Mot tung Tíu 'măn rak kế tơmeăm ká xi xŏng ối tung Viện Hải dương học Nha Trang, mơngế ki ngăn môi tiah mot tung môi kơpong têa kơxĭ ki kŭn. Mâu klôh ki ‘măn ká, kôa têa kơxĭ, san hô ƀă rơpâu túa kế tơmeăm ăm hlo ki hên dêi têa kơxĭ Việt Nam. Kơpong kế tơmeăm dêi tíu 'măn rak kế tơmeăm nôkố ai dâng 23.000 túa ối tung 5.000 túa.

Ki rơhêng vâ tối, a kơpong mơđah tơbleăng tơmeăm khoăng têa kơxĭ rơlố Hoàng Sa - Trường Sa, mâu túa tơmeăm châ xo ing péa rơlố châ tơbleăng rơtế ƀă mâu hlá mơ-éa 'na tơdroăng hriăn plĕng têa kơxĭ. Nâ Mai Thị Huyền, ngế ki hnê mơhno Tíu 'măn rak kế tơmeăm khoăng têa kơxĭ tối ăm 'nâi, tung mâu kơtuh hlá mơ-éa mê ai mâu tơmeăm hiăng châ 'măn rak vâ chê môi chât hơnăm, rơtế ƀă mâu roh lăm hriăn plĕng têa kơxĭ châ pêi pro sap ing tơmeăm ƀă tơdroăng hriăn plĕng ối iâ.

“Hơnăm 1924, plong tuk ki hriăn plĕng têa kơxĭ apoăng ai inâi De Lanessan hiăng pơcháu ăm Viện Hải dương học, ing mê, hiăng djâ mâu ngế hriăn plĕng dêi Viện lăm hriăn plĕng a mâu kơpong têa kơxĭ hơngế. Ƀă um ká lẹp huyết châ xo a rơlố Hoàng Sa a hơnăm 1926, tơdroăng mê, mơnhên tối tiah kố: Việt Nam hiăng mơnhên hnoăng pơkuâ ƀă mâu tơdroăng hriăn plĕng ‘na khoa hok. Pin xo túa um ki mê, 'măn rak troh tá nôkố”.

Mâu tơmeăm ki môi tiah mê bu ai cheăng khoa hok mê chiâng hriăn ngăn mâu "tơmeăm" ki phá tơ-ê dêi tơdroăng roh ton nah. Vâ chê môi chât hơnăm, vâi veăng mơjiâng kơxô̆ tơmeăm 'na têa kơxĭ Việt Nam, kum hriăn plĕng, rak vế hên túa sinh hok ƀă xúa krá tơniăn kế tơmeăm tung têa kơxĭ. Xua ti mê, Tíu chôu 'măn tơmeăm khoăng roh ton nah 'na têa kơxĭ ôh tá xê to tíu ki lăm ngăn mê ối cho môi tíu hnê hriâm tơdrêng 'na têa kơxĭ. Pôa Trương Quang Đức, tơmối lo ing Pơlê kong kân Cần Thơ rơtế ƀă kuăn cháu hiăng pái hdroh troh a tíu kố:

“Á hiăng troh a Viện Hải dương học kố roh má 3, á hlo tơmeăm khoăng têa kơxĭ, rơlố Việt Nam gá hên 'nâng. Pơlê ngin klêi kơ'nâi tơmot chiâng môi cho Pơlê kong kân Cần Thơ, lăm ngăn hlo hên mâu kuăn kiâ ki ối tung têa kơxĭ. Mơtiah kôa, ká… Ing mê, hnê tối ăm mâu vâi muăn kơ'nâi ah athế rak vế mâu kuăn kiâ ki tiah mê”.

Tâng Viện Hải dương học hơ'muăn tơdroăng têa kơxĭ rơlố ƀă mâu tơmeăm ƀă hlá mơ-éa khoa hok, mê Tíu koh tơbâ mô đô̆i Gạc Ma, a Cam Ranh, hơ'muăn ƀă tơdroăng ton nah ƀă ai tơdroăng ki hlâ rêh. Mâu loăng drêh tâ tá plông ki rơdâ; pá ngiâ cho um meăn "Mâu ngế ki ối a peăng kong hơngế a chêng plêng", mơhno um mâu ngế lêng rơtế dêi pó gâk kring hlá cơ Tơnêi têa tung têa kơxĭ.

Hâi lơ 14/3/1988, a kơpong Gạc Ma, Cô Lin, Len Đao ối tung rơlố Trường Sa, 64 ngế kăn ƀô̆, mâu lêng gâk kring têa kơxĭ kuăn pơlê Việt Nam hiăng hlâ drêng pêi hnoăng cheăng kring vế hnoăng pơkuâ têa kơxĭ rơlố. Um méa mâu ngế lêng tơkŭm pro kơƀeăng xối tơkŭm a hlá cơ Tơnêi têa a Gạc Ma hiăng chiâng um méa 'na tơdroăng ki hlâ rêh vâ gâk kring hnoăng pơkuâ a têa kơxĭ rơlố. Nâ Nguyễn Thị Thanh Hà, ngế pêi cheăng Kơpong tơbâ Gạc Ma tối ăm 'nâi, inâi 64 ngế ki hlâ châ chêh a kơpong Tíu 'măn rak kơxêng kiâ (tíu 'măn kơxêng kiâ ôh tá ai châ). Mâu khu ngế troh akố hmâ chôa 'lâng ngăn rêm inâi, pleăng reăng, têk nhang.

“Nôkố a tíu kố gá rơngiâp lĕm, ai hên loăng kân. Hên khu, kơdrâm mơngế la xuân ối ai tíu ki rơngiâp vâ ối pơtê. Mâu ngế ki troh akố ki hên cho đoân viên, mâu pơlê cheăm, tơmối ki prôk lăm, tơmối ôm hyô, mâu khu mơdró kâ xuân troh hên a tíu kố. Tơmối tơkŭm a mâu hâi Leh kân, hâi má môi, khế tơpeăng. Đoân 'măn hdrối, á djâ khu vâi o têk nhang ahdrối, tối tơdjâ troh a kơpong tơnâp kiâ ki bro pơtro, klêi mê djâ mâu khu ki ê lăm pôu ngăn”.

Gạc Ma ôh tá xê to tơbâ troh mâu ngế ki hiăng ối a tơdế têa kơxĭ, mê ối tơbâ troh mâu ngế lêng hâi kố dế pơtối hnoăng cheăng a chuăn hơngế. Vâ rak têa kơxĭ, rak chuăn, pakĭng ngế lêng đi đo kal môi tơdroăng tŏng kum krá tơniăn. Mê cho tơdroăng tŏng kum dêi rơpŏng hngêi, pơlê pơla ƀă tơnêi têa, vâ mâu ngế ki dế pêi hnoăng cheăng a tíu têa kơxĭ tơniăn hiâm mơno pêi klêi hnoăng cheăng.

A Khánh Hòa, hnoăng cheăng mê châ pơtối ƀă mâu tơdroăng pêi pro troh Trường Sa, rak ngăn rơpŏng mâu kăn ƀô̆, mâu lêng. Jâ Trần Thị Minh Trang, Kăn phŏ hnê ngăn Vi ƀan Măt trâ̆n Tơnêi têa bêng Cam Ranh, kong pơlê Khánh Hòa ăm 'nâi, ing tơnêi tơníu troh a têa kơxĭ, rêm tơdroăng veăng kum tơ'nôm môi iâ ivá tơdjuôm rak vế hnoăng pơkuâ têa kơxĭ, rơlố.

“Kơpong tơbâ kố kum ngin thăm hlê plĕng 'na mâu rôh tơplâ, mâu ngế khên tơnôu xua kring vế, gak ngăn têa kơxĭ rơlố pơlê xiâm. Kăn ƀô̆, đảng viên, Kuăn pơlê dêi bêng Cam Ranh kô pơtối pêi lĕm tro hnoăng cheăng kum ăm rơpŏng kăn ƀô̆, mâu lêng dế pêi cheăng a chuăn Trường Sa. Veăng kum vâ mâu vâi pú hmiân tuăn pêi cheăng, rak vế hnoăng pơkuâ, têa kơxĭ rơlố pơlê xiâm”. 

Ing mâu tơmeăm ki châ xo kơtăn kố vâ chê môi chât hơnăm troh mâu inâi a Kơpong tơbâ Gạc Ma, tơdroăng têa kơxĭ Việt Nam châ chôu 'măn ƀă mâu tơdroăng ki nhên: môi rôh séa ngăn, môi túa kế tơmeăm, môi ngế lêng hiăng hlâ ƀă mâu rơpŏng đi đo tơmiât troh chuăn hơngế.

Mâu "tíu tơbâ ki kal" a Khánh Hòa ôh tá xê to chôu 'măn tơbâ tơdroăng ki kal roh ton nah mê ối kum rơxông hâi kố hlê plĕng tâ 'na tơdroăng kal kí roh ton nah, hnoăng cheăng ƀă têa kơxĭ rơlố. Ing tơdroăng ki rơkê plĕng ‘na khoa hok, tơdroăng ki hlâ rêh dêi mâu ngế lêng ta troh a ivá ki ó rơdêi tung pơkuâ ngăn dêi kong pơlê, tơdroăng rak têa kơxĭ dế châ pơtối ƀă hnoăng cheăng, tơdroăng púi vâ ƀă khŏm mơ-eăm mơjiâng Việt Nam chiâng tơnêi têa têa ki ai têa kơxĭ ó rơdêi.