VOV4.Xơ Đăng - Hâi kố, hâi pơtăm, lơ 4/2/2022, cho hâi má 4 Têt Nhâm Dần. Pái hâi têt hiăng hluâ laga rơnó Hơngui xuân u ối, kuăn pơlê lâp kơpong Tây Nguyên pơxiâm pêi mâu tơdroăng hơnăm nếo, pói tơngah rơtế dêi pó pêt mơjiâng châ hên kế tơmeăm tung hơnăm nếo. Tung tơdroăng tơpui hâi kố, ngin mơdoh hên chôu vâ tối ‘na tơdroăng lo lăm pêi cheăng apoăng hơnăm nếo a kơpong Tây Nguyên ƀă mâu tơdroăng pói vâ ki nếo.

*** A cheăm Dơk Kông, cheăm A Dơk, tơring Đăk Đoa, kong pơlê Gia Lai mâu hâi apoăng hơnăm nếo, khu râ kăn pơkuâ cheăm rơtế kuăn pơlê tơkŭm kui tah trâp drô hno têa, mơ’no têa troh a klâng vâ hbrâ pêt báu rơnó Xeăng tô. Pôa Y Xiu, kăn pơkuâ thôn tối ăm ‘nâi: ƀă vâ chê 200 rơpŏng kuăn pơlê, kuăn pơlê mơngế Bơhnéa a thôn pêt lối 70 hectar báu klâng ƀă lối 200 hectar kơphế. Kuăn pơlê tung thôn hâk păng ‘nâng lo lăm pêi cheăng apoăng hơnăm ƀă pói vâ rơnó báu hơnăm kố pêi lo châ hên, kơphế hơnăm kơ’nâi ah pơtối to kơnâ yă:

‘’Thôn krếo thế kuăn pơlê ahdrối vâ mot hơnăm nếo mê kui tah trâp krúa lĕm hno têa, mơ’no têa troh a klâng. Klêi mê kuăn pơlê tơkŭm pơchoh klâng, xế mơdâ báu, nôkố kuăn pơlê hiăng ‘nâi xế mơdâ báu ƀă hdrê báu nếo, pêi lo châ hên, 1 sao kô châ sap ing 40 – 50 tă/môi hơnăm, kuăn pơlê hiăng ‘nâi xúa kih thuât nếo, rơvât phân, xôh pơkeăng tŭm, lăm ngăn dêi têa đi đo xua mê báu xông ngiât lĕm, pêi lo châ hên… Pakĭng mê kuăn pơlê xuân pêi kơphế, nôkố dế pôe tơkâng, po văng nhâ, kui klôh ăm trâu, rơvât phon, xôh pơkeăng ăm kơphế ƀă hía hé. Tơdroăng cheăng kâ dêi kuăn pơlê nôkố hiăng pơ’lêh hên, rế hiá rế hôm păng ‘nâng pêi kâ’’.

*** Mơngế pêt kơphế a Tây Nguyên pơxiâm pêi cheăng apoăng hơnăm nếo tung hiâm mơno phiu ro nếo klêi rôh châ mơhúa tá plâi, ƀă ki tơ-ƀrê lĕm ƀă yă tê xuân to kơnâ. Rơpŏng pôa K’Brèng kuăn ngo K’Ho a cheăm Tân lâm, tơring Di Linh, kong pơlê Lâm Đồng krí châ 10 kơphế ing lối 2ha kơphế hdrê nếo. Ai kơxô̆ liăn pêi lo, mê Têt hơnăm kố rơpŏng hngêi ƀă nhŏng o tung pơlê hâk phiu niu. Pôa K’Brèng ăm ‘nâi, klêi Têt, rơpŏng hngêi tơkŭm rak ngăn kơphế, tôh têa ƀă rơvât phon tro tiô kih thuât, mơni rơnó la ngiâ kô châ krí xo dêi hên tâ:

‘’Hơnăm nah, rơpŏng hngêi a pêi cheăng kâ, châ xo dêi dêi hên há. Tung hơnăm nếo, mơ-eăm kô châ xo hên tâ nếo. Kô tơkŭm tí tăng ‘nâi plĕng ƀă hlối xúa khoa hok kih thuât tung pêi cheăng pêt kơphế vâ rơtế ƀă vâi krâ nhŏng o tung pơlê mơnhông cheăng kâ dêi rơpŏng hngêi xông tơ-ƀrê hên tâ’’.

Tiô Vi ƀan cheăm Tân Lâm, tơring Di Linh, kong pơlê Lâm Đồng tơdroăng pêt loăng plâi a cheăm kố tung mâu hơnăm achê kố hlo pơ’lêh rơdêi tiô troăng rơhlâ ki tro, tung mê kơphế cho loăng plâi ki xiâm, pêt hên châ tơdế ƀăng tơnêi pêt loăng plâi. Rơpâu ha kơphế hiăng krâ hiăng châ lak tah pêt hdrê ki nếo, châ xo 30 tă/ha; ai lối 50 túa cheăng kâ pêt kơphế châ tơ-ƀrê châ xo lối 4 tâ̆n tơdế/ha.

*** Rơtế ƀă kơphế, mâu kơchâi drêh – reăng xuân cho loăng pêt ki xiâm a kong pơlê Lâm Đồng, tung mê, tơring Đơn Dương cho tíu pêt kân hên má môi. Rơpŏng pôa K’Nhiên, a cheăm Ka Đơn (tơring Đơn Dương) ai 2 ha hngêi nhĕng, hngêi hlâm vâ pêt kơchâi drêh tiô troăng xúa kơmăi kơmok rơxông nếo. Rơnó pêt kơchâi drêh têt pơla kố nah, kơnôm mơ’no cheăng tro troăng, xúa tơtro khoa hok kih thuât tung pêt, mơjiâng, pêi lo châ hên, xua mê rơpŏng hiăng pêi lo liăn châ lối 300 rơtuh liăn. Pôa K’Nhiên tối ăm ‘nâi, tơdroăng pêt mơjiâng a tơring thế tro rơnó; ahdrối mê thế pêt tê ahdrối têt, kơ’nâi têt pơtối pêt mâu kơchâi drêh, hơpê chôu, to kơ-ve, trŏng ‘nhŭng ƀă hía hé. Tơdroăng phiu ro má môi dêi mơngế pêt kơchâi drêh vâ tê tung kơchơ tê mơdró a Lâm Đồng cho pơreăng COVID-19 hiăng châ mơdât, xua mê tơdroăng pro tơniăn pêt mơjiâng ƀă tê mâu tơmeăm khoăng kô tơ’lêi hlâu tâ:

‘Tơdroăng pêt ƀă rak ngăn kơchâi drêh dêi rơpŏng châ rak ngăn đi đo sap ing pơreăng xông tâ tú ó troh drêng pơreăng chât mơdât, tơ’nôm kong prâi tơ’lêi hlâu, xua mê kơchâi drêng xông ngiât lĕm. Tá drêng pơreăng COVID-19 hiăng châ mơdât, tơmeăm khoăng châ tơniăn pơto troh mâu kong pơlê, kuăn pơlê phiu ro cho kơchâi drêh châ tê ƀă yă kơnâ, yă tơniăn’’.

*** Tung mâu hâi apoăng hơnăm nếo mâu kăn cheăm Măng Cành ƀă 735 rơpŏng kuăn pơlê a 9 to thôn pơlê hiăng tơbleăng tơdrêng tơdroăng po rơdâ deăng pêt mâu loăng plâi ki kơnâ liăn, môi tiah kơphế pêt a tơnêi hngíu, pêt nhâ loăng pơkeăng pa kơdrâm kong, mơdêk păn ro chu í pêap ƀă hên ki ê… Mâu khu râ kơvâ cheăng dêi cheăm kơhnâ hnê tối, mơhnhôk kuăn pơlê tơ’noăng mơnhông cheăng kâ, mơjiâng tơdroăng rêh ối hơniâp ro phâi tơtô. Nâ Y Ró, kăn hnê ngăn khu vâi kơdrâi cheăm Măng Cành ăm ‘nâi, 417 ngế vâi kơdrâi dêi cheăm pơxiâm mot tung hơnăm nếo 2022 ƀă tung tuăn tơmiât vâ tơ’noăng pêi cheăng kâ vâ châ tơ-ƀrê:

‘’Hơnăm 2022, Khu ngăn vâi kơdrâi cheăm hiăng pơkâ po rơdâ mâu túa pêi cheăng pêt sâm, pôm hrốu ki hdrối nah vâi nâ o hiăng chêh inâi tơhrâ vâ mơnúa pêt a thôn Kon Năng. Ai mâu chi hô̆i nếo chêh inâi mê thế mơ-eăm pê klêi. Pêi pro tiô tơdroăng hnê mơhnhôk “Pơ’lêh tuăn tơchĕng tơmiât pêi’’ rêm chi hô̆i hiăng chêh inâi păn pêap kân cho păn xim, po troăng gô̆m ‘noăng pêt kơchâi vâ ai kơchâi kâ, kơdroh kơxô̆ liăn ‘no rôe kơchâi a kơchơ vâ ví ki tro hơ-ôu kế kâ, thăm nếo vâi nâ o ối pêt dêi kơchâi vâ ai kơchâi krúa vâ kâ rêm hâi, hlối kơdĭng iâ há liăn ăm dêi rơpŏng hngêi ‘’.

Tiô ăm ‘nâi, Măng Cành, tơring Kon Plông, kong pơlê Kon Tum cho cheăm kơpong hngế hngo, kơxô̆ kuăn pơlê ki hên cho kuăn ngo. Tơdroăng sôk ro kân má môi dêi kuăn pơlê tung hơnăm kố nah cho hiăng châ mơnhên tối thôn pơlê nếo. Mot tung hơnăm nếo, kăn ƀô̆ ƀă kuăn pơlê dêi cheăm mơ-eăm tung tơdroăng rak tơniăn ƀă mơdêk pêi mâu pơkâ hiăng châ pêi rơhéa. 

*** Môi tơdroăng ki ai khât a tơring Dak Song tối krê, kong pơlê Dak Nông tối tơdjuôm, mâu hơnăm hiăng hluâ, hên rơpŏng chiâng chĕn liăn, xua mung mơ’no pêt tiu. Troh drêng tiu chu rơpâ yă, ôh tá ai liăn vâ chêl chĕn. Hên ngế thế lôi hngêi trăng lăm pêi cheăng vâi a mâu kong pơlê peăng Hdroh tơnêi têa, laga pơtối trâm pơreăng COVID-19 xua mê thế vêh a hngêi. Tung roh têt, khu râ kăn pơkuâ ƀă kơvâ cheăng xuân tơniăn tơdroăng kum rêh ối pơlê pơla, ôh tá ăm ai rơpŏng ki lâi kơklêa, tá ai tơmeăm kâ. Kơ’nâi têt, vêh pêi cheăng, khu râ kăn pơkuâ hiăng ai mâu troăng hnê mơhno ăm kuăn pơlê tah lôi mâu tơdroăng pá puât. Tiô jâ Thị Hương – Kăn pơkuâ pơlê Njrang Lu, cheăm Dak Ndrung, tơring Dak Song, kong pơlê Dak Nông, rêm ngế thế mơ-eăm vêh pêi sap ing apoăng:

‘’Má môi thế ai tơnêi pêt mơjiâng tơmeăm mê nếo mơnhông mơdêk cheăng kâ. Má péa, cho thế mơ-eăm pá vêh pêi sap ing apoăng; mơ-eăm mơdêk pêt mơjiâng tơmeăm ƀă păn kơpôu, ro, păn chu, í, peâp mê nếo pơ’lêh tơdroăng rêh ối. Ngế ki ôh tá ai tơnêi mê mung tơnêi mâu ngế ki hên tơnêi vâ pêt mơjiâng tơmeăm; pêt prá alâi vâ ‘’xo loăng plâi iâ hâi păn loăng plâi ton hâi’’. Kơ’nâi mê nếo tơmiât troh tơdroăng mơnhông cheăng kâ ton xŏn. Pơtih vêh pêt loăng kơxu, kơphế, tiu tung hơnăm la ngiâ’’.

Gương - A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng