Klêi kơ’nâi Hneăng hôp mơ’no liăn mơnhông pêt sâm Ngọc Linh [a\ mâu loăng pơkeăng ki ê châ kong pơlê Kon Tum tơku\m po a khế 9/2018, dế mơhnhôk ó rơdêi mâu khu mơ’no liăn cheăng a kong pơlê. Troh nôkố, hiăng ai 10 khu tê mơdró châ kong pơlê pơcháu tơnêi, ăm mung tơnêi, pơcháu kong, ăm mung kong vâ pêi pro mâu tơdroăng tơkêa bro mơ’no liăn cheăng, mơnhông mơdêk, mơjiâng pro pơkeăng [a\ tâi tâng [a\ng lối 7.600 ha a péa tơring Đăk Glei [a\ Tu Mrong.

Tung mê, cho tâi tâng [a\ng kong ki ai chiâng xêh. Rơtế tơdroăng ki phiu ro tung tơdroăng mơhnhôk khu tê mơdró mơnhông pêt loăng pơkeăng, ki rơhêng vâ tối cho loăng sâm Ngọc Linh mê xuân ai mâu tơdroăng tô tuăn tung tơdroăng pơkuâ kong.

Môi xiâm loăng sâm Ngọc Linh tro pơrea\ng khêi hlá

Pôa A Hơn, Kăn hnê ngăn Vi [an tơring Tu Mrong tối ăm ‘nâi:

‘’Drêng ăm mung tá hâi xêo tu\m to lâi loăng, túa, mâu loăng môi tiah lâi. Khu tê mơdró tâng pêi cheăng tơtro mê ôh tá tối. Mâu khu tê mơdró ôh tá pêi tơtro ăm mung khu tê mơdró kô tro mơdât tâi tâng. Ôh tá ‘nâi loăng mê gá kô ti lâi xua drêng mơnhông pêt loăng pơkeăng mê mơni kô tơdjâk kong prâi nếo. Kơxo ga 1, 2 chôu pơto loăng lo pakong mê kơbố há ‘nâi. Kơpong dêi vâi hiăng pơcháu tơring xuân pá pơkuâ tơdroăng kố’’.

Rơtế [a\ tơdroăng tô tuăn tung pơkuâ kong, tơdroăng pêt loăng sâm Ngọc Linh nôkố xuân tá hâi tơniăn krá. Maluâ loăng sâm  bu xông kân pá kơdâm kong ki ai xêh, laga drêng khu tê mơdró pêt loăng kố xuân tơdjâk kân troh kong prâi ki ai xêh.

Tíu pá kơdâm loăng ki chiâng xêh tơdjâk troh loăng sâm Ngọc Linh, pá vâ xông kân [a\ ai pơrea\ng xông kâ ‘nhê

Ki nhên khât cho tơdroăng po văng hlá pê, pro troăng prôk, klâ xoăng kơpong vâ pêt sâm [a\ hía hé. Tơdroăng ki veăng lối hên a kong kế pro tơdjâk troh kong, tơnêi pêt sâm tro króu, mơhiu [a\ tơdroăng kong prâi hơ’leh pro loăng sâm Ngọc Linh xông kân ôh tá dâi le\m.

Rơtế amê tơdroăng pêt sâm lối kơtăn achê lối râ, pêi ai xúa kơmăi kơmok xuân cho môi tung mâu xiâm kối pro pơrea\ng xông tâ tú.

Pôa Nguyễn Thành Chung, Kăn pơkuâ Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi khu pêt kong Đăk Tô, khu tê mơdró Tơnêi têa châ kong pơlê Kon Tum pơcháu pêi pro hnoăng rak vế mơnhông pêt sâm Ngọc Linh ing chât hơnăm kố, tối ăm ‘nâi, sap hơnăm 2017 troh nôkố ko\ng ti mơnhên a loăng sâm Ngọc Linh hiăng ai hên pơrea\ng ki rơ-iô:

‘’Ai péa pơrea\ng ki rơ-iô, pơrea\ng kâ loăng pro u\m rêi. Pơrea\ng kố tâng ôh tá châ hlo, ôh tá pơlât teăm tơdrêng kô tâ tú re\ng bu tung 10 hâi mê kô tâ tú kơdrum ki mơdâ kô hlâ tâi. Pơrea\ng má péa nếo, cho kơmeăn kâ hlá, pơrea\ng kố tâ tú a mâu kơdrum sâm hdrê ăm reăng, ăm plâi. Tro khêi hlá, u\m hlá klêi mê hlá tơruih, tơruih tá xiâm. Pơrea\ng kố xuân tâ tú re\ng. Tâng ôh tá châ hlo, ôh tá pơlât teăm tơdrêng mê xuân tung 1 khế kô tâ lâp kơdrum hlâ tâi’’.

Tung mâu hơnăm achê kố vâ mơjiâng inâi tơmeăm tơnêi têa sâm Ngọc Linh, kong pơlê Kon Tum hiăng pơtroh hên ngế, pro tơ’lêi hlâu ăm khu tê mơdró ai mâu troăng pêi ki tơtro ‘’mơdêk inâi’’.

Tơdroăng mơđah tơbleăng ‘’Tơmeăm mơhno túa le\m tro – Sâm Ngọc Linh Kon Tum kế ki kơnía’’ tơku\m po a poăng hơnăm 2019 a Tíu chôu ‘măn kế tơmeăm khoăng ton nah Tơnêi têa a pơlê kong xiâm Hà Nội cho túa vâ tơbleăng ki má môi [a\ rơkê dêi kong pơlê Kon Tum. Laga mâu xiâm kối vâ tơbleăng inâi tơnêi têa sâm Ngọc Linh tá hâi châ tơ-[rê hên khât.

Pơtih, ki nhên vâ tơbleăng xuân tá hâi rơkê dêi tơmeăm ki pro ing sâm Ngọc Linh. Mơngế rôe xúa ôh tá rôe pôm sâm mê xuân ai tơmeăm vâ rah rôe, mê cho drôu sâm, chếi sâm, trếo sâm [a\ hía hé. Pak^ng mê, khôi túa phá tơ-ê [a\ trếo tung tơmeăm mê xuân tá hâi ‘nâi nhên.

Troh nôkố tâi tâng [a\ng deăng pêt sâm Ngọc Linh ki kong pơlê Kon Tum mơnhông pêt xuân nếo châ dâng 600 ha, tá hâi tu\m sâm vâ pro hên ai xúa kơmăi kơmok. Hmâ achê [a\ kong pơlê Kon Tum [a\ tơmâng troh tơdroăng mơnhông pêt, uâ mơdiê pro pơkeăng, pôa Lee Han-su, môi ngế tê mơdró Hàn Quốc tối, kong pơlê ối hên tơdroăng thế pêi cho vâ mơjiâng châ tơ-[rê inâi tơmeăm sâm Ngọc Linh:

‘’Vâ ai hên tơmeăm mê pin thế pêt hên. Vâ ai hên sâm mê thế hriăn ple\ng kih thuât pêt loăng sâm Ngọc Linh môi tiah lâi vâ mơnhông mơdêk. Drêng kih thuât pêt châ pêi pro, mơdêk pêi lo hên klêi mê pin nếo mơjiâng pro hên tơmeăm ing sâm. Drêng hiăng hên tơmeăm ing sâm mê drêng mê pơxiâm pro um inâi vâ vâi ‘nâi troh. Mê cho tơdroăng pêi ki Hàn Quốc hiăng pêi hdrối nah’’.

Tung tơdroăng mơnhông pêt loăng sâm Ngọc Linh nôkố a kong pơlê Kon Tum, tơdroăng pơkuâ tíu tê pơkeăng ki kơnâ kố rế pơxúa ăm kong pơlê, khu tê mơdró xuân cho tơdroăng mơ-eăm châ ‘nâi khoa hok kơmăi kơmok kum tung tơdroăng pêt sâm.

Nôkố a mâu khu tê mơdró [a\ kuăn pơlê tung kong pơlê ki hên pêt sâm Ngọc Linh tiô túa vâi krâ nah pá kơdâm kong ‘nâi sap ing 1.800 troh 2.500 met tâng pơchông [a\ kơpong ngo Ngọc Linh. Tơdrêng amê tiô yăo sư – tie#n sih Nguyễn Minh Đức, kăn pơkuâ kơvâ pơkeăng, hngêi trung đăi hok Tôn Đức Thắng, bu xúa khoa hok kơmăi kơmok nếo kô re\ng tơtêk tung tơdroăng pêt sâm:

‘’Hiăng ai hên tơdroăng kơdo mơ-eăm  vâ mơnhông pêt sâm laga troh nôkố ki hên pêt tiô túa vâi krâ nah pá kơdâm kong ki ai xêh a kơpong ngo Ngọc Linh. Laga tâng pêt tiô troăng kố mê vâ châ hên kô hrá ôh tá bê vâ tê tung kơchơ pro yă rế hía tâk [a\ ki dâi xuân tơdjâk. Xua mê, tơdroăng pêt sâm tiô kơmăi kơmok nếo pêt pá kơdâm tơnêi tơbăng [a\ pá kơdâm loăng ki ai tô trâ mâ hâi pro môi tiah kơmăi kơmok pêt a mâu kong têa Hàn Quốc, Sinuâ, Nhuk kô po môi troăng mơnhông pêt sâm tung la ngiâ’’.

Rơtế [a\ pơloăng mơnúa thế tơkâ luâ tung tơdroăng pơkuâ kong, mơjiâng tơmeăm sâm, mơjiâng inâi [a\ hía hé, tơdroăng mơnhông pêt sâm Ngọc Linh a Kon Tum nôkố dế trâm pơloăng mơnúa nếo, mê cho ai hên kong pơlê pêt mơnúa loăng sâm Ngọc Linh [a\ apoăng ai túa châ tơ-[rê.

Ki má lối cho tơdroăng xúa khoa hok tung pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm kế ki dâp, hding a kong pơlê Lâm Đồng. Châ tơ-[rê klêi kơ’nâi 5 hơnăm mơnúa pêt ăm hlo loăng sâm Ngọc Linh ăm pêi lo châ hên, dâi le\m [a\ yă tơtro tiô kal vâ dêi mơngế rôe xúa [a\ tê ngi kong têa ê. Khu kăn pơkuâ kong pơlê Lâm Đồng mơhno kô re\ng pêi xúa kơmăi kơmok [a\ chôa ‘lâng hnê mơhno vâ mơnhông pêt kân.

Tâng ôh tá vâ cho kong pơlê ki ai tơ’lêi hên [a\ mơni kô ối paro\ng tung tơdroăng mơnhông tê mơdró loăng sâm Ngọc Linh, khu kăn pơkuâ [a\ mơngế ki pêt sâm Ngọc Linh a kong pơlê Kon Tum rơtế [a\ tơdroăng mơnhông ki pơxúa xuân kal re\ng châ xúa ki rơkê khât ing khoa hok kih thuât tung mơnhông pêt loăng pơkeăng kố.

Khoa Điềm chêh

A Sa tơplôu [a\ tơbleăng