Hâi lơ 2/9/1969, pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng, kăn xiâm hnê ngăn ki rơkê má môi, khên tơnôu pro tơleăng le\m hdroâng mơngế, ngế lêng Kong san lâp plâi tơnêi ki rơkê, Ngế ki châ ô eăng tung lâp plâi tơnêi hiăng prôk hơngế, ối lôi tơdroăng ki mơjo pâ pá kâi tối ăm tâi tâng kuăn pơlê Việt Nam [ă vâi pú tung lâp plâi tơnêi.

Pêi pro tiô tơdroăng púi vâ păng ‘nâng dêi tâi tâng Đảng, tâi tâng kuăn pơlê [ă tâi tâng lêng. Khu xiâm cheăng tơdroăng kal kí dêi tíu xiâm Đảng hiăng pơkâ thế pêi pro mâu tơdroăng ki tro má môi ‘na hnoăng cheăng pơtối rak vế châ Pôa Hồ Chí Minh.

Kơnôm ing mê troh nôkố kuăn pơlê tung lâp tơnêi têa châ hriâm  ing Pôa ing mâu um méa, tơdroăng ki kal ton nah tung hlá mơ-éa, mê ối cho rôh châ hlo Pôa [ăng châ, kéa, hơ’nêh, ngiâ méa, ‘nhông Pôa, hmân ếo xâp oh tá krip, bu tiah hmâ hlo tơdroăng rêh ối dêi nho\ng o kuăn pơlê [ă hên ki ê, vâ ing mê tơdroăng hriâm ing Pôa rế ai tơ’nôm ki hlo khât [ă hriâm tơ[rê.

Khu ngăn pơkeăng ki rơkê châ mơjiâng hdrối nah dêi Vie#n 69, ối tung Khu xiâm pơkuâ ngăn lêng Kring gak Hngêi ‘măn poăng Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa ki apoăng. Kố cho đông lêng hmâ pêi hnoăng cheăng kal kí, ki pêi hnoăng cheăng khăm ngăn rak ton hơnăm, kring vế ăm châ pôa Hồ Chí Minh [ă tơku\m tí tăng ‘nâi ple\ng ‘na khoa hok vâ pêi hnoăng cheăng ki t^ng kố.

Tie#n sih y khoa, Trung tă Tưởng Phi Vương, Kăn pho\ kơvâ ngăn ‘na tơdroăng ối rêh [ă ‘nâi ple\ng tung châ dêi Vie#n 69 ăm ‘nâi: Vâ châ rak le\m châ Pôa môi tiah dế ối rêh nah, tơdroăng pêi pro apoăng cho dêi mâu ngế ki rơkê ‘na pơkeăng má môi dêi Liên Xô [ă dêi Việt Nam tung mâu hơnăm 1969-1070:

‘’To tơdroăng ‘măn tung tíu ki pro rak châ ai ‘măn rak krâu ai ngế ngăn lăm pôu ngăn ki pá hên tâ tâng vâ pơchông [ă ăm kơmăi rak ngăn ki môi tiah hmâ, mê pin thế rak ki le\m dêi Pôa môi tiah dế ối rêh nah. Ôh tá xê to rak pro tơniăn tê, mê ối ăm tơmối troh pôu ngăn.

Ki apoăng vâ tối troh cho hnoăng cheăng dêi mâu ngế ki rơkê ton nah, mâu ngế rơkê dêi Liên Xô [ă mâu ngế rơkê ‘na pơkeăng dêi Việt Nam tung mâu hâi apoăng ai hnoăng kân k^n. Xua ki pá puât má môi cho rôh ‘măn tung tíu pro pơkhăng apoăng [ă rôh ‘mâi hơ’lêh châ vâ môi tiah um tơná pôa dế ối rêh nah pêi pro rôh ki apoăng cho kal má môi’’.

Tôi ‘na mâu hâi apoăng pêi hnoăng cheăng mê, thie#u tươ\ng Cao Đình Kiếm, Kăn Đảng dêi Khu xiâm pơkuâ ngăn lêng ki kring gak Hngêi ‘măn poăng Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn ki apoăng ăm ‘nâi: Tung pơla dế ai tơdroăng tơplâ ó [ă kong prâi pro ôh tá tơniăn, bú tung 6 hơnăm (1969-1975) châ Pôa hiăng lăm djâ hơ’lêh 6 hdroh ing hên tíu, la mơ-eăm tơkâ luâ xahpá tu\m tơdroăng, khu lêng kring gak, vế ngăn châ Pôa hiăng tơru\m [ă mâu ngế rơkê dêi Liên Xô đi đo pêi pro krâu khât ăm tơniăn, pêi pro [ă tơdroăng ki mơ-eăm dêi tâi tâng Đảng, tâi tâng mâu lêng [ă tâi tâng kuăn pơlê.

Thie#u tưo\ng Cao Đình Kiêm tối:

‘’Hnoăng cheăng ngăn ‘na pơkeăng mê cho môi hnoăng cheăng ki kal tung rak ngăn châ Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa ki apoăng, cho môi tơdroăng cheăng xúa kơmăi kơmok ki nếo ai to Liên Xô hdrối nah [ă Rusi nôkố tê ai.

Nôkố to khu kăn [o# kih thua#t gak ngăn a Hngêi ‘măn poăng hiăng pêi klêi tơdroăng cheăng pơkuâ krá khât hnoăng cheăng pêi tơná. Ki [lêi trâng kân má môi dêi hnoăng cheăng ngăn ‘na pơkeăng tung plâ 50 hơnăm hiăng luâ, tung tu\m tơdroăng pơkâ ki lâi lơ drêng lâi pin xuân pê klêi hnoăng cheăng pơcháu rak ngăn châ Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa ki apoăng’’.

Tung plâ 50 hơnăm dêi Vie#n 69, rôh ki pá puât má môi a mâu hơnăm 1991 drêng Liên Xô pá kâi [lêi, mâu ki rơkê mê vêh dêi tơnêi têa. Pơla ki mê, tung lâp plâi tơnêi kơmăi rak ngăn châ mơngế hlâ vâ ăm mơngế lăm pôu ngăn cho tơdroăng tơmeăm ki Liên Xô hriăn tơmiêt pro. Hlo tiah mê, pin hiăng pâ hôp tơpui tơno vâ vâi pú veăng kum hnê mâu ngế kăn [o# ngăn pơkeăng vâ rế rơkê tâ. Tơdrêng amê, hlối tí tăng ‘nâi ple\ng tơ’nôm dêi mâu kăn [o# dêi Vie#n 69, troh hơnăm 2005 nah peăng pú hiăng vâ pro têa pơkeăng a Việt Nam.

Đăi tă, [ok thái pơkeăng, Tie#n sih Nguyễn Văn Vận, Ngế pơkuâ xiâm Vie#n 69, ăm ‘nâi:  Vie#n hiăng pro xiâm pơkuâ kơmăi ki rak le\m châ Pôa [ă 15 rôh hơ’lâk klêi tơ-[rê têa pơkeăng [ă troh apoăng hơnăm kố pin hiăng chiâng pro ‘’Mâu hmân ếo ki le\m tơviah’’ pro [ă kơmăi kơmok dêi Tíu xiâm ngăn ‘na pơkeăng dêi Moskwa pơcháu pêi:

‘’Mâu nho\ng o kăn [o# ngin ki pêi hnoăng cheăng mê ngin châ pêi ‘na pơkeăng, châ hlo châ Pôa, châ rak ngăn amê, châ pêi mâu xâk keăng, xâk ko dêi pôa, ing mâu hmân ếo xâp dêi Pôa, mê ngin hlo cho môi tơdroăng ‘ló mơnê ‘nâng, pro ăm ngin rế hlê ple\ng hnoăng cheăng tơná, tung tơdroăng pêi hnoăng cheăng ki châ râ kpưêng pơcháu. Tơdroăng hnê pêi pro dêi tíu xiâm, pêi tiô mâu rơxông mơngế prôk hdrối ngin pêi tâi tá tuăn tá mơno dêi hnoăng cheăng, pêi [ă kơmăi ki rak ‘măn châ pôa nôkố, pin loi khât châ Pôa kô châ ‘măn rak le\m ton ta ah’’.

Rêm hâi hiăng luâ, hnoăng cheăng rak ngăn châ Pôa rế hlo mâu tơdroăng ki pá, la ki pá tâ, mâu kăn [o#, mâu [ok thái pơkeăng, mâu ngế cheăng dêi Vie#n 69 thăm rế pơtối rak vế hiâm tuăn tơkâ luâ xahpá tung hnoăng cheăng khoa hok. Châ ai rôh achê hmâ, rak ngăn Pôa rêm hâi cho tơdroăng ki hâk tơngăm dêi mâu kăn [o#, mâu lêng, mâu [ok thái pơkeăng dêi Vie#n 69. Mâu rơxông cheăng dêi Vie#n 69 khên tơnôu đi đo pêi cheăng tá hiâm tuăn, pêi tro hnoăng cheăng pơcháu [ă kơhnâ tí tăng ‘nâi ple\ng hriâm tơ’nôm tơdroăng cheăng vâ rê rơkê ai tiô pơkâ ki le\m tro má môi tung tơdroăng rak ngăn châ Pôa.

Nôkố, lối 70% ngế [ok thái pơkeăng dêi Vie#n ai hriâm troh Thak sih, Tie#n sih, Thie#u tă Nguyễn Danh Khánh, Tie#n sih, [ok thái pơkeăng – Kăn pho\ pơkuâ khoa sinh hóa, ăm ‘nâi:

‘’Sap ing nah troh nôkố a bú tâng tối ‘na Pôa, hmâng hơ’muăn tối ‘na Pôa, a hlo um méa dêi Pôa ing mâu phim xup ton nah tê, la drêng châ hlo Pôa [ă mâ, drêng mê gá phá [ă hlối châ hlo pêi cheăng rak ngăn châ Pôa, mê gá ai pơxúa kân khât pá kâi tối. A tâ hâk tơngăm khât ‘nâng dêi tơná châ hlo. A púi vâ á ối akố veăng pêi hnoăng cheăng kring gak ngăn tơniăn châ Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa ki apoăng, pê klêi hnoăng cheăng ki Đảng [ă Tơnêi têa hiăng pơcháu’’.

Ing tơdroăng pơkâ ‘ló tro dêi Khu xiâm kal kí, Khu xiâm Đảng [ă mâu tơdroăng mơ-eăm dêi rêm ngế pêi hnoăng cheăng, kơ’nâi 44 hơnăm lôu péa Hngêi ‘măn poăng Pôa tơdah tơmối troh pôu ngăn, troh nôkố hiăng ai 57 rơtuh ngế kuăn pơlê [ă tơmối mâu kong têa tung lâp plâi tơnêi lăm pôu ngăn Pôa.

{ă rêm ngế kuăn pơlê Việt Nam, mot a Hngêi ‘măn poăng Pôa cho môi tơdroăng ‘na tuăn pâ, môi khôi túa ki le\m nếo, mơhno hiâm mơno nhoăm pâ [ă đi đo pâ mơnê hnoăng ‘no kân k^n dêi Pôa [ă hdroâng mơngế. Rak ngăn krâu ton tá  ah châ Pôa a kơpong tíu tơbâ  Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa ki apoăng cho veăng rak tơniăn, t^ng, ăm hlo ki ai khât ‘na tuăn mơno ki le\m, tơdroăng cheăng kăch măng dêi Pôa, xuân cho rak ngăn krâu tơmeăm khoăng ki kơnía git dêi hdroâng mơngế [ă tâi tâng kuăn mơngế./.

Nguyên Nhung chêh

Gương tơplôu [ă tơbleăng