Idrâp dêi rơkong cô Hoàng Thị Hằng chuât tung lâm hriâm nếo a Hngêi trung Phôh thong ai tíu kâ koi ối pơtê tơdjêp râ má môi - râ má péa cheăm Dục Nông, kong pơlê Quảng Ngãi. A ngiâ cô cho 31 ngế hok tro lâm 1B, mâu ngiâ méa ối tơviah tung mâu hâi apoăng mot hriâm a hngêi trung nếo.

Cô hlối hnê ƀai, hlối ngăn rêm ngế hok tro. Ai ngế ki 'nâ ngăn a kơƀăng, ai ngế ki 'nâ ối kơxiâp kơmêi. Drêng 'nâ, cô lăm troh a rêm to kơƀăng, pơlâng hnê mơhno mâu vâi o túa ki ối, túa ki râng loăng chêh, pro ăm hmâ ƀă tơdroăng hriâm.

Chôu hriâm kơxo má mơgêi. Mâu vâi o hok tro kŭn pơrá xing xoăng ăm dêi rơpó tiô cô hnê nếo, pú hmâ nếo kơtâu hdâ troh a hngêi ăm kâ hmê. Tơdroăng ki kơxiâp kơmêi apoăng xuân rế hía rế châ hơ'lêh ƀă rơkong tơpui tơno ƀă dêi rơpó. Ƀă hok tro lâm 1, mâu vâi muăn ối tá hâi 'nâi rak vế dêi châ tơná, hngêi trung nếo ôh tá xê to tíu ki pơxiâm ai mâu ƀai hriâm ki apoăng mê ối cho tíu ki vâi o hmâ ƀă môi tơdroăng rêh ối ki nếo.

Cô Hoàng Thị Hằng, ăm 'nâi, mâu hâi apoăng, thái cô athế hnê hriâm, hlối hnê mơhno hok tro hmâ ƀă hngêi trung ƀă tơdroăng rêh ối a hngêi trung ai tíu kâ koi pơtê kơhâi dế.

“Mâu vâi muăn châ lo ing lâm prôk troh a hngêi pơchên kế hmê kâ hlối, klêi kâ mê nếo prôk pơtê a kơhâi dế a lâm. Cô kô ‘măn kơƀăng, lêk ché vâ ăm vâi muăn koi pơtê a lâm. Tơdroăng kố tơ‘lêi hlâu xua hên vâi muăn ối hơngế, nôu pâ ôh tá êa lăm xo lăm chiên vâi muăn a kơhâi dế”.

Tung kơpong hngêi kâ hmê krúa lĕm, kơƀăng tăng châ ‘măn lĕm mơnâ mâ. Mâu hok tro lâm 1 ối kâ hmê ƀă dêi rơpó. Ƀă hên vâi o, kố cho rôh apoăng châ kâ hmê tơkŭm a môi to hngêi trung ki lĕm, tŭm tâ. O Xiêng Hoài An ối kơxiâp kơmêi drêng châ kơ-êng 'na mâu hâi apoăng troh hngêi trung. La tối troh rôh kâ hmê, o kơdrâ rĕng tó.

“Á rơhêng vâ kâ a hngêi trung. A hngêi trung ai hên kơchâi kâ kơhiâm, kuăn a châ kâ tơdrêng ƀă vâi pú”.

Kế kâ kơhâi dế hâi kố dêi hok tro ai mâm ro kho, kơchâi pôm xào, kơchâi póu pế hên têa râm tá kơxêt ƀă kơxŏng, klêi mê ai plâi nếo. Cô yăo hlối hnê hok túa kâ ôu, hlối hnê pơchân ăm mâu vâi o hok tro thế ối krúa lĕm ƀă hên tơdroăng ki ê.

Hiăng klêi kâ, mâu vâi o vêh a lâm. Kơƀăng tăng châ cô xĭng lĕm 'măn pá rŏng, mâu kơƀăng tăng châ xĭng lĕm a kơbong hngêi trung. 31 ngế hok tro pơxiâm chôu pơtê kơhâi dế. Cô chôa hnê mơhno rêm ngế troh tíu koi, hnê mâu vâi o rak vế tơniăn vâ mâu vâi pú rơtế pơtê. Mâu ngiâ méa ki ối tơvâ tơvân a kơxo má rế hía rế hơniâp ro.

O Nguyễn Thanh Trúc ôi chôu pâ mâu kế kâ tung hâi apoăng kâ kơhâi dế. Ƀă o, tơdroăng châ kâ kơhâi dế, pơtê ƀă ối rơtế ƀă vâi pú a hngêi trung cho môi tơdroăng ki nếo hlo.

“Á châ kâ hmê ƀă kơchâi mâm ro ki vâi kho kơhiâm, ai prá cô ve, kâ pía kai ƀă kâ kơchâi póu. Klêi kâ a xếo kŏng klêi mê koi. Ro ‘nâng”.

Ôh tá xê to rak ngăn tơdroăng kâ hmê, koi pơtê, thái cô ối thế hnê hok tro lâm 1 hmâ ƀă mâu tơdroăng pêi pro ki xiâm ƀă mâu tơdroăng xah hêi a lâm. Ƀă mâu vâi o kơpong hdroâng kuăn ngo, mâu hâi apoăng troh hngêi trung xuân cho pơla hâi khế vâ hmâ ƀă nâl Xuăn, thái cô, pú hmâ ƀă tơdroăng ki nếo.

Ƀă mâu rơpŏng hngêi a kơpong tơkăng kong, tơdroăng ki hơ'lêh dêi hngêi trung xuân djâ ăm tơdroăng phiu ro kân. Nâ Y Xiêng, ối a thôn Đăk Ang, cheăm Dục Nông, kong pơlê Quảng Ngãi, phiu ro drêng ăm dêi kuăn lăm hriâm a hngêi trung ai tíu kâ koi pơtê kơhâi dế:

“Ăm mâu vâi muăn hriâm akố mê nôu pâ kơdroh iâ tơdroăng ki tô tuăn, ai chôu phut lăm pêi cheăng vâ tăng liăn. Ƀă á hngêi ôh tá ai kơbố rak ngăn mê ăm mâu vâi muăn hriâm akố hlối. Hlo hngêi trung nếo, krúa lĕm, rơpŏng á phiu ro ƀă mơnê mâu thái cô".

Sap ing plông hngêi trung troh mâu kơbong hriâm a hngêi trung râ má môi - râ má péa kơpong tơkăng kong Quảng Ngãi, ulâi xuân tơ'lêi trâm mâu um méa ki nếo. Mâu troăng prôk krúa lĕm, lâm hriâm bâ phuâng, plông hngêi trung kân rơdâ; kơpong hngêi kâ hmê ƀă mâu kơpong ki xah hêi châ xing xoăng tơtro ƀă hok tro. Cô Nguyễn Thị Liên, Phŏ kăn pơkuâ Hngêi trung Phôh thong ai tíu kâ koi ối pơtê râ má môi - râ má péa cheăm Dục Nông  ăm 'nâi, mâu tơdroăng ki kum hok tro châ tơmâng ngăn khât.

“Tơniăn krúa lĕm kế kâ ki athế pêi pro ahdrối. Hngêi trung hiăng hbrâ rơnáu, hnê ăm khu ki pế pơchên hmê kơchâi; mâu ngế ki tê mơdró kế kâ athế ai tíu pêi nhên tơmeăm vâ pế kâ ki 'nâi nhên, hlá mơ-éa pro tro luât. Pakĭng mê, ngin tơmâng khât vâ pro tơ'lêi hlâu, lĕm hmâ, tơniăn lĕm vâ mâu vâi o hmiân tuăn drêng troh a hngêi trung", cô Liên tối.

--4---

Sap ing hơnăm hriâm kố, tơdroăng tơkŭm po kâ koi ối pơtê a hngêi trung ăm hok tro a mâu hngêi trung kơpong tơkăng kong châ kơvâ ngăn hnê hriâm Quảng Ngãi tơmâng khât cho hnoăng cheăng pêi ki kal. Ƀă  hngêi trung tơmeăm khoăng, tơdroăng pơkuâ ngăn hok tro, tơkŭm po kâ koi ối pơtê ƀă rak vế tơniăn châ hbrâ nhên tâi tâng. Tung rôh apoăng ai 4 tung tâi tâng 9 to hngêi trung kơpong tơkăng kong a Quảng Ngãi châ xúa. Kơvâ ngăn hnê hriâm hiăng hbrâ mâu thái cô, tơmeăm khoăng, tơmeăm xúa tung hnê hriâm ƀă mâu tơdroăng vâ hok tro hriâm tâp, kâ koi ối pơtê a hngêi trung.

Ƀă hok tro lâm 1 a kơpong tơkăng kong Quảng Ngãi, tơdroăng ki hmâ ƀă hngêi trung nếo pơxiâm sap ing mâu tơdroăng ki tơ'lêi hlâu: mâu chôu hriâm apoăng, môi rôh kâ hmê rơtế ƀă pú hmâ, môi rôh koi hlối a lâm ƀă tơdroăng rak ngăn krâu khât dêi thái cô. Mâu tơdroăng ki tiah hmâ mê ga ai pơxúa kal khât ƀă hok tro hâi apoăng lăm hriâm hlối kâ koi ối pơtê kơhâi a hngêi trung. Xua klêi môi rôh kâ hmê tŭm trếo piê kơhiâm, môi rôh koi pơtê tơniăn cho tơdroăng hbrâ dêi hngêi trung, tơdroăng tơmâng khât dêi thái cô ƀă tơdroăng loi tơngah dêi nôu pâ.

Môi to hngêi trung nếo ôh tá xê to djâ troh mâu toăng hngêi kân rơdâ, lâm hriâm lĕm, mâu rôh kâ hmê ai tŭm tâi tâng mê ối po tơ’nôm rôh vâ hok tro tíu tơkăng kong châ hriâm tâp, hlối pơtâp ƀă xông kân rế hlê plĕng tâ tung môi tíu hriâm ki lĕm tro tâ.