A cheăm Ea Wer, kong pơlê Dak Lak, ngoh Trần Văn Hai tối tơnêi pêt mâu hdrê rế hía rế ôh tá hơpok lĕm xếo, hdrê pêt ôh tá kâi kân. Phon hoă hok pro ăm xiâm loăng ‘mâi mơnhông rĕng la ki tơƀrê ôh tá ton. Ing tơdroăng ki hriâm ƀối ing mâu rôh tơpui tơno ‘na kih thuât ƀă tăng ‘nâi tơ’nôm, ngoh pơxiâm gô̆m xo mâu kơtôu, kông hnông tơmeăm pêt, hơ’lâk pro vi sinh vâ mơ-ŭm chiâng phon hưh cơ, rơvât ăm dêi kơdrum. Ƀă ngoh Hai, pơhlêh kân má môi ôh tá xê kơdĭng liăn ngân ‘no hrê mê tơnêi pin dế rế hía rế hơpok lĕm tâ, rak hngiâm kơchoh ton tâ, xiâm loăng pêt lĕm tâ:

“Á hlo gá tơtro khât. Nôkố á rơvât phon ki kố hlo gá kơdĭng liăn tâ phon êak ro ƀă phon hoă hok hên. Xua gá bô bối phon êak ro la rơpâ tâ. Tối tơdjuôm gá lĕm ton tâ. Môi hơnăm á bu rơvât môi xôh tê, rơvât môi xôh phon ki kố mê nếo tơ’nôm môi iâ phon hoă hok nếo gá hiăng, xiâm loăng hiăng lĕm ôh tá kal rơvât hên rơvât hmâng vâ xếo”.

Xuân tơmiât troh xúa tơmeăm ki ai hlâu, ngoh Đặng Văn Huy ối a cheăm Quảng Phú rah xo khoh tah mâu tơkâng loăng, hlá ki hiăng răng tơruih klêi kơ’nâi poê tah, chôu xo pló tung klôh. Ngôi on châ ngoh tơkŭm pro chiâng kế ki kal, xúa vâ troh tah mâu hmui, oâ, pơreăng. Kơchâ klêi chôu, châ rơvât ăm loăng.

“Klêi gá chếo, pơxiâm hlo ai ngoi, ối khĕn cho carbon, mê gá kô troh tah mâu pơreăng. Tung pơla mê, gá kô pro tơkŭm mâu trếo ki lĕm, chal krâ khĕn cho hắc-ín, têa hắc-ín. Têa ki mê chiâng vâ hơ’lâk ƀă têa vâ xôh tơdrêng a xiâm loăng plâi kâ, vâ troh tah mâu hmui, oâ kâ ‘nhiê a xiâm loăng. Tung pơla chôu ôh tá ai hyôh mê kô chiâng kơchâ biochar. Kơchâ biochar mê rơvât tơdrêng ăm xiâm loăng. Liăn ‘no hrê iâ, môi hectar bu kal xúa môi kơƀin môi tiah kố lơ péa kơƀin xôh tê. Môi kơƀin môi tiah kố bu dâng 6 troh 10 rơtuh liăn xo”.

Ing mâu túa pêi a kơdrum, mâu kơtôu, kông hnông, xiâm prá lâi dế rế hía rế chiâng tơmeăm ki ai pơxúa, ối tơnêi châ ngăn cho tơmeăm ki pêi cheăng kal rak ngăn ton troh tá ah.

Tiê̆n sih Phạm Công Trí, ngế rơkê ngăn 'na pêi chiâk deăng krá tơniăn, mơnhên tối 'na mâu tơmeăm ki hvât lôi a xiâm, xúa mâu kơtôu, kông hnông vi sinh mơhno hnoăng dêi ngế ki pêt ƀă hyôh kong prâi, tơdrêng amê hlối cho tơdroăng ki kal xiâm dêi pêi chiâk deăng tâ tá ƀă vêh ‘mâi mơnhông. Ƀă túa ki chôu hyôh la hbrâ mơdât, pôa Trí pơchân kal pêi pro tro túa vâ kơdroh mơ’no mâu trếo ‘mêi ƀă tơdjâk troh kong prâi.

“Chôu tiô túa ki hbrâ mơdât, ƀă túa pêi ki tơtro mê gá kô pro tơdroăng ki troh tah mâu hmôi, pơreăng, pro pá, pro ăm hneăng sinh hok, ki ối rêh dêi hên mâu hmối pơreăng lơ pơreăng rơbông kâ ‘nhiê a loăng tro mơdât. Mê gá kô rak xiâm loăng pêt ƀă ôh tá tơdjâk troh kuăn mơngế. Laga, pin athế tơtrŏng xúa ăm tơtro vâ pôi tá tro tơdjâk troh kong prâi lơ trếo mơ’no. Tơdroăng ki mơ’no trếo ‘mêi a xiâm lơ pro mâu kông hnông, prá alâi ƀă vi sinh mơhno hnoăng ƀă tơdroăng ki châ xúa mâu tơdroăng cheăng ngiât. Kố cho môi tung mâu tơdroăng pơkâ pêi ki xiâm dêi pêi tâ tá, pêi vêh ‘mâi mơnhông ƀă tơnêi tơníu nôkố”.

Mâu tơdroăng ki hơ'lêh sap ing mâu rơpŏng ki pêi chiâk deăng tơtro ƀă troăng hơlâ mơnhông pêi chiâk deăng krúa lĕm, kơdĭng, kơdroh mơ'no trếo 'mêi dêi kong pơlê Dak Lak. Kố xuân cho tơdroăng ki kal vâ mơjiâng mâu kơpong pêt tơmeăm tơxâng pơkâ rế hía rế hên dêi kơchơ mơdró.

Trếo hưh cơ rak hnoăng cheăng ki kal tung rak vế ki hơpok lĕm, 'mâi hơ'lêh ki dâi lĕm ƀă tơdroăng ki rak têa, rak trếo kơhiâm dêi tơnêi. Ƀă mâu kơdrum kơphế a Dak Lak, hdrối mê hía nah, hên kuăn pơlê pêi chiâk deăng hiăng roăng nhâ ki chiâng xêh, nhâ ki trối pôm prế ƀă mâu hrái, kông, hnông, kơtôu tơmeăm ki pêt a chiâk deăng cho troăng hơlâ pro ki pơxúa, châ kơdĭng liăn ngân, ôh tá eâ rôe phon, veăng kum kơdroh tơdroăng ki pro 'mêi ăm tơnêi ƀă tơmiât troh tơdroăng ki pêi pêt krá tơniăn. Vâ hlê plĕng tâ 'na hnoăng cheăng dêi nhâ ki kŭn huăn a ‘nâi ƀă ivá dêi tơnêi, ngế chêh hlá tơbeăng 'na chiâk deăng Mai Văn Thông ai chêh tối 'na tơdroăng kố, pó vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ kô tơmâng!

-Ô pôa, trếo hưh cơ ai hnoăng cheăng môi tiah lâi ƀă ki hngiâm kơchoh, ki hơpok lĕm dêi tơnêi ƀă tơdroăng ki rak têa, rak trếo kơhiâm tung pêi chiâk deăng?

Trếo hưh cơ ai hnoăng cheăng ki kal khât ƀă tơnêi pêi chiâk deăng. Tung tơnêi, trếo hưh cơ tơkâ luâ péa tơdroăng ki xiâm cho hơ'lêh chiâng trếo vô cơ ƀă hơ'lêh chiâng trếo hưh cơ. Tơdroăng ki hơ'lêh chiâng trếo vô cơ kum mơ'no mâu trếo kơhiâm ăm loăng plâi; ƀă tơdroăng ki hơ'lêh chiâng trếo hưh cơ pro chiâng trếo hưh cơ ki lĕm, ai túa phân mơnâ mâ ngăn, tung mê ai mâu trếo ki kal môi tiah axit humic.

Trếo hưh cơ ai ivá hrik xo, 'măn rak trếo kơhiâm ƀă mơ'no tah iâ vâ loăng plâi xúa. Xua mê, trếo hưh cơ veăng 'mâi hơ'lêh ki hngiâm kơchoh, mơdêk ivá rak vế têa, rak trếo kơhiâm ƀă pro tơnêi hơpok lĕm tâ. Tơnêi ai trếo ki lĕm xuân pro tơ'lêi hlâu ăm hyôh kong prâi châ mot, rêi xông rơdêi, kum loăng xông rơdêi lĕm.

-Vâ tơ'nôm trếo hưh cơ, 'mâi mơnhông ki hơpok lĕm dêi tơnêi la ôh tá êa mơ'no liăn rôe phon hưh cơ ing pá kong, mơngế ki pêt kơphế kô chiâng xúa mâu tơmeăm ki lâi tung kơdrum?

Ai hên túa vâ tơ'nôm trếo hưh cơ ăm tơnêi, la môi tung mâu túa ki rơpâ liăn ƀă tơ'lêi pêi pro má môi cho rak vế nhâ ki chiâng xêh tung kơdrum kơphế. Teăng tơdroăng ki po văng, kơdê nhâ lơ athế roê tơmeăm ing tíu ê djâ vêh, vâi krâ nhŏng o kô chiâng lôi nhâ chiâng xêh, klêi mê poê ƀă xúa mâu nhâ ki mê pro phon ăm tơnêi hơpok lĕm.

Tâng châ rak ngăn lĕm, nhâ ki chiâng xêh kô kum kơdroh tơdroăng ki tro mơhiu trếo lĕm tung tơnêi a rơnó mêi, kơdroh ki khăng khoăng drêng tôh têa a rơnó mơdrăng, hlối rak trếo hưh cơ ƀă trếo kơhiâm tung tơnêi. Tơmeăm ki kố ối pro tơ'lêi hlâu ăm mâu oâ ki lĕm tung tơnêi châ xông kân, tơrŭm ƀă rêi tung pơla pơhlêh ƀă mơ'no trếo kơhiâm ăm loăng plâi.

Tơdroăng rak vế ki hngiâm kơchoh tung pơla ton hâi ối kum 'mâi hơ'lêh mâu tơdroăng ki dâi lĕm tung tơnêi, tung mê ai trếo pH, ngăn tiô kơ tơdroăng pêt. Drêng tơnêi ai tơdroăng ki tơtro tâ, loăng plâi xuân tơ'lêi tâ tung tơdroăng hrik xo trếo kơhiâm. Pakĭng mê, rak ngăn ki hngiâm kơchoh tơtro ối kum kơdroh kơtâ ôa ki lo kâ 'nhiê.

‘Na kih thuât, drêng nhâ xông kân dâng 60 cm, vâi krâ nhŏng o kô chiâng vâ poê xơkối, roăng nhâ bu dâng 10 cm. Kông hlá nhâ klêi kơ'nâi poê châ 'măn rak a tơnêi vâ pro phon ăm tơnêi chiâng hơpok lĕm ƀă ai trếo kơhiâm.

-Tung kơdrum kơphế a Dak Lak hmâ hlo mâu nhâ môi tiah xuyến chi ƀă nhâ trối pôm prế. Mâu nhâ ki kố ai pơxúa môi tiah lâi ƀă tơdroăng tơ'nôm trếo hưh cơ, hơ'lêh tơnêi ƀă rak vế tâi tâng tung kơdrum loăng?

Mâu xiâm nhâ ki trối pôm prế ai pơxúa kơnôm ing tơdroăng ki tơrŭm ƀă mâu oâ vâ hrik xo trếo kơhiâm ing hyôh kong prâi, veăng 'mot tơ'nôm trếo kơhiâm ăm tơnêi ƀă loăng plâi.

Ƀă nhâ xuyến chi, kố xuân cho hdrê loăng ki chiâng vâ xúa vâ mơjiâng pro trếo lĕm ƀă tơ'nôm trếo hưh cơ ăm tơnêi. Hdrê nhâ ki kố ai tơkâng kơbâng, xông rơdêi rĕng, mơjiâng chiâng trêó lĕm tơdâng tơ'mô ƀă tơ'lêi kum ăm tơdroăng ki rak ngăn hdrê pêt tâng châ pơkuâ ngăn tơtro. Drêng po văng lôi nhâ ƀă rak vế mâu oâ ki lĕm tung tơnêi, vâi krâ nhŏng o kô chiâng vâ xúa mâu tơmeăm ki ai hlâu vâ mơjiâng chiâng tơnêi tơníu, veăng kum mơdêk trếo hưh cơ ƀă rak vế tơnêi pêi chiâk deăng.

Xua mê, ngin tối ăm pó vâi krâ nhŏng o tơmâng troh tơdroăng rak vế mâu hdrê loăng ki pro xâp rơngiâp tơtro tung kơdrum kơphế, tung mê, ai nhâ xuyến chi, teăng tơdroăng ki tăng troăng vâ po văng lôi tâi tâng khu nhâ. La, kal pơkuâ ngăn nhâ tơtro, pôi tá ăm nhâ tơbriât hên luâ râ ƀă loăng kơphế 'na têa, trếo kơhiâm ƀă hyôh tô.

-Ô pôa, mơngế ki pêt kơphế kal hơ'lêh túa pơkuâ ngăn tơnêi môi tiah lâi vâ rế rak tơniăn tơdroăng pêi cheăng, rế kơdroh tơdroăng ki pro 'mêi tơnêi?

Vâ rak tơniăn tơdroăng pêi pêt ƀă tơniăn tơnêi pêt ton hơnăm, krá tơniăn, vâi krâ nhŏng o thế tơtrŏng mâu tơdroăng tiah kố.

Má môi, thế rak vế nhâ loăng a kơdrum loăng. Kố cho troăng hơlâ ki kal khât kum kơdroh tơdjâk tơdrêng tung pơla ai kong mêi ƀă kong tô ki hmâ ruih, lơ tô trâ a tơnêi, kơdroh ki mơhiu têa ƀă chiâng kơdĭng têa.

Má péa, pôi tá xúa pơkeăng xôh kơdê nhâ vâ pro lĕm bâ ăm kơdrum. Tơdroăng xúa pơkeăng nhâ ôh tá xê to kơdê nhâ mê ối chiâng tơdjâk 'mêi troh loăng plâi ƀă tơnêi tâng xúa ôh tá tro tơdroăng.

Má pái, thế rơvât phon tơdâng tơ'mô, tơtro, pêi pro tiô pơkâ "5 tro" tung xúa phon rơvât; tơdrêng amê ôh tá xúa hên pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong. Vâi krâ nhŏng o thế tơtrŏng ƀă tơdroăng tơvât hên túa pơkeăng vâ xôh drêng tá hâi ai tơdroăng ki ‘nâi plĕng nhên, xua tơdroăng kố kô pro chiâng tro hơ-ou ƀă tơdjâk troh ki xông kân dêi loăng plâi.

Môi tơdroăng ki ê nếo thế tơtrŏng cho tung pơla 'mâi vêh pêt kơphế, pôi tá djâ kơmăi kơmok ki hngăm mot tung kơdrum drêng ôh tá kal, xua gá kô pro tơnêi chiâng lăng, khăng, kơtô, tơ'nhiê. Tơdroăng chiâ klôh pêt xuân thế tơtro ƀă tơnêi, tơnêi tơníu ƀă têa hiu, pôi tá chiâ klôh lối trâu pro pá ăm loăng châ hrik têa drêng kong mêi kân. Tâng pêi pro tro mâu troăng hơlâ kố, vâi krâ nhŏng o kô rế hía rế 'mâi hơ'lêh ki lĕm dêi tơnêi, kum ăm loăng xông rơdêi, rak tơniăn tơdroăng pêi cheăng kâ ƀă tơmiât troh mơnhông pêt kơphế krá tơniăn ton.

-Hôm, mơnê kơ pôa 'na mâu tơdroăng ki nếo tối mê âi!