Tung hneăng plâ xâ Mih to\ng kum tơnêi têa, kuăn pơlê Tây Nguyên tối tơchoâm, mơngế M’nông a kong pơlê Dak Nông thế lăm hơ’leh hên tíu tung kong vâ rêh kâ ối, hlối pơkí veăng chơ phái kế kâ, pháu hơnêa, kum mô đo#i kâi [lêi plâ xâ. Pôa Điểu N’Glơr, kuăn ngo M’nông, ối a pơlê Bu Ndrung Lu, cheăm Dak Ndrung, tơring Dak Song, kong pơlê Dak Nông ăm ‘nâi, maluâ trâm hên xahpá, la vâi krâ nho\ng o xuân môi tuăn tiô Đảng, tiô kăch măng. Tiah mê, hơnăm 1975, drêng tâng tối châ pro tơleăng le\m peăng Hdroh tơnêi têa, lâp tơnêi têa tơru\m môi, ngế ki lâi xuân ro, rơrêk tung hiâm mơno:

‘’Drêng hâi châ tơleăng le\m ối xahpá lêi, lăm prôk ối hên tíu môi tiah rơpo\ng á ối a Bu Bong vêh lăm ối a Kiến Đức 2,3 hdroh klêi mê vêh lăm ối tíu ê, ôh tá châ ối môi tíu, lăm ối ukô umê tê vâ ví kơ răng [om răng pháu, mìn xâ, drêng mê ôh tá hâi ki lâi châ hmiân tung tuăn, drêng tâ xuân tô tuăn bú hbrâ vâ lăm kơtâu ối u ê tê. Drêng hiăng ‘nâi châ tơleăng le\m peăng Hdroh tơnêi têa lơ 30/4 hơnăm 1975, [ă mô đo#i kăch măng tung kong lo lăm rêh ối [ă vâi krâ nho\ng o tung pơlê, tơdroăng ngin pêi pro apoăng mê tơdế [ă mô đo#i kơpuih văng pơlê, kơpuih hngêi trăng, pêi chiâk pêi deăng.

Mố đo#i kum kuăn pơlê po pông tơnêi pêt pôm ló, tơdroăng rêh ối ôh tá tô tuăn môi tiah hdrối nah hmâ tô tuăn xâu to răng pháu răng [om, mơhé xuân ối trâm hên xahpá la ôh tá xâu ki klâi’’.

Hơnăm kố hiăng lối 70 hơnăm, pôa Y Tiêng, kuăn ngo M’nông ối a pơlê R’Câp, cheăm Nâm Nung, tơring Krông Nô, kong pơlê Dak Nông  xuân ối chôu pâ hleăng tung mâu hơnăm pêi cheăng ăm mố đo#i tung kơpong đông kăch măng Nâm Nung. Pôa hơe‘muăn:

‘’Drêng tơplâ nah a veăng tung khu lăm mơđah hơdruê xuâng, ‘nâ hía lăm pêi cheăng [ă hlối pôu răng, pôu pôm loăng, pôu phái, pôu po ăm mâu mô đo#i tung kong… Drêng mê, tơdroăng tơplâ idrâp pháu pơtôu chuât hên pá kâi tối. Vâi pú nho\ng o ngin rêh ối tung kong rak ngăn dêi rơpó. Troh drêng tơnêi têa châ tơleăng le\m ngin vêh dêi a pơlê hlối pêi chiâk pêi deăng hlối kring vế kuăn pơlê, pơlê pơla. Á xuân veăng lăm chiân kơthô, veăng pêi mâu tơdroăng cheăng ăm kăch măng. Nôkố hiăng hơ’leh tơ-ê, rơxông tơnêi têa xuân tơmâng troh kuăn pơlê [ă mâu ngế ai hnoăng tơnêi têa tung rơxông tơplâ. Á ai môi tơdroăng lăm cheăng kăch măng, veăng tơplâ, châ tơnêi têa mơjiâng pro ăm hngêi ối  kố. Hdrối nah tơdroăng rêh ối kuăn pơlê pá puât, ôh tá khên vâ prôk lăm ukố umê, ôh tá châ tơniăn tiah kố, ôh tá ai tu\m tơmeăm mê nôkố ai on tơhrik, ai rơ’jiu, ai hngêi trung, ai hngêi pơkeăng, ai troăng prôk kân rơdâ, kuăn ‘ne\ng châ lăm hriâm tơ’lêi há’’.

Mâu hơnăm khế tơplâ ki to reăng on mê nah, kuăn pơlê Tây Nguyên veăng pôu tơmeăm răng pháu, po, phái kâ chiân ăm kơpong xiâm kăch măng. Hlối ai hên mâu droh rơtăm veăng pro lêng mô đo#i, kring vế tơnêi têa, rak tơniăn hơniâp le\m ăm pơlê. Khu lêng hơnăm hiăng krâ dêi mâu lêng, kring vế tơnêi têa, pơtối rak vế ki hơniâp ăm pơlê pơla. Ngế lêng hơnăm hiăng krâ  cho pôa Ma Yan - Y Wai a pơlê Dak Prí, cheăm Nâm Ndir, tơring Krông Nô, kong pơlê Dak Nông hơ’muăn tối tơdroăng ki tơná ối pâ ôh tá la lâi kâi piu:

‘’Hơnăm 1972, a lăm pêi cheăng a Dak Lak, ối tung Khu lêng Kuân khu 5. Klêi tơnêi têa châ tơleăng le#m, a veăng kring vế Kông 14 (dêi troăng kân 14). Klêi mê, a vêh [ă dêi rơpo\ng hngêi a pơlê Dak Prí, pơtối veăng kring vế tâ tá cheăm Nâm Nung. A châ rah ăm krâ kơlo\ng ai Mê dai hnoăng tơplâ má 3. Tung rôh tơplâ, á ối tung khu pêi cheăng pêt pôm loăng, pêt alâi vâ che\m drêh mâu mô đo#i. Nôkố, a châ Khu lêng hơnăm hiăng krâ a cheăm Nâm Ndir, mơhá ăm kơlo kâ liăn khế châ tơnêi têa ăm hiăng tu\m’’.

Ngế lêng hơnăm hiăng krâ, pôa Y Đên Phê Phí (kuăn ngo M’nông, 40 hơnăm cheăng Đảng) a cheăm Nâm Ndir, tơring Krông Nô, kong pơlê Dak Nông  mê ối chôu pâ nhên tơdroăng ki tơná ôh tá kâi piu tung rôh tơplâ nah:

‘’Sap ing hơnăm 1969 troh hơnăm 1975 tung pơla hơnăm ki mê xahpá khât pá kâi tối. Loi khât kơ troăng hơlâ dêi Đảng [ă Pôa Hồ, tâi tâng pơlê ngin ‘no ivá ngế  ki lâi  xuân veăng tơplâ, malối rôh lăm plâ a lơ 9/3/1975 pro tơleăng le\m Đức Lập. Klêi mê, cho hâi lơ 19/3/1975, pro tơleăng le\m {uôn Ma Thuột. Ngin akố kơdrâi lơ kơnốu, hiăng krâ lơ ối nếo xuân hvái ngăn ‘na ngiâ; droh rơtăm râng pháu plâ xâ, kơdrâi kơnốu pôu răng pháu, pôu phái, pôu pơkeăng’’.

Gương - Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng