Hiăng luâ 70 hơnăm, la pôa Tống Trần Hội, ối a pơlê kân Sóc Sơn, Hà Nội hiăng krâ luâ tâ [ă hơnăm tơná. Pôa đi đo tro châi xua tro rong a chal tơplâ nah, pro châi heăng athế lăm prôk khăm pơlât đi đo, ôu pâk pơkeăng puk pâk. Pôa cho ngế mô đo#i lăm plâ xâ a kơpong peăng Hdroh, tro xâ rup kroăng, pâm xiăn a hngêi phak chuăn Phú Quốc.

Tơdroăng ki ‘’Êng tiâ’’ [ă mâu ngế tro phak cho kăch măng roh ki mê nah đi đo pá puât, châi heăng, pôa ôh tá la lâi ai tối ăm xâ mâu tơdroăng cheăng dêi đông tơná. Pôa hiăng tro rup, tôu pâm ó ‘nâng, khu xâ pâm a châ pôa, a ngiâ, kơ’nâi mê pôa athế lăm pâ, pôe tah hơ’nêh kéa, kơxêng, tung pơla chía tơleăng, tơkéa vâ tối ivá pôa hiăng tơ’nhê ai 81%, hiăng chiâng ngế mô đo#i rong châ kơlo ¼. Pôa Tống Trần Hội ai hơ’muăn tối tiah kố:

‘’Khu xâ pôe ko prâng tâi tâng kơxái veăn á, ing krâng chu troh a kơmâ chêng. Klêi mê, vâi hiăng pôe 2 pâ chêng há, tah lôi péa kơxêng krâng. Môi tiah tơdroăng ki ngin hmâ tối, vâi pôe ăm ga i tơdâng tơ’mô. Vâ chê 50 hơnăm kố, á hmâ prôk [ă kơxêng plâu tê, ôh tá ai kơxái veăn ki vâ têk dêi chêng. Tíu ki lâi ai veăn vâi pơrá pôe hrê tâi tâng’’.

Mâu roh ki khu xâ tô pâm mê tá xê to pâm xiăn mâu lêng, mô đo#i cho vâi kơnốu, thăm nếo tá mâu vâi kơdrâi, vâi ối pro mâu tơdroăng ki ‘mêi ‘măk. Hơ’muăn tối mâu tơdroăng cheăng dêi kăch măng roh mê nah, [ă tơdroăng pói rơhêng vâ châ tơleăng le\m tơnêi têa, xua mê, jâ Bùi Thị Thịnh, ngế kơdrâi ki ối a bêng Phú La, pơlê krâm Hà Đông, Hà Nội hiăng pêi hnoăng cheăng vâ tơtrâ [ă khu lêng tơmâng tong dêi xâ Pơhlăng, vâ tí tăng xo hlá mơ-éa ki chêh tối tơdroăng ki kal, drêng jâ xiâm 17-18 nah. Maluâ hơnăm hiăng vâ chê 90, la jâ xuân ôh tá lalâi kâi piu mâu tơdroăng ki khu xâ hiăng tô pâm, xiăn ‘nhê, ‘nêk mơ’nêa jâ [ă mâu khu pú vâi kơdrâi ki ê:

‘’Vâi lêi tah tâi hmân ếo, kât kơtúa chêng ngi ‘ngêi, klêi mê, vâi pơkêp kơxái on tơhrik hrik a péa pâ tôu, á hlâ ah xông rêh nếo, vâi xuân ối ‘nêk mơ’nêa tiah mê đi đo. Klêi mê, vâi ju a’nâi ah vâi kơtúa nếo. Troh tâi khế, péa pâ ko\ng ôh tá kâi chiâng râng uâng mơnge\n vâ kâ hmê, xua péa pâ ko\ng hiăng khăng kơbre\n’’.

Xua tro khu xâ ‘nêk mơ’nêa, pâm xiăn ó tiah mê, mâu mô đo#i kăch măng cho mâu ngế ki khên tơnôu păng ‘nâng, ôh tá tơno tối ăm vâi tơdroăng cheăng dêi đông mô đo#i pin, khu pơkuâ cheăng Đảng [ă hnoăng cheăng dêi tơná. Vâi bú pâm xiăn [ă kơxái meăm, loăng tơmeăng, hrik [ă on tơhrik, pâk, chêh, lêa kéa, hơ’nêh dêi mâu ngế lêng, mô đo#i, la khu xâ ôh tá la lâi kâi tơpâ mơdât on tơplâ ki khên tơnôu dêi kăch măng tung rêm plâi nuih dêi rêm ngế mô đo#i, ngế kuăn pơlê lăm pro kăch măng ki tro khu xâ rup kroăng, phak mơ’nêa.

Xua ti mê, hngêi kroăng phak hiăng chiâng hngêi trung hriâm dêi khu ngế kăch măng, tíu ki on koh kân vâ mơnúa ngăn mêa krá kâk lơ ôh, tung pơla tro kroăng phak xuân ối ai lâm hnê chư xua cô ki hnê chư mê cho tơná jâ Bùi Thị Thịnh.

Khu chi [o# Đảng xuân ối hmâ po mâu roh hnê tối, tơno tơnêng tơdroăng cheăng Đảng vâ ngoh nâ o kho\m tơplâ [ă khu xâ, vâ kơ ai tơdroăng rêh ối ăm hdroâng mơngế. Pôa Phùng Xuân Nghị, ối a cheăm Hữu Văn, tơring Chương Mỹ, Hà Nội, cho ngế ki tro khu xâ rup kroăng hneăng hdrối nah a hngêi phak chuăn Phú Quốc hơ’muăn tối, tung pơla tro kroăng phak mê, ngế ki lâi xuân pói rơhêng châ ai tơdroăng tơ’lêi hlâu, niân nok, la drêng khu xâ tối pơtâng kơ’nêi mơ’no mâu ki tro kroăng prếo vêh peăng Kơnho\ng, Chi [o# hiăng hnê tối ăm ngoh nâ o kho\m mơ-eăm tơplâ [ă khu xâ, khu ki tro kroăng phâk mê athế pôu râng hnoăng cheăng pro tơleăng le\m peăng hdroh, vâi ôh tá xê mâu ngế ki xôi, mê ôh tá vâ khu xâ kơ’nêi mơ’no prế vêh a pơlê tơná.

Tơdroăng cheăng tơplâ thăm rế ó xuân môi tiah cho roh ki tro khu xâ ‘nêk mơ’nêa ó tiah mê, mê Chi [o# hiăng ai troăng hơlâ tơplâ ki tơ-[rê luâ tâ kơ mê vâ khoh ai tơdroăng rêh ăm hdroâng mơngế. Tung pơla hliăng tiâ, xahpá mê, môi hdroh tơplâ a plông dêi hngêi phak, pôa Phùng Xuân Nghị hiăng râng chăng pâk lế dêi klêa a ngiâ kơdrâm kơdre\ng mâu ngế tro kroăng ki ê vâ tơtrâ [ă tơdroăng ki ‘mêi rơtôh dêi Mih-Ngu\i.

Drêng ai tơdroăng ki tơtrâ ó tiah mê, Kăn pơkuâ lêng Mih [ă khu lêng vâi hiăng tơmâng tơdroăng ki mâu ngế tro kroăng púi vâ, tung mê, mơdât tơdroăng ki pâm xiăn, ‘nêk mơ’nêa ki ôh tá tro tơdroăng, châi tamo athế châ djâ khăm pơlât ăm mâu ngế tro kroăng phak cho lêng kăch măng. Tiah mê, pôa Phùng Xuân Nghị tối tiah kố ‘na tơdroăng khên tơnôu, môi tuăn mơno tiô Đảng, tiô kăch măng:

‘’Hiăng ‘nâi nhên bu ai tơdroăng hlâ rong tê, la á hlo cho tơdroăng ki ôh tá xâu klâi, ôh tá xâu tơdroăng hlâ rong, xuân ôh tá xâu tơdroăng rêh. Á hiăng tơmiât nhên cho kal athế pôu râng tâi tâng tơdroăng dêi kăch măng, hmâ vâ hlâ xuân tá ti bê xâu klâi’’.

Tơdroăng tơplâ hiăng hơngế nôkố, mâu lêng mô đo#i ki tro khu xâ rup kroăng dế mê nah nôkố pơrá hiăng hên hơnăm. Mâu ngế ki tro kroăng phak tá troh a hlâ rong, ai ngế ‘nâ hiăng chó chêng, plo\ng mâ klêk tuăn, mê hên ngế hơnăm hiăng krâ, pá kâi hro. Maluâ chiâng châ Đảng [ă Tơnêi têa to\ng kum ngăn khât, la tơdroăng rêh ối dêi hên ngế lêng, ngế mô đo#i ki tro rup kroăng mê ối trâm hên tơdroăng ki xahpá. Pôa Nguyễn Đức Hội, Kăn hnê ngăn Khu pơkuâ lêng kăch măng ki tro khu xâ rup kroăng roh mê nah dêi kong pơlê Hưng Yên pói rơhêng vâ:

‘’Ki á pói rơhêng vâ mê, kơnôm tơnêi têa veăng kum i hên tâ, nhên tâ [ă mâu ngế ai hnoăng kăch măng. Drêng hiăng ai tơdroăng to\ng kum ăm kâ liăn rêm khế, bú ai 0,6 kơxo# liăn khế tê. Ki pói rơhêng vâ mê, nho\ng o ngin hiăng tơmiât ing ton nah, vâ tơngah, kơnôm tơnêi têa kum ăm nho\ng o ngin kơxo# liăn khế ki mê, pơtih mâu ngế ai hnoăng tơnêi têa châ kâ 1 rơtuh mê nôkố tâk châ 1 rơtuh 620 rơpâu, tơnêi têa kal athế to\ng kum vâ nho\ng o, mâu ngế ai hnoăng kăch măng ai tơdroăng rêh ối chía niân tâ. Hên nho\ng o ki ai hnoăng ôh tá châ kâ liăn dêi tơnêi têa, rêh ối bu kơnôm to kuăn ‘ne\ng hên tâ’’.

Nguyên Nhung chêh

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng