(Vâ ngăn bai 2 po ngăn drăng kô ) http://vov4.vov.vn/Xodang/chuyen-muc/tay-nguyen-ko-tram-to-modrang-troang-hola-ki-lai-am-2-rotuh-ha-loang-pet-c178-314017.aspx

Hên hơnăm hdrối, mâu khu ki hriăn cheăng ‘na khoa hok hiăng pơtối tơbleăng ‘na tơdroăng ki hía kong tơtro [ă tơdroăng ki kong prâi pro hơ’leh, mơdêk kơlo ki tro lu\p xua kong tô a Tây Nguyên. Tiô riân ngăn dêi Vie#n séa găn [ă Pơkâ kong, hơnăm 1992 – 2015 kơpong Tây Nguyên hía 1 rơtuh ha kong. Krê to a hơnăm 2010 – 2015, rêm hơnăm Tây Nguyên hía troh 92 rơtuh ha kong. Tie#n sih Nguyễn Huy Dũng, pho\ vie#n trưởng Vie#n séa ngăn [ă Pơkâ kong ăm ‘nâi, hía kong cho tơdroăng ki pro kong prâi hơ’lêh, tô mơdrăng ó môi tiah hdrối kố nah a kơpong Tây Nguyên:

‘’{ă kơpong Tây Nguyên, pin hlo tiah kố, tung pơla hdrối kố nah xua [ăng tơnêi kong tro kơdroh, tá ki dâi le\m, dêi mâu kong. Mê chiâng pro kong prâi tung lâp plâi tơnêi hơ’leh, cho hơ’leh tiô pơkâ gá kân, pin ôh tá kâi chiâng hbrâ ví mê bu tí tăng túa ki vâ pro ăm gá tơtro [ă kơdroh. La kong prâi pro hơ’leh ó dêi kơpong Tây Nguyên cho môi tung mâu tơdroăng ki xiâm cho hía kong’’.

Hneăng hơnăm 1992 – 2015, Tây Nguyên hía 1 rơtuh ha kong

Ki khât gá ăm hlo, ‘na kong ki xiâm a Tây Nguyên hiăng [ă dế tro kếo ko tâi tâng pro ăm tíu ki ai têa chiâng xêh gá rế hía rế xiâ, mâu tíu ki ai têa ki kuăn mơngế pro cho mâu long, rơchoâ, hngêi kơmăi on tơhrik xuân hiăng xiâ tâi. Long têa hngêi kơmăi An Khê – Ka Nak, long têa ki ai têa kân má môi a kroăng Pa tung pơla kố hiăng xiâ troh a kơlo ki ôh tá ai têa xếo. Long têa hngêi kơmăi {uôn Tuôr Srah, long têa ki kân má môi a kơpong kroăng Srêpok xuân hiăng xiâ tâi. Hên h^n mâu long têa krâ kơvâ [ă ku\n a kơpong ôh tá ai têa tôh ăm mâu kế tơmeăm tung rơnó tô. Hía kong ki hlo hên h^n dế pro ăm hên tíu a Tây Nguyên chiâng ôh tá ai têa, mơni kô chiâng ai to prêi. Klêi 35 hơnăm rêh ối a Tây Nguyên, pôa Nguyễn Đại Ngọc, cheăm Ia Hrung, tơring Ia Grai, kong pơlê Gia Lai tơ’lêi hlo drêng mâu kong rak kơnho\ng têa, kong xiâm tro hía, tô mơdrăng rế ó:

‘’Kong rak kơnho\ng têa, kong ki xiâm mê nôkố ôh tá ai xếo mê chiâng ôh tá kâi rak têa, kong mêi troh lâi mê gá hiu tâi troh mê, ôh tá chiâng rak têa. Têa mo\ng, têa a mâu long, rơchoâ ôh tá ai hên. Nôkố mâu long ki kơd^ng têa pơrá hiăng xiâ troh a kơdró môi tiah kố. {ă 3 hơnăm pơtối kố mê tô mơdrăng pơtối hlo đi đo’’.

Kong tro ko ‘nhiê hên h^n a Tây Nguyên

Drêng [ăng tơnêi kong tro ko ‘nhiê re\ng, mê [ăng tơnêi ki pêt hdrê loăng ton hơnăm a Tây Nguyên rế hên [ă ki hên cho mâu hdrê loăng pêt a kơpong ki châ pơkâ vâ pro tơdroăng ki ê. Tung mê, hdrê loăng kơphế pơkâ troh hơnăm 2020 dâng 450 rơpâu ha la troh mơ’nui hơnăm 2019 hiăng tâk troh 600 rơpâu ha, tơkâ luâ 150 rơpâu ha. Kơxái tiu pơkâ troh hơnăm 2020, hnoăng cheăng troh a hơnăm 2030, lâp kơpong ai 17.500 ha la troh nôkố [ăng tơnêi pêt tiu hiăng tâk vâ chê 100 rơpâu ha, tơkâ luâ tơdroăng pơcháu ai lối 82 rơpâu ha. Pôa Phan Việt Hà, Kăn pho\ Vie#n trưởng Vie#n Khoa hok pêi chiâk deăng pêt kong Tây Nguyên ăm ‘nâi, ki mơdêk ó ‘na [ăng tơnêi pêt pro kuăn pơlê nếo ối pêt mâu hdrê loăng ki kal hên têa môi tiah kơphế, tiu a mâu kơpong ki ôh tá ai têa vâ tôh. Xua mê, tơdroăng ki ôh tá ai têa tôh cho trâm hên khât:

‘’Tơdroăng ki mơnhông pêi chiâk deăng [ă [ăng tơnêi ki kân, tung mê ai hên hdrê loăng pêt ki pơklât thế kal tôh têa hên tung rơnó tô, môi tiah kơphế cho môi hdrê loăng ki pơtih. Tâng pêt tiô tro pơkâ mê tơdroăng ki tô mơdrăng gá chía iâ tâ. La akố ki hên tâi tâng mâu [ăng tơnêi pơrá mơnhông pêt luâ tâ kơlo pơkâ. Mê tơdroăng ki ôh tá ai têa tôh tung rơnó tô gá ôh tá kâi ví’’.

Lối 1 rơtuh ha kong hía, loăng pêt ton hơnăm rế hía rế hên, hên hdrê loăng pêt hiăng ôh tá kâi rak ngăn

Tây Nguyên ai lối 2 rơtuh ha tơnêi pêi chiâk deăng, la tiô riân ngăn dêi Khu xiâm ngăn chiâk deăng [ă mơnhông thôn pơlê, mê ivá tôh dêi vâ chê 2.400 to long têa ki nếo bu châ tôh ăm dâng 15% [ăng tơnêi, tơkéa vâ tối bu vâ chê 300 rơpâu ha châ mơnhên tối cho ai têa vâ tôh. Dâng 1 rơtuh 700 rơpâu ha ki u ối, tơxâng [ă lối rơtuh rơpo\ng kuăn pơlê pêi cheăng kâ đi đo trâm tơdroăng ôh tá ai têa tung rơnó tô.

La a mâu [ăng tơnêi ki ai long têa, mơni kô trâm tô mơdrăng xuân hên, drêng tâi tâng mâu long têa pơrá hiăng châ pơkâ, mơjiâng pro kơtăn kố to lâi chât hơnăm, nôkố hiăng tơ’nhiê ó, tơdroăng kal vâ tôh têa ôh tá ai. Tung pơla rơnó tô, ki hên mâu long têa pơrá hiăng xiâ. Tơ’nôm amê, tơdroăng ki rak ngăn, mơ’no têa ‘ro, malối cho a mâu long ki krâ kơvâ [ă ku\n pơcháu ăm râ tơring, cheăm rak ngăn mê tơdroăng ki rak tơniăn ai tu\m têa vâ tôh ăm kế tơmeăm rế hía rế pá.

Pôa Nguyễn Văn Tỉnh, Kăn xiâm ngăn long têa, tối ki ai khât dế tô tuăn ‘na rak ngăn long têa a Tây Nguyên:

‘’Ngin tô tuăn khât ‘na mâu long, rơchoâ têa ki pơcháu tơdrêng ăm râ tơring, cheăm xuân môi tiah mâu long têa ki pơcháu ăm Ko\ng ti xiâm Kơphế [ă mâu khu mơdró kâ ki ôh tá hlê ple\ng ‘na long têa. Mâu long têa kố pơrá cho long têa ki krâ kơvâ [ă ku\n, [ă rơchoâ cho rơchoâ tơnêi châ mơjiâng pro sap ing ton nah [ă kơxo# liăn ‘no xuân môi tiah kơmăi kơmok, kih thuât ôh tá rak tơniăn tiô tơdroăng ki pơkâ, mê cho ôh tá dâi le\m. Tơ’nôm [ă tơdroăng ki hên hơnăm ôh tá ai liăn vâ ‘mâi rơnêu rơchoâ. Nôkố, mâu tíu pêi cheăng rak ngăn ngin mơnhên tối cho pơrá ôh tá rak tơniăn tro tơdroăng pơkâ thế dêi luât’’.

Lối 1 rơtuh ha kong tro hía, lối hr^ng rơpâu ha tơnêi pêt loăng ton hơnăm rế hía rế hlo hên, pro pá ăm têa tôh tung rơnó mơdrăng a Tây Nguyên mê gá kân. Tung pơla mê, long têa a kơpong châ mơnhên tối cho ối kal hên [ă ối ‘ro. Kơvâ pêi chiâk deăng a Tây Nguyên kô ối trâm hên tơdroăng ki tro lu\p xua kong tô mơdrăng pro tâng ôh tá ai troăng hơlâ ‘mâi rơnêu mâu tơdroăng ki tá hâi teăm tơleăng klêi, mâu tơdroăng ki ôh tá tơniăn tung pơkâ.

Công Bắc chêh

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng