Pôa A Lit, kuăn ngo Rơteăng ối a pơlê Kon Ktuh, cheăm Đăk Ruông, tơring Kon Braih, kong pơlê Kon Tum xo rak ngăn vâ chê 28 ha kong ki chiâng xêh sap ing hơnăm 2008. Pôa A Lit ăm ‘nâi, rêm hơnăm rơpo\ng hngêi pôa xo rak ngăn sap ing 15-10 rơtuh liăn, cho kơxo# liăn kơjo kum mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong.

Ing kơxo# liăn ki mê rơpo\ng hngêi hiăng ‘no rôe hơkái hdrê kong vâ păn; rôe phon rơvât dêi 1,2 ha loăng kơxu, 3 ha pôm loăng; 1 ha kơphế; [ă vâ chê 100 xiâm loăng ‘mốu. Nôkố túa păn mơnăn, pêt loăng plâi dêi rơpo\ng hngêi tê châ xo tơkâ dâng sap 90-100 rơtuh liăn rêm hơnăm. Kơnôm ing mê, rơpo\ng hngêi hiăng châ mơjiâng pro hngêi le\m, ai liăn ăm dêi kuăn hriâm.  

‘’A tâ xo liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong ai pơxúa khât ăm kuăn pơlê môi tiah ngin. Mâu rơpo\ng ki xo liăn mơhá mê kô ai tơ’nôm liăn vâ ‘no mơnhông cheăng kâ dêi rơpo\ng hngêi. {ă drêng xo liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong xuân châ mơnhông mơdêk. Rêm khế rêm rơnó, ngin thế tơku\m po lăm séa ngăn kong, drêng châ hlo mê kô tơru\m [ă mâu kăn [o# cheăm, mâu kăn [o# rak ngăn kong vâ veăng rơdât rup khu tong kếo loăng’’.

Ing kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong, hên rơpo\ng a tơring Kon Braih rôe phon rơvât rak ngăn loăng plâi pêi lo liăn hên

Môi tiah pôa Phạm Văn Hải ối a thôn 12, cheăm Đăk Tơ Re, tơring Kon Braih xuân xo rak ngăn 8,2 ha kong ing mơ’nui hơnăm 2012. Tiô pôa Hải, tơdroăng xo rak ngăn mơhá liăn rak ngăn kong kô pro ‘’Pơxúa hên tơdroăng’’ drêng tơnêi kong xo rak ngăn mê châ rak ngăn krâu tâ; kuăn pơlê ai tơ’nôm liăn vâ ‘no rôe hdrê pêt mơnhông cheăng kâ.

To rơpo\ng pôa, tung 2 hơnăm 2017 [ă 2018 châ xo lối 26 rơtuh liăn. Tâi tâng kơxo# liăn hiăng châ ‘no rôe phon rơvât, pơkeăng xôh kơdê ôa hdrong vâ rak ngăn 1,5 ha kơxu, lối 2 ha kơphế [ă 3,5 ha pôm loăng. Tiô tơdroăng tối hdrối, mơ’nui hơnăm 2019, tâi tâng mâu loăng plâi ki pêt kô châ xo dâng 250 rơtuh liăn.

‘’Liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong rêm hơnăm ai ăm ngi, drêng xo liăn ki mê ngin rôe phon rơvât loăng kơxu, kơphế [ă pôm loăng vâ mơnhông cheăng kâ dêi rơpo\ng hngêi. {ă drêng châ xo liăn ki mê kuăn pơlê a thôn 12 ngin đi đo tơku\m po lăm séa ngăn kong. Drêng kong châ rak ngăn tơdroăng ki hdi tơnêi, ko loăng kong ôh pá hlo xếo, tơnêi kong châ rak ngăn krâu khât’’.

Hên rơpo\ng hiăng hluăn ing kơtiê, mơ-eăm pro kro mơdro\ng

Troh nôkố, tơring Kon Braih, kong pơlê Kon Tum ai 983 rơpo\ng [ă 24 khu kuăn pơlê xo rak ngăn 12,8 rơpâu ha kong. Rêm ha mâu rơpo\ng hngêi lơ khu kuăn pơlê châ xo rak ngăn sap ing 700-813 rơpâu liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong.

Tiô pôa A Nguy, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an cheăm Đăk Tơ Re, tơring Kon Braih, sap ing pêi tơdroăng to\ng kum mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong tung tơring, tơdroăng rak ngăn [ă mơnhông pêt kong hlo tơ-[rê, tơdroăng ko kong, chếo kong, hdi tơnêi kong, ko loăng hmâng vâ hiăng kơdroh hên. Kong choâ mơnhông ki xông rơdêi, kô chiâng kong ki vâ rak kơnho\ng têa vâ tơniăn ăm hyôh kong prâi.

Pôa A Nguy ăm ‘nâi, drêng kuăn pơlê châ xo rak ngăn kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong xúa to tơdroăng rôe hdrê mơnăn, hdrê loăng plâi, ing mê, pro xiâm ki châ xo tơ’mot liăn hên, kum mâu rơpo\ng xo rak ngăn, mâu kuăn pơlê nôkố ôh pá ai rơpo\ng kơtiê, thăm nếo hên rơpo\ng hiăng chiâng kro mơdro\ng.

‘’Kuăn pơlê hiăng xúa tro kơxo# liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ‘na rôe phon rak ngăn mâu loăng plâi pêt, rôe ro, chu, pu pái vâ mơnhông cheăng kâ ăm châ xo tơ’mot liăn hên. Tơdroăng cheăng kâ dêi kuăn pơlê kơnôm ing mê hiăng châ hơ’lêh. Hdrối nah kong hâi pơcháu rak ngăn, hên ngế ko kong, muih chêk, lăm lúa kuăn kiâ kong, laga nôkố kơxo# liăn mơhá ăm kuăn pơlê rak ngăn châ mơdêk tơ-[rê pro kong châ rak ngăn krâu khât’’.

Lối 10 hơnăm hiăng luâ, tơdrêng [ă tơdroăng ki pơxúa tơ-[rê tung mơdêk hlê ple\ng dêi kuăn pơlê ‘na tơdroăng rak ngăn kong, tơdroăng pơkâ mơhá hnoăng rak ngăn kong a tơring Kon Braih, kong pơlê Kon Tum hiăng kum kuăn pơlê ai tơ’nôm liăn păn mơnăn pêt loăng plâi mơdêk xo tơ’mot liăn kum kuăn pơlê xut tah hrâ mơnguâ kơdroh kơtiê tơ-[rê. Sap ing mê, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê, malối kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo rế châ hơ’lêh tơ-[rê, kuăn pơlê thăm hmâ [ă kong.

Ing [ai chêh tối dêi ngế chêh hlá tơbeăng ăm hlo, klêi kơ’nâi tơdah kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong, mâu rơpo\ng a tơring Kon Braih, kong pơlê Kon Tum hiăng mơ’no liăn păn mơnăn, pêt loăng plâi ki châ tơ-[rê. Kơnôm ai tơdroăng rêh ối tơniăn, vâi krâ hmiân tuăn [a\ tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong. Vâ hlê ple\ng nhên tâ ‘na tơdroăng kố, ngế chêh hlá tơbeăng ai kơ-êng pôa Nguyễn Sỹ Phương, Pho\ pơkuâ gâk ngăn kong tơring Kon Braih, kong pơlê Kon Tum.

Ô pôa sap ing troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong troh [a\ kuăn pơlê, mê kơxo# liăn kố hiăng kum klâi ăm vâi krâ tung mâu hơnăm achê kố?

Pôa Nguyễn Sỹ Phương: Tối tơdjuôm sap ing ai troăng hơlâ mơhá hnoăng rak ngăn kong ăm mâu [a\ng kong châ pơcháu ăm vâi krâ mê xuân châ hơ’lêh, mâu kơxo# liăn xo rêm hơnăm pơrá tâk. Pơtih: hơnăm 2018, rêm ha vâi krâ châ tơdah vâ chê 800 rơpâu/ha, ai rơpo\ng châ lối 20 rơtuh liăn/hơnăm, [a\ drêng tơdah mê vâi krâ xuân kơdroh ki pá puât tung tơdroăng rêh ối, kong châ rak kring tơniăn le\m tâ’’.

Ê, drêng vâi krâ châ tơdah kơxo# liăn hnoăng rak ngăn kong mê [a\ng kong châ pơcháu hôm châ rak ngăn tơniăn le\m há lơ ôh, ô pôa?

Pôa Nguyễn Sỹ Phương: Sap ing ai kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong mê vâi krâ xuân kơhnâ thăm séa ngăn, pơxâu phak liăn vâ mâu khu pro xôi luât, ing mê kong châ tơniăn rế hía rế tơtro tâ.

Tiô mơnhên dêi pôa mê tơdroăng tơdah liăn hnoăng rak ngăn kong hiăng kum tiah lâi [a\ tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê a pơlê pơla?

Pôa Nguyễn Sỹ Phương: Tối tơdjuôm rêm hơnăm mâu rơpo\ng pơrá châ tơdah dâng lối 20 rơtuh liăn xua mê, kơxo# liăn pêi lo kố xuân hên vâ vâi krâ xúa tung tơdroăng rôe kơpôu, ro, chu, pu pái; phon rơvât ăm loăng plâi vâ mơdêk pêi chiâk deăng. {a\ ing tơdroăng mơ’no liăn tro tiô pơkâ kố mê pêi lo liăn dêi kuăn pơlê xuân tâk hên, hên rơpo\ng hiăng chiâng kro mơdro\ng, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê châ tơtêk.

Ô pôa, nôkố Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong dêi kong pơlê Kon Tum dế pêi pro tơdroăng mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong ing tai khoan hngêi arak liăn, [a\ pôa troăng mơhá kô ai tơ’lêi [a\ tơdrăng môi tiah lâi?

Pôa Nguyễn Sỹ Phương: Tối tơdjuôm rêm hơnăm mê tơdroăng mơhá hnoăng liăn rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong mê khu kăn pơkuâ kong pơlê kô tơru\m [a\ khu pơkuâ rak ngăn kong a mâu tơring cheăm tơku\m xêo, séa ngăn [a\ng dêi mâu rơpo\ng châ pơcháu ăm rak ngăn vâ pơtroh Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong.

Ing kố, kơ koan cheăng kô xing xoăng pêi pro tơdroăng mơhá hnoăng liăn ăm kuăn pơlê [a\ pơlê pơla. Nôkố ngin nếo dế pêi pro tơdroăng pro tai khoan, laga xuân ối mâu rơpo\ng pro tá hâi tro inâi, mơ-éa pơ’leăng mâ mơngế xua mê tá hâi tơdâng tơ’mô. Tơdroăng mơhá liăn ing tai khoan kô tơdrăng, ôh tá mơdoh chôu. Kuăn pơlê ngăn tiô hiăng chêh tơbleăng hiăng pơtroh ăm kuăn pơlê hdrối mê.

Hdrối nah, klêi kơ’nâi séa ngăn mê ai hên rơpo\ng hiăng muih kong pro chiâk deăng pro tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong trâm hên pá puât, laga klêi kơ’nâi pêi pro tơdroăng pơcháu [a\ to\ng kum mơhá hnoăng liăn rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong mê tơdroăng kố hiăng kơdroh ôh tá ai xếo. Pôa hôm chiâng tối tơ’nôm ‘na tơdroăng kố?

Pôa Nguyễn Sỹ Phương: Ing tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong dêi kuăn pơlê rế hía rế châ tơtêk drêng vâi châ tơdah kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong. Drêng tơdah kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong mê kuăn pơlê thăm rế ple\ng, tơdroăng rak ngăn kong châ tơniăn. Tơdroăng séa ngăn dêi vâi krâ đi đo châ thăm mơnhông, drêng châ hlo mê tơbleăng lơ tơru\m [a\ kơ koan cheăng vâ rup mơdât, ing mê tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong châ tơ-[rê.

Hôm, pâ mơnê kơ pôa ‘na roh tơpui tơno kố!

Gương-A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng