Ing tơdroăng ki ai khât 'na tơdroăng tê kơphế ngi kong têa ê, mâu kơchơ mơdró xiâm môi tiah Nhuk, Hàn Quốc, Mih ôh tá xê to tơmâng troh ki xú hŏm lĕm dêi kơphế mê ối pơkâ thế ki dâi lĕm tơniăn pơla mâu rôh tê, túa pêi pro nhên ƀă xiâm kối tơdrăng nhên. Mâu tơdroăng pơkâ ăm kơvâ kơphế Dak Lak: vâ châ tê dêi kế tơmeăm ki kơnâ, kal pơxiâm ing tơdroăng mơdêk ki dâi lĕm a kơdrum pêt.

A Dak Lak, mâu khu mơdró kâ dế hbrâ rơnáu 'no liăn mơnhông pêt kơphế ki dâi lĕm, po rơdâ kơchơ tê mơdró ƀă tơdjêp troh mơngế ki rôe xúa tung lâp plâi tơnêi. Pôa Lê Đình Tư, Kăn pơkuâ Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu Aeroco, ăm 'nâi.

“Pin ai hên tơdroăng ki tơ'lêi hlâu vâ mơnhông pêt kơphế Robusta dêi Dak Lak tối krê ƀă Việt Nam tối tơdjuôm. Tung mâu hơnăm hdrối mê hía nah, pin hiăng ai mâu rôh tơ'noăng lâp plâi tơnêi, châ kâ mâu pri ki kơnía. Hơnăm kố xuân thế mơ-eăm hên tâ nếo, vâ vâi pú tung tơnêi têa ƀă kong têa ê 'nâi troh hên tâ nếo.

Vâ ai tiô tơdroăng púi vâ dêi mâu kơchơ mơdró kong têa xiâm, ki dâi lĕm dêi kơphế ôh tá xê to châ pơkâ a to kơvâ uâ mơdiê, uâ pơliê mê athế châ séa ngăn tung plâ sap ing kơpong ki pêt mơjiâng. Tơdroăng rah xo hdrê, rak ngăn kơdrum loăng, krí xo plâi ki tum, uâ mơdiê ƀă têng khăng tro tiô kih thuât pơrá ai tơdjâk troh ki xú lĕm, ki dâi lĕm ƀă ki kơnâ dêi tơdroăng tê mơdró kơphế.

Pôa Hoàng Danh Hữu, ngế ki mơjiâng inâi Miss Êđê, khu mơdró hiăng tê kơphế ngi kong têa Mih, Hàn Quốc, Singapore ƀă Rusi, tối tiah kố vâ po rơdâ kơchơ tê mơdró, mâu tíu pêi cheăng tung kơvâ kal hlê plĕng nhên tơdroăng ki rơhêng vâ dêi tơmối ƀă tơrŭm vâ pêi pro mâu tơdroăng pơkâ mê.

“Drêng hiăng hlê plĕng mâu kơchơ tê mơdró kal vâ ki klâi, ngin kô pơtroh mâu tơdroăng ki kal, tơdroăng pơkâ mê troh mâu tíu ki uâ mơdiê, khu tơrŭm cheăng ƀă khu mơdró kâ tung tơnêi têa, vâ rơtế ƀă dêi rơpó mơjiâng môi tơdroăng tơrŭm, rêh ối, gum mâu kơdrum deăng ôh tá xê to prôk môi ngế ƀă ôh tá ai tơdroăng ki bu lăm tơ’noăng la ôh tá ai tíu tê”.

Tiô pôa Nguyễn Tiến Dũng, Phŏ pơkuâ Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu tê rôe tơmeăm ngi kong têa ê 2/9 Dak Lak (Simexco Dak Lak), khu tê mơdró dế tơrŭm ƀă hrĭng rơpâu rơpŏng kuăn pơlê pêi chiâk deăng Tây Nguyên vâ mơnhông pêt kơphế tiô mâu pơkâ krá tơniăn. Vâ mơjiâng tơmeăm ki dâi lĕm, pakĭng túa pơkâ pêt tơtro, kal 'no liăn mơjiâng pro hngêi trăng, troăng klông ƀă kơmăi kơmok uâ mơdiê klêi kơ'nâi krí xo. Pôa Nguyễn Tiến Dũng ăm 'nâi:

“Ngin dế tơrŭm ƀă 50.000 rơpŏng kuăn pơlê pêi chiâk deăng Tây Nguyên vâ pêt tiô mâu tơdroăng pơkâ kơphế krá tơniăn. Xua vâ châ uâ mơdiê kơphế lĕm ƀă dâi lĕm mê athế ai hngêi trăng, troăng klông, pơtih môi tiah tíu têng, kơmăi kơmok, tơmeăm ki kal vâ uâ mơdiê kơphế ki xú lĕm xuân môi tiah kơphế ki dâi lĕm. Mơdêk ki kơnía dêi kloăng kơphế kô gum 'mâi mơnhông tơdroăng rêh ối ăm kuăn pơlê pêi chiâk deăng hên tâ".

Drêng kuăn pơlê pêt tro tiô pơkâ, khu mơdró kâ hbrâ rơnáu tơrŭm ƀă kơchơ mơdró châ tơdjêp ing apoăng rơnó, kơphế kô ai tơ'nôm roh tơ'lêi mơdêk ki kơnía. Mơnhông krá tơniăn xua mê ôh tá xê cho tơdroăng pơkâ krê dêi khu mơdró kâ tê ngi kong têa ê, mê kal pơxiâm ing tơrêm kơdrum kơphế, vâ ki dâi lĕm chiâng tơdroăng ki xiâm mơdêk pêi lo liăn ăm mơngế pêt ƀă ivá tơbriât dêi kơphế Việt Nam.

Hyôh kong prâi hơ'lêh tung lâp plâi tơnêi rơtế ƀă mâu tơdroăng pơkâ nếo ing kơchơ mơdró lâp plâi tơnêi dế pơkâ hên tơdroăng pơloăng mơnúa ăm kơvâ kơphế Việt Nam, tơdrêng amê po troăng prôk ki kal: pêi krúa, kơdroh mơ'no hyôh carbon vâ mơnhông krá tơniăn. Pro ti lâi vâ rế rak ki dâi lĕm dêi kơdrum loăng, rế kơdĭng kơxô̆ liăn 'no hrê ƀă veăng gum rak vế kong prâi tơnêi tơníu? Kơ'nâi kố, pó kô tơmâng mâu tơdroăng ki tối tơbleăng ƀă hnê mơhno dêi Thak sih Đỗ Văn Chung, kăn ƀô̆ ngăn 'na khoa hok kih thuât pêi chiâk deăng pêt kong Tây Nguyên (WASI), 'na mâu troăng hơlâ pêt kơphế ki tơtro, ăm tơ-ƀrê.

-Ô pôa, nôkố, troăng hơlâ pêt kơphế kơdroh mơ'no hyôh carbon dế chiâng tơdroăng ki kal dêi kơchơ mơdró lâp plâi tơnêi. Pôa tối ăm 'nâi, tơdroăng ki kuăn pơlê xúa kơdĭng phon rơvât pro pơxúa môi tiah lâi ƀă kơvâ kơphế Việt Nam?

Thak sih Đỗ Văn Chung: Nôkố, pin dế pêt kơphế kơdroh mơ'no hyôh carbon, la ngiâ ah kô tơmiât troh zero carbon. Troăng hơlâ dêi mâu khu tê mơdró, rôe kơphế, mâu khu uâ mơdiê cho tiah mê. Vâi krâ nhŏng o thế tơtrŏng, bu kal kơdĭng phon rơvât hiăng veăng gum hên ăm tơdroăng pơkâ kơdroh mơ'no hyôh carbon dêi Việt Nam, malối cho kơvâ kơphế.

Xua ga, tiô hên khu ki hriăn plĕng, vâ mơjiâng pro môi tâ̆n NPK, môi tâ̆n phon lơ mâu túa phon ki ê, hiăng mơ'no lo pá gong to lâi tâ̆n CO2. Má péa, vâi krâ-nhŏng o bu kal kơdĭng 10% phon, rơvât tơtro, xuân hiăng veăng gum kơdroh 10% kơxô̆ phon rơvât xúa ƀă kơdroh mơ'no trếo CO2 ing tơdroăng ki rơlối hên, lo pa gong, hyôh châ lo, rơtế ƀă mâu tơdroăng ki ê.

-Ô pôa, nôkố, hyôh kong prâi ôh tá tơniăn ƀă tơdroăng ki kơphế lo reăng tơdrêng tung lâp kơdrum cho iâ hlo. Kơdroh phon hoă hok mê kuăn pơlê kal tơtŭm trếo kơhiâm NPK môi tiah lâi tung rêm hneăng rak ngăn kơphế?

Thak sih Đỗ Văn Chung: Vâ plâi tum tâi tâng tung môi rôh krí gá xơpá khât. Tiah lâi xuân ai môi rôh iâ plâi tum hdrối, klêi mê nếo troh rôh ki tum tâi tâng.

'Na trếo kơhiâm, mâu túa phon NPK apoăng rơnó mêi, tơdế rơnó mêi, mơ'nui rơnó mêi lơ rơnó mơdrăng hiăng châ mâu khu cheăng 'na khoa hok ƀă mâu kŏng ti ki mơjiâng pro phon séa ngăn. Trếo kơhiâm châ 'mâi hơ'lêh tơtro ƀă tơrêm rơnó. Pơtih, apoăng rơnó mêi, chiâng vâ xúa pơkeăng ki pro ăm plâi rĕng kân, lo hên tơkâng 'măn kơdĭng trếo đăm châ 'mot hên tâ. Kô chiâng xúa túa phon 20-10-10 lơ 16-16-8, tơkéa vâ tối đăm prếi lân hên, kali iâ, la drêng lâi xuân ai kali.

Tơdroăng mê pin choi phon tiô hneăng. Drêng plâi dế a hneăng ki kloăng lĕm, châ hên, tơkéa vâ tối cho lối tơdế plâi a kơdrum kơphế, pin choi tro hneăng. Mâu plâi dế tum xuân châ hrik xúa kali hên tung túa rơvât phon hneăng ki ăm kloăng ká lĕm. Kali drêng kố tŭm vâ gum ăm plâi kơphế pơhlêh, tum ƀă pro ăm kloăng gá châ, mê vâi krâ nhŏng o pôi tá tôu tuăn.

Tơdroăng rak ngăn, rơvât phon tiô pơkâ khoa hok, tro pơla pơxiâm kơ'muăn plâi ăm plâi gá châ lĕm, drêng mê đăm kơdroh rế hên ƀă kali rế kal choi hên, kô gum tơdâng tơ'mô trếo kơhiâm ăm plâi kân, plâi kŭn ƀă tá mâu plâi ki dế tum.

-Ê, drêng tơdjâk dêi hyôh kong prâi rế hía rế ôh tá tơniăn, Viê̆n khoa hok kih thuât ngăn 'na chiâk deăng pêt kong Tây Nguyên hiăng hnê tối tiah lâi 'na túa rơvât phon ăm kơdrum kơphế, ô pôa?

Thak sih Đỗ Văn Chung: Ô vâi krâ nhŏng o, túa rơvât phon dêi Viê̆n khoa hok kih thuât ngăn 'na chiâk deăng pêt kong Tây Nguyên ƀă loăng kơphế ai pŭn rôh rơvât, mê cho môi rôh rơnó mơdrăng ƀă pái rôh rơnó tung mêi. Kố cho túa pơkâ xúa hên ăm vâi krâ nhŏng o ki pêt ƀă rak ngăn kơphế.

Laga, tung pơla dế nôkố, drêng mâu tơdroăng ki kong prâi pro pơhlêh, ing mâu tơdroăng ki hriăn plĕng, khu ki hriăn 'na khoa hok hnê tối kơdĭng phon rơvât. Teăng ăm tơdroăng ki rơvât pŭn xôh tung hơnăm, kô chiâng hơ'lêh rơvât to lâi xôh, thăm nếo hơ'lêh rơvât to lâi xôh.

Tơdroăng ki klâ xoăng kố gá ai pơxúa khât. Má môi, kơdroh ki lĕm dêi phon châ lo xua kong mê, lo ngôi hyôh ƀă mâu tơdroăng ki ê. Xua loăng kơphế ôh tá kâi hrik xo tâi phon ki hên tung môi xôh rơvât. Klâ xoăng phon kô kơdroh tơdroăng ki hía lo mê.

Má péa, teăng ăm péa khế loăng nếo châ tơ'nôm trếo kơhiâm, pin klâ iâ phon dâng môi khế nếo rơvât rôh ki pơtối. Pơla péa rôh rơvât châ kơdroh vâ chê tơdế. Xua mê, trếo kơhiâm vâ tối đi đo ai tŭm ăm loăng kơphế, gum ăm rêi, hlá ƀă plâi rĕng kân, châ tơ'nôm trếo kơhiâm đi đo.

Túa rơvât kố xuân gum pro kơdroh pơreăng kâ 'nhiê tung rơnó mêi, malối cho pơreăng Fusarium, pơreăng pro tơkang loăng răng hlâ ƀă pơreăng pro chếo hlá kâ 'nhiê a loăng kơphế.

-Ê, mơnê kơ Thak sih Đỗ Văn Chung ‘na mâu tơdroăng ki hiăng tối a kơpêng mê âi!