Drêng kong tô khăng khoăng ó dêi rơnó tô, 3 ngế tung rơpo\ng ngoh Lương Văn Dục, thôn Giang Xuân, cheăm Ea Đăh, tơring Krông Năng, kong pơlê Dak Lak thế thâ chiâ klôh, kui tah trâp troăng têa vâ tăng têa a têa plông kơtăn hngêi lối 1,5 km, to\ng dêi kơdrum kơphế lối 600 xiâm loăng dế răng hlâ xua kong tô khăng khoăng ó. Drêng chiâ klôh, pong klôh tung kơdrum pơrá hiăng tâi têa tôh, tơdroăng tăng têa a têa plông cho troăng pêi má mơ’nui. {a\ tâng ôh tá bê têa tôh, kơdrum kơphế hngêi ngoh Dục kơnôm tơkôm to kong mêi tê.

‘’Cho thế tô tuăn, xua têa rế hía rế xiâ ó. Hên rơpo\ng nôkố ôh tá bê têa, iâ ngế ai têa klôh ki pong. Mê nôkố âi klôh têa ki pong mê xuân hiăng xiâ tá klôh ki pong. Tơdroăng kố mơni kô xiâ ó tâ hơnăm nah nếo. Nôkố ôh tá ‘nâi thế pêt loăng plâi ki lâi vâ tơtro [a\ tơnêi kố’’.

Chiâ klôh, xúa têa ki má mơ’nui vâ tôh kơphế

Kơtăn cheăm Ea Đăh dâng 100km, vâi krâ a cheăm Dak Wil, tơring }ư Jút, kong pơlê Dak Nông xuân dế trâm pá hên ti tăng têa tôh ăm loăng plâi. Pôa Đinh Văn Dũng, ối a thôn 1, cheăm Dak Wil tối ăm ‘nâi, kơdrum kơphế [a\ tiêu 1,5 ha dêi rơpo\ng pôa bu nếo tôh châ 2 roh mê klôh têa hiăng xiâ.

Pôa dế mung mơngế chiâ tơ’nôm klôh ki ê, trâu lối 15 met, tâi châ chât rơtuh liăn mê xuân tá hâi ai têa. Tơdrêng amê rơpo\ng pôa mơ-eăm chiâ klôh, ti tăng têa mê kơdrum kơphế, tiêu dế chôa ‘lâng răng ho\n. Mơ’no liăn tăng têa tôh môi tiah gâk dêi liăn mê kuăn pơlê pêi chiâk deăng môi tiah pôa Dũng chiu trâm ôh tá tơniăn, mơni liăn kô hía laga loăng plâi xuân hlâ răng ho\n:

‘’Tăng têa tôh loăng plâi mê vâi krâ a kố ôh tá ‘nâi pro ti lâi xếo, mê thế chiâ têa klôh. Laga chiâ têa klôh xuân pá xua kơpong kố hên hmố. Xua mê cho pá puât ‘nâng, xuân môi tiah môi tiah xah [ai [a\ xeăng tê. Mơhúa mê ai têa, ôh tá mơhúa mê loăng plâi hlâ tâi’’.

Hên rơchôa hno têa hiăng xiâ têa

Hên hơnăm kố nah kong tô khăng khoăng a lâp lu Tây Nguyên, ti tăng têa tôh ăm loăng plâi môi tiah roh tơplâ ki ó. Têa xiâ troh a kơdó, têa mo\ng xuân rế hía rế xiâ [a\ briê lo têa mâ, mê xuân cho tơdroăng ki kuăn pơlê môi tiah pôa Nguyễn Văn Phương, cheăm Ia Pia, tơring Chư Prông, kong pơlê Gia Lai, rêm roh mơ’no liăn pong têa ti tăng têa laga ôh tá ai têa:

‘’Kơxo# liăn mơ’no laga ôh tá ai têa mê liăn hía, loăng plâi răng on xua ôh tá ai têa tôh. Nôkố 50 rơtuh, 100 rơtuh ai têa mê á xuân pêi. Laga nôkố têa klôh ki pong laga ôh tá ai têa, lôi tê kơtê. Nôkố ôh tá ‘nâi pro ti lâi xếo, krếo xeăng, xeăng ôh tá tơmâng’’.

Kơphế tro khăng khoăng xua ôh tá ai têa tôh

Ôh tá xê to vâi krâ kuăn pơlê pêi chiâk deăng, hên khu tê mơdró pêi chiâk deăng a Tây Nguyên, mơhé ai ngế pêi, tơmeăm pêi xuân pá puât tăng têa tôh lăm loăng plâi. Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi khu kơphế Ia Blan, cheăm Ia Tô, tơring Ia Grai, kong pơlê Gia Lai ai vâ chê 500 ha kơphế. Mơhé kơpong kơdrum dêi ko\ng ti ai têa plông, ai rơchôa hno têa laga pơtối sap hơnăm 2016 troh nôkố, têa ôh tá bê tôh tơmeăm tung rơnó tô.

Pôa Hồ Xuân Hoài, Kăn pơkuâ Đo#i 2, Ko\ng ti kơphế Ia Blan tối ăm ‘nâi, hơnăm kố [a\ng kơphế dêi đo#i  bu tôh châ 2 roh, troh mơ’nui khế 2 mê hiăng tâi têa. Kơdrum kơphế dêi đo#i dế răng ho\n [a\ mơni kô tơdjâk kân troh pêi lo, ki dâi le\m dêi pơ’leăng kơphế:

‘’Châ khât bu tôh châ roh má 1, roh má 2, mê cho sap ing khế 1, khế 2 u ối têa tôh. Mê mot khế 3, khế 4 mê têa tôh ăm loăng plâi, ăm kơdrum kơphế ôh tá bê têa. Ing mê chiâng pro kơphế ôh tá dâi le\m, mê xiâm kơphế ôh tá le\m mê kơdroh pêi lo pơ’leăng kơphế’’.

Têa xiâ troh a kơdó, têa mo\ng xiâ, têa mâ khéa dêi kuăn pơlê pêi chiâk deăng a Tây Nguyên

{a\ 2 rơtuh ha tơnêi khêi bazan, Tây Nguyên châ mơnhên cho kơpong  pêi pêt loăng plâi ton hâi kân má môi dêi lâp tơnêi têa [a\ mâu loăng plâi pêt ki hên mê cho kơphế, tiêu, kơxu [a\ achê kố cho môi tung mâu loăng plâi kâ môi tiah plâi sâu riêng, plâi [ơr, mot. Pêi chiâk deăng hiăng kum kal khât tung mơnhông mơdêk cheăng kâ, rêh ối pơlê pơla, mơdêk tơdroăng rêh ối kuăn pơlê. Laga, pêi chiâk deăng a kơpong xuân trâm hên pá puât xua kong tô khăng khoăng, ôh tá bê têa tung rơnó tô.

Pôa Phan Việt Hà, Pho\ pơkuâ Vie#n khoa hok pêi chiâk deăng Tây Nguyên, mơnhên, tơdjâk dêi kong tô khăng khoăng troh pêi chiâk deăng tung kơpong mâu hơnăm achê kố hiăng cho ó ‘nâng:

‘’Tung to lâi hơnăm kố nah a Tây Nguyên, tơdroăng kong tô khăng khoăng hiăng tơku\m po, pro tơdjâk troh pêi chiâk deăng dêi kơpong cho ó ‘nâng. Nôkố mê tơdroăng kong pro hơ’lêh thăm hlo nhên. Mê hlo nhên khât cho têa mêi kơdroh hên, [a\ rơnó tô khăng khoăng thăm ó. Ing mê chiâng kong tô khăng khoăng ó a Tây Nguyên.’’

Kơvâ pêi chiâk deăng a Tây Nguyên xuân hiăng trâm hên pá puât ‘na kơchơ tê mơdró, mê nôkố thăm pá puât xua kong prâi hơ’lêh dế hía rế râ ó, kong tô khăng khoăng rế hía rế tô ó./.

Công Bắc chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng