Hơnăm kố, ngoh Lê Doãn Bình, ối a thôn Vân, cheăm Ia Ly, kong pơlê Gia Lai tơmiât vâ po rơdâ tơ'nôm 3 sao tiu. Ƀă tơdroăng hmâ pêi hlối rơkê plĕng tung 10 hơnăm pêt hdrê loăng ki mê, ngoh Bình hmâ hrêi kơxái tiu tơdrêng tung kơdrum tiu dêi rơpŏng tơná ki dế ai plâi. Ngoh Bình loi khât ‘nâi ki dâi lĕm dêi hdrê tiu tơná pro hdrê gá lĕm tâ rôe hdrê ki tê pa gong.

“Nôkố kơchơ mơdró hdrê tiu hên, tíu ki lâi vâi xuân tê, ki kal má môi cho xiâm rêi hdrê ki pro mê ôh tá 'nâi nhên. Rôe hdrê ki hmâng vâ mê ôh tá tơniăn 'na ki dâi lĕm, djâ pêt ah nếo bú 3–5 khế lơ 1–2 khế kơ'nâi mê kô hlâ".

A Plei Dư, cheăm Ia Hrú, kong pơlê Gia Lai, rơpŏng jâ Lê Trúc Minh Truyện hdrối nah hiăng ai kơdrum tiu hlâ xua pơreăng kâ 'nhiê, mê hiăng ton khế ton hơnăm, jâ tô tuăn ôh tá khên vâ pêt xếo. Troh hơnăm kố, yă tiu to kơnâ vâ chê 140 rơpâu liăn/kg, jâ Truyện hêng vâ pêt tơ'nôm 300 xiâm, la dế tô tuăn xiâm hdrê mê tá hâi ‘nâi nhên:

“Rah hdrê pin athế rah xo nhên, athế troh lăm ngăn mâu tíu, mâu kơdrum tiu ki lĕm mê pin vâ rôe xo hdrê amê. Pôi tá rôe mâu tíu ki hmâng vâ, ôh tá 'nâi nhên xiâm mơdâ. Drêng vâi hrê kơxái tê mê vâi athế tối dêi lĕm yoh”.

Hơnăm 2026, lâp kong pơlê Gia Lai ai 8.400 ha tiu, pêi lo lối 20.000 tâ̆n. Ƀăng tơnêi pêt tiu dêi kong pơlê mơni kô tâk hên xua hên kuăn pơlê po rơdâ kơdrum pêt. Tiô tơdroăng ki rơhêng vâ dêi kuăn pơlê, kơchơ mơdró hdrê tiu xuân hên túa, ing kông xiâm tiu ki hiăng pôe troh hdrê tiu ki hiăng mơdâ tâ tung kilía. Sap ing Tíu hriăn plĕng, khu mơdró troh tíu pêi mơdâ hdrê ki kŭn, thăm nếo kuăn pơlê ôh tá hmâ, ôh tá rơkê tung tơdroăng mơdâ hdrê, la xuân hrê, pôa tiu mê tê mơdró. Kơxô̆ hdrê tê hên kum kuăn pơlê ai tơ'nôm tơdroăng vâ rah xo, la xuân ai hên tơdroăng ki ôh tá tơniăn 'na ki dâi lĕm há lơ ôh dêi hdrê.

Mâu tơdroăng ki rah xo hdrê dêi mơngế pêt tiu a Gia Lai ăm hlo vâi krâ nhŏng o rế hía rế tơmâng vâ ‘nâi troh xiâm kối ƀă ki dâi lĕm dêi hdrê. Maluâ tiah mê, ing tơdroăng 'nâi hdrê ki dâi lĕm troh tí tăng tíu tê rôe tơniăn, xuân ối ai mâu tơdroăng ki kal châ hnê mơhno nhên. Vâi krâ nhŏng o thế rah hdrê ki tiah lâi, thế tơtrŏng tơdroăng klâi hdrối vâ pêt roh apoăng lơ vêh pêt nếo tiu mê? Ngế chêh hlá tơbeăng 'na tơdroăng chiâk deăng ai tơpui tơno ƀă Thak sih Nguyễn Quang Ngọc, Ngế pơkuâ Tíu xiâm tí tăng 'nâi plĕng ƀă mơnhông pêt tiu.

-Ô pôa, nôkố tung kơchơ ai hên hdrê tiu. Tiah mê hdrê ki lâi tơtro ƀă tơnêi ƀă kih thuât pêt dêi kuăn pơlê kong pơlê Gia Lai?

Pôa Nguyễn Quang Ngọc: A Việt Nam, hdrê tiu ki xiâm xuân cho hdrê Vĩnh Linh. Hdrê tiu Vĩnh Linh tơniăn 'na hên tơdroăng ki pêi lo, ki dâi lĕm, tơtro ƀă mâu tơdroăng pêt tiu a Việt Nam. Má péa, mâu hdrê ki hiăng châ mơnhên môi tiah hdrê tiu Lộc Ninh, hdrê tiu Phú Quốc xuân hiăng châ mơnhông; mâu kơpong a Gia Lai xuân hiăng pêt to lâi hdrê ki kố ƀă hdrê Phú Quốc xuân lĕm. La péa hdrê Lộc Ninh ƀă Phú Quốc ai môi tơdroăng ki ôh tá tơniăn ki kân: ôh tá ai rêi ki huăn xŏn, tung pơla mê rêi ki xŏn dêi tiu cho tơmeăm ki xiâm vâ pơtối mơdâ pêt.

Xua tiah mê, tơdroăng ki mơnhông pêt mơjiâng péa hdrê kố gá pá ó khât. Pakĭng mê, tung pêi chiâk deăng kuăn pơlê xuân tơkŭm xo a tíu ki lâi 'lo hên hdrê ki tơviah. Ai mâu hdrê ngăn lĕm mơnâ mâ la ôh tá xê hdrê ki lĕm. Xua mê, drêng rah xo hdrê tá hâi châ mơnhên, tá hâi châ mơjiâng pro mơnhên ki dâi lĕm, pin ôh tá chiâng rôe vâ mơdâ pêt. Xua ti lâi á tối vâi krâ nhŏng o thế tơtrŏng 'na hdrê? Hdrê ga kal ƀă pin xua tâng pêt ah a ối a chiâk deăng pin plâ to lâi chât hơnăm. Tâi tâng tơdroăng ki mơdâ pêt ta troh ga răng hlâ ah kô châ 10 hơnăm, 15 hơnăm, 20 hơnăm, thăm nếo ai mâu kơdrum tiu ki 'nâ troh 30 hơnăm. Hdrê cho tơdroăng ki kal apoăng vâ pin troh a tơdroăng ki dâi lĕm tơniăn ƀă châ kro ing plâi ga.

-Drêng rôe hdrê lơ mơdâ hdrê, vâi krâ nhŏng o kô chiâng tăng 'nâi plĕng ki dâi lĕm dêi hdrê ti lâi, ô pôa?

Pôa Nguyễn Quang Ngọc: Túa rah xo ki tro má môi pin rah mâu tíu ki tê hdrê ki loi tơngah. Ki rơhêng vâ tối mâu khu mơdró kâ ki kân ai mâu kơdrum mơdâ pin hmâ ƀă 'nâi nhên, tơdroăng tối tơbleăng tơdrăng. Pin kô chiâng ngăn mâu tơdroăng 'na hdrê, ngăn hdrối ƀă tí tăng 'nâi nhên khât 'na hdrê ki mê: ki lĕm lơ ôh môi tiah lâi. Thăm nếo, troh a kơdrum pin kô chiâng xúa phôn krếo, séa ngăn hdrê ki mê hôm tro môi tiah tơdroăng tối tơbleăng dêi vâi há lơ ôh. Má péa, ƀă hdrê ga, pin kô chiâng rôe môi, péa xiâm séa ngăn rêi. Tâng rêi ôh tá tro klâi ôh ga hôm; tâng rêi prăng rơbông tro pơreăng, pin kô hlo hlá ai mâu tơdroăng môi tiah ŭm rêi, tơkrŭn hlá, trĭng ôh tá lĕm, mê mâu tơdroăng ki mơhno ăm 'nâi kô tơdjâk troh kơ'nâi ah môi tiah virus pro tơkrŭn hlá lơ ôh tá tơdâng tơ'mô trếo kơhiâm ki ôí tung châ tiu.

Ối môi túa nếo pin kô chiâng rah xo hdrê ing mâu kơdrum ki pin 'nâi, kô chiâng mung hdrê, roê hdrê ing mâu kơdrum ki mê ƀă mơdâ xêh. Nôkố túa mơdâ xuân tơ'lêi, bu ai túa tiah mê pin nếo châ rak ngăn hdrê kAxái tiu tơniăn.

-Hlo tơdroăng ki hdrê tiu châ tê lâp lu môi tiah nôkố, kal pro ki klâi vâ kơdroh ki ôh tá mơhúa ăm kuăn pơlê pêi chiâk deăng, ô pôa?

Pôa Nguyễn Quang Ngọc: Ƀă tơdroăng pơkuâ ngăn hdrê, xuân púi vâ má môi mâu kơ koan pơkuâ ngăn tơnêi têa tơkŭm séa ngăn, pơkuâ ngăn vâ mâu tíu ki tê mơdró ai tŭm tơdroăng pơkâ, tơdroăng pơkâ nếo châ tê mơdró hdrê. Pôi tá ăm kuăn pơlê rôe mâu hdrê ki ôh tá 'nâi xiâm ulâi, drêng ai tơdroăng klâi ôh tá ‘nâi tăng kơbố vâ kơ-êng ƀă pâ thế chêl thiê̆n. Ƀă thế ai tíu ki mơnhên ƀă châ pơkuâ ngăn rêm hơnăm: má môi 'na pơkuâ ngăn hdrê, má péa pơkuâ ngăn nâp hnoăng liăn mơhá ăm tơnêi têa, kố cho mâu tơdroăng pơkâ 'na pơkuâ rak ngăn tơnêi têa.

Má péa, púi rơhêng vâ mâu khu mơdró kâ kal athế thăm mơdêk mâu tơdroăng ki pêi pro mâu hnoăng cheăng ki châ kuăn pơlê loi tơngah dêi tơná tâ, xua hdrê plâi ton hơnăm ôh tá chiâng vâ tối hâi kố ƀă hâi kơ'nâi, mê cho châ mơnhên tung hên hơnăm. Tâng pêi pro mâu hnoăng cheăng ôh tá châ kuăn pơlê loi tơngah ah ga tơdjâk troh kuăn pơlê ôh tá loi tơngah kơ khu pêi cheăng, khu mơdró kâ, kơdrum mơdâ pêt, malối chiâng tơdjâk kân troh tuăn loi tơngah dêi  kuăn pơlê ki pêi chiâk pêi deăng ƀă khu ngăn ‘na chiâk deăng ƀă khu mơdró kâ. Ƀă kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng, nôkố lâp plâi tơnêi ga hlo ‘nâi nhên, tơdrăng khât, tơdroăng nếo ai ki kal châ mơ’no tối hên tung măng Internet, mâu kơ koan khu râ pơkuâ cheăng xuân hên, cheăm ai ƀơrô ngăn 'na chiâk deăng.

Drêng kal vâ 'nâi tơdroăng klâi, pin xuân athế pơchuât ngăn hlá mơ-éa ki chêh tối tâ ‘măn tung internet, rế troh kơ-êng nhên a mâu tíu pêi cheăng, môi tiah ƀơrô ngăn 'na chiâk deăng dêi cheăm, mâu tíu pêi cheăng hriăn plĕng vâ kum kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng 'nâi plĕng tơdroăng cheăng ki xiâm, ki cho khât, mơnhông mơdêk cheăng kâ dêi rơpŏng hngêi tơná.

-Ing tơdroăng rak tơniăn hdrê ki dâi lĕm troh tơkŭm mơdâ pêt ƀă tê, kal mơjiâng tơdroăng tơrŭm môi tiah lâi vâ mơngế pêt tiu hmiân tuăn mơ'no liăn cheăng ton hơnăm, ô pôa?

Pôa Nguyễn Quang Ngọc: Rơhêng vâ môi kơvâ cheăng kâi châ mơnhông mơdêk kal athế ai tơdroăng tơrŭm pơla khu mơdró kâ, khu cheăng khoa hok, kuăn pơlê pêi chiâk deăng ƀă malối tơrŭm ƀă khu râ kăn pơkuâ. Vâ pro ki klâi? Vâ kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng khên tơnôu, rơkê hlê hên tâ tung pêi pêt, vâi ai tơdroăng ki hlê plĕng tŭm ƀă malối ai tíu ki vâ châ tê dêi plâi, pơ’leăng. Ƀă khu cheăng khoa hok, ngin ai tíu ki hnê mơhno kih thuât. Ƀă khu mơdró kâ, ai tơmeăm khoăng ki tŭm têk tiah kố tiah mê ƀă malối djâ tơmeăm pêi lo dêi kuăn pơlê troh a kong têa ê, pơkuâ ngăn tơniăn inâi tiu Việt Nam troh a kong têa ê. Drêng mê, mơni khu râ kăn pơkuâ kô chiâng rak ngăn, pêi pro tơ'lêi hlâu tâ tung tơrŭm cheăng ƀă hên khu râ mê ga kô tơniăn tâ há.

-Hôm, mơnê kơ pôa!