Sinh sống tại vùng núi của các tỉnh Lâm Đồng, Quảng Ngãi hay Đà Nẵng, đồng bào Giẻ Triêng đến nay vẫn gìn giữ chế độ mẫu hệ như một nếp sống đẹp đẽ và thiêng liêng. Ở vùng đất ấy, tình yêu và hôn nhân giống như một mầm xanh, mà người gieo hạt, chủ động vun trồng cho hạnh phúc gia đình lại chính là những người phụ nữ.

Nếu như ở nhiều bản làng khác, tiếng rìu đốn củi thường gắn liền với bờ vai vạm vỡ của những chàng trai, thì với người Giẻ Triêng, đây lại là cách để các thiếu nữ gửi gắm tình cảm của mình. Thay vì lụa là gấm vóc, những bó củi chẻ đều tăm tắp được xem như món của hồi môn thiêng liêng mà cô gái dành tặng gia đình chồng. Đó là nhịp cầu nối liền hai miền thương nhớ, giúp cô dâu mới tự tin bước vào cuộc sống hôn nhân.

Củi hứa hôn không đơn thuần là vật chất mà còn là chiếc gương soi chiếu sự khéo léo, tảo tần của người phụ nữ. Ngay từ khi mới bước qua tuổi trăng tròn, các thiếu nữ đã rủ nhau lên rẫy tìm củi. Dưới bàn tay ân cần chỉ việc của người mẹ, từng thanh củi được chặt bằng rìu, vót cho thật tròn trịa, bằng phẳng và xếp nắn nót. Bởi theo quan niệm truyền thống, nếu đánh mất đi sự tỉ mỉ ấy, cái tài hoa, khéo léo của người phụ nữ Giẻ Triêng cũng sẽ phai nhạt dần. Đặc biệt, bà con chỉ chuộng củi từ cây xà nu hay cây dẻ. Giống như đạo vợ chồng, ngọn lửa tình yêu có thể bùng cháy mãnh liệt thuở ban đầu, nhưng điều quan trọng nhất để giữ gìn mái ấm chính là sức nóng bền bỉ, ủ than hồng ấm áp qua những thăng trầm của tháng năm.

Tình yêu luôn là sự đắp đổi và thấu hiểu từ hai phía. Khi người con gái cõng trên lưng những bó củi đượm mồ hôi trao cho nhà chồng, họ cũng sẽ nhận lại sự đền đáp xứng đáng. Để dựng xây tổ ấm mới, người chồng tương lai sẽ vào tận rừng già hay ra bờ suối, chặt những thân cây, dây leo dẻo dai để tự tay đan bện từ 10 đến 15 tấm phên vững chãi dùng làm vách thưng nhà. Nhà gái cõng củi, nhà trai đáp lễ bằng mâm cỗ thiết đãi cả buôn làng. Tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, gia đình nào khá giả thì mổ trâu, mổ bò; ít nhất cũng có thịt heo, thịt gà hay thịt khô để thết đãi bà con bên những ghè rượu cần nồng nàn. Sự phân công ấy mang ý nghĩa sâu sắc: có người khéo léo giữ lửa, ắt phải có bờ vai vững chãi đan vách lợp mái che sương, cùng nương tựa vào nhau để xây đắp một gia đình trọn vẹn.

Dẫu vậy, dòng chảy cuộc sống đã mang đến không ít thay đổi. Trong quá khứ, tục cõng củi đòi hỏi rất nhiều mồ hôi và công sức. Có những cô gái phải đốn bằng rìu và gùi trên lưng 50, thậm chí 100 bó củi qua biết bao ngày tháng ròng rã. Đến những năm 2016-2017, việc khai thác củi trở nên nhẹ nhàng hơn nhờ máy cưa, xe máy vào tận rừng chở củi mang về, nét đẹp này vì thế từng có lúc bị biến tướng thành sự thách đố, phô trương khi số lượng củi có thể bị đẩy lên tới 200 bó.

Nhận thấy sự thay đổi không phù hợp ấy, các cấp chính quyền và cộng đồng thôn bản đã kịp thời vào cuộc. Giờ đây, việc chuẩn bị củi hứa hôn đã được đưa vào quy ước của bản làng. Bà con thống nhất giảm số lượng xuống chỉ còn khoảng 30 bó, và chuyển sang sử dụng các loại cây dễ trồng như bời lời, mang ý nghĩa tượng trưng thay vì phô trương số lượng.

Sự thay đổi này là một bước điều chỉnh thấu tình đạt lý. Nó vừa như một sợi lạt mềm buộc chặt, gìn giữ bản sắc văn hóa tốt đẹp của cha ông, lại vừa thiết thực giảm bớt gánh nặng cho phụ nữ, góp phần bảo vệ môi trường, chở che cho những vạt rừng thêm mãi xanh tươi./.