Rơnó Xeăng Tôu hơnăm kố, a tơdế ha ƀăng klâng báu, jâ Trần Thị Nguyệt, ối a cheăm Hòa Phú, kong pơlê Dak Lak, kơdroh châ dâng 15kg hdrê; kơxô̆ phon rơvât rêm sao xuân kơdroh sap ing dâng 60kg chu ối 45 troh 50kg. Rôh apoăng veăng tung túa pơkâ pêt báu kơdroh mơ'no trếo 'mêi, tơdroăng jâ Nguyệt tơ'lêi hlo má môi cho mâu kơxô̆ liăn 'no hiăng kơdroh.

“Tiah hmâ hdrối nah cho 13 kilố tung môi sao, nôkố xúa túa pơkâ kố bu ai 10 kilố tê, kơdroh châ 3 kilố kơdroh vâ chê 100 rơpâu. Ƀă phon rơvât hdrối nah ngin choi dâng 60 kilố NPK, nôkố kơdroh dâng 45 troh 50 kilố tung môi sao mê xuân chía kơdĭng liăn ăm kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng. La kơdroh phon ƀă kơdroh báu môi tiah mê ki dâi lĕm gá xuân ôh tá kơdroh tâng vâ pơchông ƀă hdrối nah pin”.

Ƀăng klâng báu dêi jâ Nguyệt ối tung kơpong pêt 24ha a Tíu pêi chiâk deăng Hòa Xuân. Túa pêi châ pro đi đo ing rơnó Xeăng Tôu 2024 troh nôkố, ƀă mâu troăng pêi tơkŭm tung kơdroh kơxô̆ tơmeăm ki 'no hrê, tôh têa ƀă tơkŭm pêi nếo. Mâu hdrê pêt kơdroh tơdâng 30–40%; krê rơnó Xeăng Tôu, phon rơvât kơdroh dâng 23%. Têa châ rak tiô túa ăm klâng kơchoh hngiâm - tơnêi khăng tơvât tro dêi rơpó. Tơdroăng tơkŭm pêi cheăng tơkŭm xuân pro tơ'lêi vâ djâ kơmăi kơmok mot tung hên tơdroăng cheăng, ing pro tơnêi, hbrâ mơdât pơreăng troh krí xo. Drone – cho tơƀai kơneăng ôh tá ai mơngế vê teăng ăm môi iâ tơdroăng ki xôh phon ƀă kŏng, kum mơngế pêi cheăng kơdroh chôu phut, ivá cheăng ki ối achê ƀă trếo pơkeăng. Môi rơpŏng veăng pêi túa pơkâ ăm 'nâi, tâng vâ pơchông ƀă túa pêi hdrối nah, hên tơdroăng hiăng kơdroh pá puât tâ kơnôm kơmăi kơmok:

“Hdrối nah, ngin pêi ƀă kŏng mê gá hrá khât. Nôkố pêi tiô túa nếo, xôh pơkeăng ƀă kơmăi klêi mê nếo pôe ƀă kơmăi há, tâi tâng mâu tơdroăng cheăng pơrá xúa kơmăi mê ngin poê rĕng tâ, hnoăng ‘no ivá poê iâ tâ, ki tro lŭp ‘na kong mê khía mơhot têa kân xuân iâ trâm tâ há”.

Rơtế ƀă kơdroh ivá pêi cheăng, túa pơkâ pơto chơ tơmeăm klêi kơ'nâi pôe, xuâ, krí xuân hơ'lêh. Teăng tơdroăng ki hvât hmâng vâ a chiâk deăng, mơnoh, tâk báu vâi châ tơkŭm vâ chĕm, păn mơnăn mơnoâ, pêt mơjiâng tơmeăm; hrái báu ki u ối châ pơto chơ vâ rế hía rế xúa mâu trếo hưh cơ ăm tơnêi. Kố xuân cho môi tung mâu tơdroăng ki kum kơdroh mơ'no trếo 'mêi klêi kơ'nâi krí, teăng tơdroăng ki tơkŭm to a tơdroăng ki kơdroh tơmeăm tung pơla báu xông kân.

Luâ 4 rơnó hiăng châ mơnhên, túa pơkâ kơdroh tâi tâng vâ chê 287 tâ̆n (hyôh carbon dioxide) CO₂ tơ’mô. Ki lĕm dêi báu tâng riân pơla xúa túa pơkâ châ 7,84 tâ̆n/ha, hên tâ dâng 8,4% tâng vâ pơchông ƀă pơla hdrối. Tơdroăng kơdroh phon vô cơ gum kơdĭng sap ing 1,2 troh 2,5 rơtuh liăn/ha/rơnó.

Pôa Đinh Văn Đang, Kăn pơkuâ Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng kong pơlê Dak Lak ăm 'nâi, tơdroăng châ tơ-ƀrê dêi túa pơkâ cho xiâm kối vâ pơtối mơjiâng mâu tíu mơđah tơbleăng, kum kuăn pơlê ai roh châ ngăn, châ hlo hdrối vâ pêi.

“Tung la ngiâ ah kô mơdêk hnoăng cheăng hnê tối, mơdêk ki hlê plĕng ăm vâi krâ nhŏng o 'na hnoăng cheăng, ki pơxúa dêi túa pêt mơjiâng báu kơdroh mơ'no trếo 'mêi. Pơtối tơkŭm po mơjiâng mâu túa pơkâ mơđah tơbleăng vâ ăm vâi krâ nhŏng o ngăn, hriâm tâp túa pơkâ. Tơrŭm ƀă mâu khu pêi cheăng tơrŭm, mâu kŏng ti, khu mơdró vâ rôe kơlo dêi hyôh carbon ăm vâi krâ nhŏng o, vâ mơdêk ki tơƀrê cheăng kâ tung la ngiâ”.

Ing tơdroăng châ tơƀrê apoăng, tơdroăng pơkâ mơ'no drêng po rơdâ ôh tá xê to mơdêk pêi pêt a ƀăng tơnêi, mê ối thế ai troăng pêi tơtro ƀă tơdroăng rêm kơpong, klâng chiâk tơ'lêi hlâu ăm mơ'no têa ƀă kơmăi kơmok. Hơngế tâ cho mơjiâng châ tơdroăng tơrŭm vâ châ tơƀrê, kơdroh mơ'no trếo 'mêi kô châ séa ngăn, mơnhên ƀă pro pơxúa tơ'nôm ăm mơngế ki pêi.

Ki păng 'nâng ăm hlo, kơdroh kơxô̆ hdrê, phon rơvât ƀă têa tôh kô kum kơdroh kơxô̆ liăn ƀă mơ'no trếo 'mêi tung pêi pêt báu. La tâng kơdroh ôh tá tro tơdroăng, báu kô ôh tá ai trếo kơhiâm, tơdjâk troh ki xông kân ƀă ki dâi lĕm. Vâ tối nhên tâ túa kơdroh kơxô̆ liăn 'no la xuân ối rak tơniăn ki tơ-ƀrê tung pêi pêt, ngế chêh hlá tơbeăng 'na tơdroăng kố ai tơpui tơno ƀă Thak sih Đỗ Văn Chung, Kăn phŏ pơkuâ ƀơrô ngăn 'na pêi chiâk deăng, Tíu xiâm khoa hok kih thuât ngăn 'na chiâk deăng pêt kong Tây Nguyên.

-Ô pôa Đỗ Văn Chung, ing tơdroăng ki rơkê plĕng, xua ti lâi tung pêi pêt báu kơdroh mơ'no trếo 'mêi mê pơkâ thế kơdroh phon rơvât, malối phon đăm?

Pôa Đỗ Văn Chung: Ê, kố cho môi túa pơkâ mơnúa ƀă xuân cho môi túa pơkâ báu kơdroh mơ'no trếo carbon tiô troăng hơlâ dêi pêi chiâk deăng krá tơniăn dêi Việt Nam ƀă tiô troăng hơlâ dêi Khu xiâm ngăn 'na chiâk deăng ƀă Hyôh kong prâi xuân môi tiah hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng mâu kong pơlê. Kơxô̆ phon rơvât châ mơ'no ăm túa pơkâ kố mê tiô túa kih thuât ƀă tiô tơdroăng hnê mơhno dêi khu cheăng khoa hok.

Tiah mê, pin hlo cho tiô tơdroăng ki rơkê plĕng mê ôh tá xê to rơvât phon NPK hên mê báu chiâng kơtốu hên mê thăm nếo hên ngế rơvât hên luâ râ mê chiâng tơdjâk troh ki dâi lĕm dêi plâi. Hdrê ki lĕm luâ râ mê chiâng tơruih kloăng, ai hên pơreăng lo kâ 'nhiê, malối cho rơvât trếo đăm. Tâng lối hên trếo đăm mê báu hnâng, ngiât lĕm luâ râ, hlá kơbâng hên, pro chiâng tâk pơreăng tơkŭm a báu, tung mê ai pơreăng pro prăng rơmon, ŭm rêi.

-Tiah mê drêng kơdroh kơxô̆ phon rơvât tiô pơkâ kih thuât, ki tơ-ƀrê 'na pêi lo a túa pơkâ châ hlo môi tiah lâi, ô pôa?

Pôa Đỗ Văn Chung: Mơhé cho kơxô̆ phon rơvât châ kơdroh cho iâ má môi sap ing 25 - 30% NPK vâ kơdroh ki 'mêi dêi hyôh kong prâi, maluâ tiah mê ki dâi lĕm ga ôh tá kơdroh. Tung pơla séa ngăn, kăn ƀô̆ hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng hiăng xo ngăn tiô tro túa khoa hok. Kơxô̆ liăn a tíu pêi cheăng châ lối 61.3 tă/ha, ối tơdâng ƀă hdrê báu kố châ 59.5 tă/ha. Tiah mê, mơhé kơdroh kơxô̆ phon la ki dâi lĕm xuân ối tâk ƀă pơchông ƀă kơxô̆ ki kơnâ mê ki dâi lĕm tâk ƀă ki pơxúa 'na cheăng kâ châ 10.2% tâng vâ pơchông ƀă ki dâi lĕm.

-Klêi kơ'nâi pêi pro, ki lâi cho tơdroăng ki pá kân má môi drêng tơbleăng túa pêi kố tung lâp lu, ô pôa?

Pôa Đỗ Văn Chung: Tơdroăng ki pá ton xua vâi krâ nhŏng o pin xuân ối pêi tiô khôi túa ton nah, tơmiât tiah kố tâng rơvât iâ phon luâ râ kô tơdjâk troh ki dâi lĕm dêi báu. La mâu khu cheăng 'na khoa hok, mâu khu hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng pơlê pơla cho khu ki tơbleăng ing tơdroăng kố kô tơpui tối ƀă ki kal cho ngế kăn ƀô̆ ki vâi tối, vâi tơpui tối pro ti lâi ăm vâi krâ nhŏng o loi tơngah, hlê ƀă ngăn hlo ki pơxúa ki drêng pin rơvât vâ pro ăm hyôh kong prâi rế krúa lĕm tâ la ki dâi lĕm ôh tá kơdroh ƀă mơdêk ki pơxúa cheăng kâ. Mê nếo cho ki xiâm vâ pin po rơdâ.

-Ƀă mâu rơpŏng ki vâ xúa pêi báu tiô troăng kơdroh mơ'no trếo 'mêi, pôa ai hnê tối ki klâi?

Pôa Đỗ Văn Chung: Vâi krâ nhŏng o thế loi tơngah, pêi pro tro ƀă tơtro tiô hnê mơhno dêi mâu khu cheăng 'na khoa hok, ing mâu hlá mơ-éa ki xiâm, ing mâu kăn ƀô̆ hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng a pơlê cheăm. Tâng ai tơdroăng xơpá mê kal tơpui tơno vâ ai troăng hơlâ ki tơtro, 'no liăn pêi a klâng báu rế kơdĭng, rế tơniăn ƀă châ xo tơmeăm tơniăn.

-Hôm, mơnê kơ pôa.