heik co thiêx lênhk nhav xơưs uô tâu, viv hâur ntu txiêr xơưs tsuv xơưs lok six ntâu chêr tril yo, muôx kênh jiês tsuv bax xơưs uô yênhx shông trâu iz gơưv niêv txir hâur chuôz zis bax zuôr đơưk bê ntơư, Niêv lâul Triệu Mùi Mới, heir nênhs Cho nhoz jok Nậm Cài, xã Tiên Nguyên, tỉnh Tuyên Quang heik pâuz: “Trơưk li chor lâul cêr nênhx phôngz cxưx, thâuv bax xơưs chêr tsôngk tril yo đơưk bê hloz tiêr nênhx co tsuv uô trơưk ntâu chei, cêr chêir li: Zos chuôz zis tsênhv muôx nênhs trâus tuôs lok sik pox niêv txos cheix chêr ntâuk hli tsi hur puôr lênhx tsi tâu xơưs uô chêr tsôngk hnar ntơư. Txir nênhx chêr tsôngk tril yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx xơưs uô 3 cxênhx yo, hok pox niêv mak khênhr xơưs 2 cxênhx xưz. Cxênhx yo saz đrâuv xơưs nriê têx xor liêz njuôz uô pax, blôngx hmaz blôngx ntôngk, nak nôngk txêix jông jav; đros trâu luz yo co cux muôx fuôv ntông sâuv tâuz hâu, muôx nrôngz trâu hur si-tas nro puôr lênhx tâu xơưs nriê lok six jông”.

           Nênhs Cho chêr tsôngk yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx khênhr zos luz yo ntêr, tril, fuôv ntông sâuv tâu hâu, sir siê ntơưv đuôr thiêz têx ntâuz xor xơưs, nriê siz kuôk txêix jông jav. Zov chênhr zos zôngv têx ntâuz xor liêz đros trâu đuz, đơưz, đax-heik lol lênhx nênhs luz nênhx xênhz huôx muôx cxuô tsar zav. Sâuv đax ntâuz, thiêr ntâuz jak gax tâu nriê xơưs têx trêr pax, hâu khêis, blôngx hmaz blôngx ntông, nak nôngk, hnuz kuz....trâu cov txêix jông. Lar heik xơưs uô li co, iz trêr pax, iz kro pax ntâuz nhiêk txêix jông nhiêk tsi siz thôngx puôr lênhx zos heik lol qơư nhoz, luz nênhx, lênhx nênhs cêr hloz lox, huôv tsar uô nox uô hâuk..... Têx pax ntâuz nriê li co tsuv xơưs uô tas nro trâu luz yo, tsi tiêk uô trâu yo hnar khax jông, tsênhv heik lol cêr xar njôngr, chiê siêz trâu lênhx tuz ntơư hloz lox yênhx nênhs jông, muôx đas jos khưr uô tâu nox tâu hâuk, txơưx xar, pâuz hluz txos chor lâul, têx cưr tix nênhx tsa. Niêv lâul Triệu Mùi Mới heik pâuz nzir: “Đhâu thâuv uô tiêr chei đơưk bê hloz tiêr nênhx thiêz tâu pos zơưs, têx lâul tâu tas siv nênhx seiz njiê pov, pâuz tiêk tưz đơưk bê hloz tiêr nênhx tas, lênhx tuz tâu đơưk bê hloz tiêr nênhx ntơư tsuv hnar chêr tsôngk yo co tsi so hâur 7 hnuz, tsi tâu hlê hlo. Tas 7 hnuz, thâuv tưs txos têx hnuz hội, cêr lov jêv lơưr cux muôx têx tror hnar đuô chêr tsôngk ntơư”.

           Hâur ntu têz qơưk hlôngr yiêz thiêz huôv tsar, luôs hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tril yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx tsênhv njiz trâus tsi tsơưs phiv liv. Viv têx ntâuz xor, tsôngk tril yo zav tưs cux muôx muôs ntâu hâur ciêz khư. Cxênhx hluôk lok tsi yuô muôx six hơưv, hnuz nhôngs thiêz moz siêz xơưs uô têx pax ntâuz, tsôngk tril yo li heik sâuv. Taz sik, nhoz ntâu thax tsav qơư li: Chiêm Hóa, Hàm Yên, Quang bình, Tuyên Quang, luôs hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk hnar li co cux tsênhv tâu tuôr tsês, uô đreiv tsi chiê pôngz plox viv muôx chor nênhs lâul hnuz nhôngs siêz txơưx xơưs uô hnar kriê trâu cxênhx hluôk đros por hưv chiê. Ntâu jok tưz yênhx lix têx paz, câu lạc pox niêv kriê têx txux chi ntơư trâu chor hluôk tsi tas nhiêx txiêx.

            Têx shông jê lok no, muôz nênhs Cho txux chi uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tril yo hnar reik đros trâu huôv tsar ju lix côngv thôngx tưz krêz hâu cêr yiêz trâu sơưr đơưk. Têx pax ntâuz, tsôngk yo xơưs têk hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx tâu piêr kriê hâur têx ntênhs hội vênhx huôv, hnuz lov jêv sik côngv siêz, lar heik zos têx hnuz nthuôr uô lov jêv hâur shôngk shông yiêz, yênhx tsôngv box Cho tỉnh Tuyên Quang cêr shir phaz.  Tsi tiêk zos chêr tsôngk hnar, iz chêr tril yo đơưk bê hloz tiêr nênhx tsênhv zos iz cêr shir phaz, têx jax pêv jông heik lol cêr nênhx vênhx huôv, lol lênhx pox niêv Cho têx txux chi jông, têk txơưx têk gruôs khưr huôv tsar uô nox uô hnar. Pos Triệu Mùi Sai, iz lênhx txơưx uô pax ntâuz, xơưs tsôngk yo hnar nhoz xã Tiên Nguyên, tỉnh Tuyên Quang heik pâuz: “Luôs hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx zos nênhs Cho txux chi vênhx huôv jông. Pêz thâuv tưs tưz vênhv tôngv tsôngv box, lar heik zos cxênhx hluôk, sir jos cơưv shâuv têx txux chi, hâux lưv uô. Iz chas ntơư xar cov muôx nzir têx lớp kriê txux chi thiêz paz max chiê hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk yo muôx đros trâu huôv tsar ju lix, muôx cxaz phênhv sâu tâu trâu pêx xênhv”.

          Iz hlik đhâu iz hlik, iz shông đhâu iz shông, iz tiêv đhâu iz tiêv, nhoz cxuô jêx jok tsôngv box Cho, luôs hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx cux tsênhv tâu tuôr tsês, uô đreiv hnar hâur luz nênhx tsi chiê pôngz plox./.

Triệu Biên-Riê Lâux cxeik, nhênhv

Tsêr tsar lơưx-zos qơư tuôr tsês hêir nênhs Poz ziz faz Bắc têx vênhx huôv jông

           Hêir nênhs poz ziz faz Bắc têx tsêr tsar lơưx đrav ntêx tâu muôz ntông chiêz thiêz ntông jiz chox lok uô, vor grênhz lok sik vor vuôk luôx. Chor ndêx tsêr tsar lơưx tsuv ntêr 2 thiêr thiêx đhok uô tâu luz tsêr tsar lơưx co siêz. Hâur kaz tsêr tsar lơưx zos qơư tsês têx kôngz, tơưk…sâuv tsêr tsar lơưx zos qơư chiê cxuô lênhx hâur chuôz zis nhoz huôv tsar cêr uô nênhx muk lok hâur niêx hnuz. Zơưv Quàng Văn Puôn, nhoz jos Lọng Hạng, xã Mường É, tỉnh Sơn La hêik pâuz: “Uô ntêx thâuv zuôr uô iz luz tsêr tsar lơưx, tsuv muk pêv har jôngr xêir têx ntông lox, ziês chiê ntor txiêr uô ndêx thiêz uô zênhk, uô fênhx cuv, uô kraz. Thâuv bax tâu cxix cxuô, tsuv txiêr shôngz chox lok cxênhk thâuv tsa tsêr. Thâuv đhok tsa tâu co, mav muôz grênhz lok sik vuok chox lok vor tsêr. Thâuv uô tâu tiêr luz tsêr co, tus tsưr tsêr tsuv xêir tsov têx hnuz jông mav gra cxuô zav chuôz zênhx muk nhoz, txênhv tsêr yiêz”.

              Lar hêik, thâuv bax tâu cxix ntông uô tsêr, tsôngv px hâur jos siz chos côngv đas jos paz tsa tsêr. Đhâu thâuv uô tâu tiêr tsêr, chuôz zis bax tâu cxuô zav li: mor nox, grêix, chơưr xơưk…hur si tsôngv px hâur jos co tuôx đros chuôz zis txênhv tsêr yiêz thiêz hâuk chơưr xơưk nthuôr uô cêr, đhiê pax vuôs, sênhr chêr. Ntơư cux zos jiês chiê tsôngv px sđ tuôx siz njiz, siz chuôs, cxơưz cxiz cêr côngv siêz hâur cxuô chuôz zis. Co zos hêir nênhs poz ziz iz vênhx huôv jông cxôngx nzor tsênhv muôx đros đrêiv hâur luz nênhx.

           Trươk li hêir nênhs poz ziz faz Bắc chax chêk cxôngx nzor, tsêr tsar lươx iz chas zos chuôz zis qơư nox nhoz muk lok hâur niêx hnuz, thiêz tsênhv zos hêir nênhs poz ziz qơư tuôr tsês zuk hêir nênhs têx txux chi, vênhx huôv jông cxôngx nzor-txuôk đros hêir nênhs co cxuô xênhv

           Chênhr zos li hêik ntơư, hâur hêir nênhs poz ziz tsêr tsar lơưx cux muôx qơư txi côngv pos côngz zơưs côngz huv đros hêir nênhs co luz nênhx nox nhoz muk lok hâur niêx hnuz.

          Hêir nênhs poz ziz têx tsêr tsar lơưx cux muôx oz tus ntêir ndê muk lok, taz sik pox niêv tsuv chêir tsik tâu muk tus ntêir muk trâu qar tsêr txi côngv pox côngz, zơưv côngz; lar hêik zos hâur têx hnuz txi côngv. Zơưv Quàng Văn Puôn, nhoz jos Lọng Hạng, xã Mường É, tỉnh Sờn La  hêik pâuz nzir: “Iz chas co, hêir nênhs poz ziz iz cxiê chuôz zis, cux tsênhv chêir hâur têx hnuz txi côngv pos côngz, zơưs côngz, hnuz co chuôz zis tsuv chêir tsik zuôr cxuô zav hax huv, tsik gra têx chuôz zênhx hâur chuoz zis co tơưv saz đrâuv jôngr. Chor pox niêv thiêz mê nhuôv nxêik tsuv chêir tsik tâu muk trâu qar txi côngv”

          Hâur ntu têz qơưs hlôngr yiêz nhiv no, sđ luz nênhx tưz huôv tsar ntâu-bluô nux, hêir nênhs poz ziz muôx ntâu chuôz zis tưz uô tsêr cxiv vuôk truôx khor huv đros hâur luz nênhx. Yuôr iz cxiê chuôz zis thiêx tuôr tsês tâu têx tsêr tsar lơưx cxôngx nzor, chuôs li hêir nênhs poz ziz têx tsêr tsar lơưx cxôngx nzor tưz trâus pôngz plox jux juk. Tix lâus Lường Văn Âm, nhoz jos Phai Cộng, xã Chiềng Sinh, tỉnh Điện Biên hêik pâuz nzir: “Thâuv cur tsênhv zâu, pov chor lâuk, niêv thiêz txir nhoz tsêr tsar lơưx. Cur zos iz lênhx uô tsêr tsar lơưx trâu tsôngv px sđ hâur thax tsav, thâuv tưs cur cux ndo njôngr cxuô faz tsưr ziv uô thiêz nhiv no, cur cux tsênhv uo nênhx nhoz luz tsêr tsar lơưx, thâuv tưs luz tsêr no puôk tsuôx, cur cux tror uô iz luz tsêr tsar lơưx chox lok nhoz, tsik chiê têx tsêr tsar lơưx co trâus pôngz plox”

          Hêir nênhs poz ziz faz Bắc chor lâuk muôx lo luk hêik “Yuôr tsêr tsar lơưx zos yuôr jêx jos, yuôr hêir nênhs poz ziz têx txux chi tsiv grê”. Chênhr zos li hêik ntơư, txơưv hâur ntu têz qơưs hlôngr yiêz nhiv no, luôs hâux lưv tuôr tâu truôx têx tsêr tsar lơưx cux chênhr zos tuôr tsês tâu hêir nênhs poz ziz thax tsav faz Bắc têx vênhx huôv jông cxôngx nzor tsik chiê pôngz plox./.

                                       Tsu cxêik nhênhv-Cà Thành