Tung 30 hơnăm hơ’leh nếo, kơvâ pêi chiâk deăng Việt Nam đi đo pơtối rak a kơlo ki tâk hên dâng 3,5% tung hơnăm, ối má môi a kơpong châu Á tối tơchoâm, malối a kơpong Đông Nam Á tối krê. Kơ’nâi mâu rơxông oh tá ai hmê kâ tung pơla ton hơnăm, sap hơnăm 1989 tơnêi têa pin chiâng tơnêi têa ki tê phái ăm kong têa ê. Tơdroăng ‘na kế kâ hiăng tơniăn ôh tá xê to bê hmê kâ ăm lối 90 rơtuh ngế kuăn pơlê  [ă kơlo pêi lo kế tơmeăm tâk há mê ối chiâng tơnêi têa ki tê phái tơmeăm pê lo ing chiâk deăng ối má môi tung lâp plâi tơnêi.

Tơdroăng ‘na chiâk deăng mơnhông hiăng pro ăm thôn pơlê châ hơ’leh ngiâ méa [ă ai on tơhrik troh pơlê, ai troăng prôk, hngêi trung, hngêi pơkeăng, troăng prôk, hngêi trăng hlối châ tơniăn ăm tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê [ă hên tơdroăng ki ê.

{ă hnoăng cheăng cho kơvâ pêi chiâk deăng tơku\m ai ngế pơkuâ djâ, troh nôkố, pêi chiâk deăng hiăng chiâng môi tơdroăng cheăng pêi lo kế tơmeăm tê ăm kong têa ê, chiâng ‘’Tíu xiâm ki veăng kum’’ dêi tơdroăng cheăng kâ. Tâng hơnăm 1986, kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng tê ăm kong têa ê bú châ 486,2 rơtuh dollars; hơnăm 2000 châ 4,2 rơtal dollars, mê troh hơnăm 2018, rôh apoăng tâi tâng kơxo# liăn pêi lo ing tê kế tơmeăm ăm kong têa ê hiăng châ 40,2 rơtal dollars, hên má môi riên sap ing nah troh nôkố. Việt Nam hiăng chiâng môi tung mâu kong têa ki tê phái, loăng kong, ká xi xo\ng hên má môi tung lâp plâi tơnêi, [ă 10 tơmeăm khoăng rêm hơnăm ối châ 1 rơtal dollars.

Pôa Nguyễn Quốc Toàn, Kăn ngăn ‘na uâ mơdiê pro kế tơmeăm [ă mơnhông mơdêk tăng tíu mơdró kế tơmeăm pê lo ing chiâk deăng tối tiah kố, tơdroăng kố kơnôm tâi tâng kơvâ pêi chiâk deăng rơtế [ă mâu kong pơlê, veăng môi tuăn dêi kuăn pơlê pêi chiâk hiăng tơbleăng pêi kơtăng tơdroăng tơkêa bro ‘na kơvâ pêi chiâk tiô troăng hơlâ pêi lo kế tơmeăm [ă mơnhông mơdêk krá tơniăn ton rơtế [ă tơdroăng pơkâ dêi tơnêi têa mơjiâng thôn pơlê nếo:

‘’Pêi chiâk deăng hiăng troh rôh ki tâk hên [ă mơnhông mơdêk tâi tâng [ă malối ki le\m tơ-[rê tâk rêm hâi thăm châ ‘mâi hơ’lêh. Tơdroăng kố kô tối ăm ‘nâi ing mâu kơxo#: Hơnăm 2018, tâk GDP dêi kơvâ cheăng châ 3,76% kố cho kơlo ki hên tâng pin vâ ngăn mâu hơnăm achê kô dêi hơnăm 2016 cho hiăng ai hơnăm tâk oh tá hên.

Tung mơnhông dêi GDP tung lâp tơnêi têa sap ing 6,5% troh va achê 7% mê tâk GDP dêi kơvâ pêi chiâk deăng pơtối mơhno ki rơdêi kal kí tung ‘mâi mơnhông GDP dêi lâp tơnêi têa [ă tơniăn ‘na kế kâ, tơniăn ‘na trếo kơhiâm [ă pêi krúa kế kâ’’.

La pak^ng mâu tơdroăng hiăng châ pêi pro xuân ối amê mâu hnoăng cheăng ki pơloăng mơnúa, ki xahpá; môi tiah tơdroăng tơru\m rế hên, tơdjâk troh ki oh tá tơniăn dêi hyôh kong prâi, mâu tơdroăng mê kal thế kơvâ pêi chiâk deăng pơtối hơ’leh nếo vâ krá tơniăn.

Tơdrêng [ă pơkâ kơtăng tơbleăng kơvâ pêi chiâk tiô troăng hơlâ pêi ai pơxúa [ă mơjiâng thôn pơlê nếo, môi tung mâu tơdroăng  ki tơ-[rê dêi kơvâ pêi chiâk deăng vâ tơ’mot khu mơdró veăng ‘no liăn cheăng [ă mơdêk xúa khoa hok, kơmăi kơmok cho ki xiâm vâ mơnhông tơ-[rê. Hên ngế tối tiah kố, vâ pêi tơdroăng mê kal tơku\m tăng troăng kơdroh ki pá: ‘na tơnêi, kơdroh pro hlá mơ-éa, pro tơ’lêi hlâu ‘na no liăn cheăng xuân môi tiah mâu luât pơkâ tung mơ-eăm kơjo kum, tơru\m cheăng [ă khu mơdró, ing tơdroăng ai khât tơbleăng ‘mâi mơnhông pêi chiâk deăng a kong pơlê, pôa Đặng Ngọc Sơn, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an kong pơlê Hà Tĩnh tối:

‘’Pêi chiâk deăng tơdroăng tơku\m pêi klâng cho pá, pâ Chin phuh, Khu xiâm ngăn ‘na chiâk deăng [ă mơnhông mơdêk thôn pơlê ai troăng hơlâ pêi pro i nhên tâ tung tơdroăng kố, malối cho mâu luât pơkâ vâ tơku\m ‘na tơlêi klâng vâ mơdêk pêi chiâk deăng, tơ-[rê tâ. Pâ Khu xiâm kơvâ cheăng Tơnêi têa [ă Khu xiâm ngăn ‘na chiâk deăng [ă mơnhông thôn pơlê tí tăng ‘nâi ple\ng tơ’nôm mâu troăng hơlâ pêi ki nếo mơhnhôk pêi chiâk deăng pêi lo kế tơmeăm hên, rơtế [ă tơdroăng ‘’Rêm cheăm môi tơmeăm-OCOP’’ tơtro [ă tơdroăng púi vâ dêi tơrêm kơpong pêi chiâk, malối kơpong ki xahpá. Khu  pơkâ to\ng kum má péa mơnhông mơdêk pêi lo kế tơmeăm la thế rak krúa kế kâ, tơniăn tung rêh ối a thôn pơlê’’.

Tối nhên tơdroăng mơnhông kơvâ pêi chiâk deăng ai hnoăng kal khât tung mơnhông cheăng kâ rêh ối dêi tơnêi têa a hneăng hôp tơpui ‘na tơdroăng mơnhông cheăng kâ kơvâ pêi chiâk deăng tung hơnăm 2019, poâ Nguyễn Xuân Phúc, Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh tối nếo tơdroăng pơkâ pêi 10 hơnăm [ă kơvâ pêi chiâk deăng.

‘’Kơvâ pêi chiâk deăng thế hơhno troăng ki vâ pêi, ki púi vâ dêi hdroâng mơngế, thế mơ-eăm tung 10 hơnăm nếo, Việt Nam kô châ ai inâi tung khu 15 to kong têa ai kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng hên má môi, to kơvâ uâ mơdiê pro tơmeăm pê lo ing chiâk deăng, thế châ ối tung khu 10 to kong têa tung lâp plâi tơnêi.

Việt Nam thế mơ-eăm chiâng tơnêi têa uâ mơdiê kế tơmeăm, tê tơmeăm pro [ă loăng, má môi tung lâp plâi tơnêi, cho tíu ki pêi păn kơxo\ng kân má môi dêi lâp plâi tơnêi, tê ăm kong têa ê dâng 42 troh 43 rơtal dollars. Á tối thế mâu vâi pú mơ-eăm tí tăng ‘nâi ple\ng túa ki pêi, pơtối rak vế pêi pro ki ‘nâi hriăn ple\ng nếo vâ pêi châ ai hên tâ tiô pơcháu’’.

Pơtối pêi tơ-[rê mâu tơdroăng pơkâ ‘na mơnhông pêi lo kế tơmeăm ing chiâk deăng, mơjiâng thôn pơlê, mơnhông tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê rế tơ-[rê, tâi tâng kơvâ cheăng [ă mơnhông thôn pơlê xuân athế pơtối hnê ăm kuăn pơlê hlê ple\ng, hnoăng cheăng dêi tơdroăng pêi chiâk, kuăn pơlê ki pêi chiâk, tơdroăng rêh ối thôn pơlê ‘na hnoăng cheăng dêi tơdroăng pêi chiâk deăng, kuăn pơlê pêi chiâk, thôn pơlê hơ’lêh nếo tung mơnhông cheăng pêi [ă kơmăi kơmok tiô túa nếo nôkố dêi tơnêi têa, hnê mâu troăng hơlâ dêi Đảng, luât Tơnêi têa, hnoăng cheăng dêi Kuo#k ho#i, Chin phuh ‘na tơdroăng pêi chiâk deăng, kuăn pơlê pêi chiâk, tơdroăng rêh ối thôn pơlê vâ tơbleăng pêi.

Mơdêk cheăng [ă kơmăi kơmok tiô túa nếo tung pêi chiâk, thôn pơlê rơtế [ă ‘mâu hơ’leh tơdroăng cheăng pêi, mơjiâng thôn pơlê nếo, ‘nâi mơnhông tung rêh ối tơmeăm khoăng, ‘na mơhno ki le\m tro, tuăn ngôa dêi kuăn pơlê tung thôn, malối kơpong ối hên xahpá; hơ’lêh nếo tung pêi cheăng kâ; mơdêk tí tăng ‘nâi ple\ng, hnê xúa ki rơkê ‘na khoa hok, kơmăi kơmok pro xiâm mơdêk re\ng tơ-[rê tung pêi cheăng, tê mơdró; tí tăng ‘nâi ple\ng hơ’lêh nếo luât pơkâ mơhnhôk tăng hên túa mâu khu veăng kum ăm tơdroăng mơnhông pêi chiâk deăng, thôn pơlê. Tơdrêng amê, mơdêk tơru\m cheăng lâp plâi tơnêi, mơdêk ivá cheăng dêi khu kăn Tơnêi têa ‘na pêi chiâk deăng, tơdroăng rêh ối thôn pơlê.

Minh Long chêh

Gương tơplôu [ă tơbleăng