A kơpong kơdrum kân 2 ha a pơlê Phăm Ngol, cheăm Bờ Ngoong, kong pơlê Gia Lai, pôa A Ngăn trâ tah dêi iâ nhâ tung mâu troăng kơphế, rak môi iâ ăm gá hding xâp rơngiâp vâ rak ki hngiâm kơchoh ăm tơnêi. Péa hơnăm kố, pêt kơphế tiô pơkâ 4C, A Ngăn xuân ối pêi mâu tơdroăng ki hmâ cho rơvât phon, po nhâ, tôh têa, la túa pêi gá hiăng phá tơ-ê. Kơtôu kơphế sap ing rơnó hdrối châ pôa ‘măn môi tíu, mơ-ŭm pro phon êak ro tung hên khế jdrối vâ chơ troh a kơdrum.

Pôa ôh tá xúa xếo pơkeăng xôh kơdê nhâ, nhâ trâ văng tung pơla rơnó ki kal, ôh tá gô̆m văng krúa môi tiah hdrối nah xếo. Pôa A Ngăn ối tơrŭm ƀă tíu cheăng tơrŭm vê ngăn toă đô̆, mơnhên tíu kơpong kơdrum vâ xúa tung tơdroăng ki tăng ‘nâi xiâm kối kơphế.

“Pêt kơphế krá tơniăn ton mê rơpŏng á veăng tơrŭm pêt kơphế 4C, athế tơrŭm đi đo tơpui tơno ‘na kơdrum pêt hdrê loăng, drêng tê ăm khu mơdró vâ mơnhên xiâm kối mê kô châ khu mơdró tŏng gum kơpêng hrĭng, xo ăm mâu rơpŏng kuăn pơlê ngăn tiô kloăng gá châ”.

A cheăm Đak Đoa, kơphế 4C dêi mâu ngế cheăng tung khu pêi cheăng tơrŭm châ rôe kơnâ tâ yă kơchơ tê mơdró dâng 500 liăn/kg plâi ối drêh. Cho kăn pơkuâ khu pêi cheăng tơrŭm, pôa Y Uê, ối a pơlê Tuơh Klăh, rế pêt, rế hnê mơhno mâu rơpŏng pêi pro túa pơkâ hiăng môi tuăn ƀă khu mơdró kâ tơrŭm.

Mâu tơdroăng pơkâ môi tiah ôh tá xúa pơkeăng xôh kơdê nhâ, ôh tá xúa pơkeăng tung inâi ki mơdât, rak ngăn ƀă krí tro tơdroăng hnê hiăng chiâng hnoăng cheăng tơdjuôm. Tơdroăng môi tuăn pơkâ pêi gum kơdroh tơdroăng rêm rơpŏng pêi môi túa, tơdjâk troh ki dâi lĕm ƀă ivá tơxup tơbriât dêi ngế ki rôe. Pôa Y Uê ăm 'nâi:

“Á pêt kơphế krúa, ôh tá xôh pơkeăng kơdê nhâ ôh tá xôh pơkeăng tung inâi ki mơdât ƀă pơkuâ ngăn inâi mê khu tơrŭm cheăng ngin ôh tá pá ‘na tíu tê. Khu pêi cheăng tơrŭm cheăm Glar pêi cheăng sap ing hơnăm 2020 ai 15 ngế ki păng ‘nâng ƀă tơrŭm ƀă 130 rơpŏng pêt a ƀăng tơnêi 169 ha kloăng gá rêm châ 715 tâ̆n”.

Ôh tá xê to tơkŭm pêi tiô pơkâ, tơdroăng tơrŭm ối po troăng mơnhông pêt mâu kơphế ki kơnâ tâ. Khu pêi cheăng tơrŭm pêi chiâk deăng ƀă tê mơdró Lam Anh (cheăm Đak Đoa) hiăng tơdjêp kuăn pơlê pêi chiâk deăng a mâu pơlê vâ mơjiâng túa pơkâ pêi hưh cơ tiô troăng tơ'lêi hlâu.

Kloăng kơphế ki dâi lĕm dêi khu pêi cheăng tơrŭm châ mơnhên OCOP 4 hơlŏng râ kong pơlê ƀă châ xúa hên tung kơchơ mơdró tung tơnêi têa, kong têa ê. Pôa Lê Hữu Anh, Kăn pơkuâ khu pêi cheăng tơrŭm ăm 'nâi: vâ mơdêk ki kơnía dêi kloăng kơphế, ki kal ôh ti xê hơ'lêh túa rak ngăn mê ối athế mơjiâng tơdroăng ki loi tơngah dêi kuăn pơlê a troăng pêi cheăng ki nếo, kơhnâ mơdêk ki dâi lĕm dêi tơmeăm.

“Ƀă um méa kuăn pơlê pêi chiâk deăng, ai tơdroăng loi kân tung ki kơnâ dêi kloăng kơphế, ngin hiăng pơhlêh túa rak ngăn kơdrum pêt kơphế, mơdêk ki dâi lĕm dêi kloăng kơphế. Tơdroăng kố ôh tá xê to gum ki kơnâ dêi kơphế mê ối veăng gum xut tah hrâ mơnguâ kơtiê xơpá gum kuăn pơlê pro kro mơdrŏng”.

Kuăn pơlê pêi chiâk deăng ai hnoăng cheăng pêi, khu mơdró kâ a Gia Lai xuân tŏng gum ƀă séa ngăn tơdroăng pêi pro mâu tơdroăng pơkâ tê ngi kong têa ê dêi kơphế sap ing kơpong pêt. Pôa Thái Như Hiệp, Kăn pơkuâ Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Vĩnh Hiệp, kong pơlê Gia Lai, ăm 'nâi, khu mơdró kâ dế pơ'lêh hlá mơ-éa chêh 'na pêi pêt sap ing kơxop hlá mơ-éa chiâng xúa tung phôn râng kŏng. Kuăn pơlê pêi chiâk deăng châ 'nâi tơdroăng rơvât phon, xúa pơkeăng, tôh têa, krí xo; khu mơdró kâ xúa tơdroăng chêh 'măn tung kơmăi vâ pơkuâ kơpong pêt, tí tăng xiâm kối, ing mê séa ngăn tơdroăng pêi pro ƀă rak vế ki dâi lĕm dêi kơphế tơrŭm.

“Ngin khŏm pêi sap ing hơnăm 2023 ƀă mơ’nui hơnăm 2024 ngin hiăng pro chiâng phần mềm tăng ‘nâi xiâm kối xúa tíu pro ăm mâu rơpŏng kuăn pơlê pêi chiâk. Troh hơnăm 2025 – 2026 mê kuăn pơlê pêi chiâk pơxiâm hlê plĕng ngin kô pro tiah lâi vâ gum ăm vâi ai mơ-éa chêh rêm rơpŏng ing tơdroăng ki chêh ƀă kŏng chiâng xúa app phôn râng kŏng ki rơkê”.

Gia Lai nôkố ai 107.400 hectar kơphế, tung mê vâ chê 56.700 hectar châ hbru ăm mâu hlá mơ-éa mơnhên krá tơniăn môi tiah 4C, (Rêin-fo-res Ao-liần-xờ) Rainforest Alliance ƀă hưh cơ. Pơkâ thế 'na ki dâi lĕm ƀă xiâm kối châ pêi pro tơdrêng ing kơdrum loăng, chiâng hnoăng cheăng pêi tơdjuôm dêi mơngế ki pêt, khu pêi cheăng tơrŭm ƀă khu mơdró kâ.

Pôa Bạch Thanh Tuấn, Kăn phŏ hnê ngăn Khu tơrŭm kơphế - ca cao Việt Nam, tối tiah kố, ing mâu kơpong pêt ki ai hnoăng, dâi lĕm ƀă tơdrăng môi tiah a Gia Lai, kơvâ kơphế ai tơ'nôm xiâm kối vâ mơdêk ivá tơxup tơbriât ƀă 'mâi mơnhông ki loi tơngah a kơchơ tê mơdró.

“Ki xiâm ôh tá to mâu tơmeăm lĕm mê athế rak tơniăn mâu hâi khế dêi kế tơmeăm. Việt Nam nôkố cho 1 tung mâu tơnêi têa ối má môi ‘na kơphế robusta tung lâp plâi tơnêi. Tâng pin xúa ƀlêi chiâng mê ôh tá xê to pro pơxúa ki kơnía ăm mâu ngế cheăng mê ối djâ ki kơnía ‘na tíu ăm tơnêi têa”.

Ing kơdrum loăng troh tơdroăng ki rôe, uâ pơliê, tơdroăng ki tơrŭm pơla kuăn pơlê pêi chiâk deăng, khu pêi cheăng tơrŭm ƀă khu mơdró kâ dế djâ kih thuât pêi pêt krá tơniăn, kŏng ngê̆ kơxô̆ ƀă tí tăng xiâm kối tung pêi pêt kơphế a pơlê cheăm Gia Lai. Drêng rêm pâ rơtế rak vế pêi pro tro tiô pơkâ, veăng kum ki pơxúa ƀă rak tơniăn tíu tê, kloăng kơphế ôh tá xê to mơdêk ki dâi lĕm, ki kơnâ mê ối kơdroh ki tơdjâk troh hyôh kong prâi. Kố cho tơdroăng ki xiâm vâ kuăn pơlê hmiân tuăn mơ'no liăn cheăng, tơrŭm ton hơnăm ƀă loăng kơphế ƀă mơdêk ivá tơxup tơbriât dêi tơmeăm tung kơchơ tê mơdró.