*Klêi kơ’nâi klâ xoăng, cheăm Đăk Pxi, kong pơlê Quảng Ngãi, nôkố ai lối 11 rơpâu pơ’leăng mâ mơngế, tung mê, lối tơdế pơ’leăng mâ cho hdroâng kuăn ngo. Klêi kơ’nâi ‘mot tơkŭm, kăn pơkuâ cheăm tơkŭm séa ngăn, ‘mâi rơnêu túa pơkâ pêi cheăng kâ, tơdrêng amê hlối mơhnhôk kuăn pơlê pơhlêh pêt mâu hdrê loăng, xúa khoa hok kih thuât tung pêt, rak ngăn tơmeăm, mơdêk ki tơƀrê ‘na liăn ngân ƀă kơdroh kơtiê krá ton. Tơdrêng amê, mâu ki kơnía ‘na túa lĕm tro khôi hmâ châ rak vế ƀă mơnhông ing tơdroăng trâm mâ kuăn pơlê, rôh po mơdĭng ƀă hên ki ê. Pôa A Sóc, ngế ngăn Khu cheăng Măt trâ̆n thôn Đăk Rơ Wang, cheăm Đăk Pxi ăm ‘nâi, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê rế hía rế tơniăn, mơnhông.

“To lâi hơnăm kố, yă tê tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng, malối cho kơphế hlo tơniăn ƀă kơnâ, mê tung pơlê, cheăng kâ dêi mâu rơpŏng xuân hiăng chía niân. Kuăn ‘nĕng châ hriâm, ai tŭm hlá mơ-éa, hmân ếo, hngêi ki lâi xuân ai tŭm rơxế ƀă hên ki ê. ‘Na rak vế túa lĕm tro, kuăn pơlê tung pơlê ngin sap ing ton nah xuân ối rak vế khôi hmâ, malối cho mơdĭng kâ báu nếo vâ mơnê rơnó poê xo tơmeăm. Hdrối vâ po mơdĭng, vâi krâ nhŏng o kô rơtế ƀă dêi rơpó lăm a kơneăng têa, mơgrúa lĕm mâu klŏng mơ’no têa krúa ki Tơnêi têa hiăng ‘no pro ăm pơlê. Bô bố xuân châ xo têa ki apoăng djâ vêh rơkâu xối, khĕn cho pro “kơto têa rơkâu hâk” vâ rơkâu pâ ăm rơpŏng môi hơnăm nếo tơniăn lĕm, ivá mo sêi. Nôkố ai túa pơkâ kăn pơkuâ péa râ, kăn ƀô̆ achê ƀă kuăn pơlê tâ mê vâi ai tơdroăng púi rơhêng vâ klâi xuân tơ’lêi tối tơbleăng tâ”.

*Tơdrêng ƀă tơdroăng sôk ro drêng tơdroăng rêh ối rế pơ’lêh, pôa Brôn Sưu, ối a thôn Tươh Ktu, cheăm Đak Đoa, kong pơlê Gia Lai ăm ‘nâi, rơpŏng pôa nôkố ai lối 1ha kơphế, rêm hơnăm châ xo dêi 3,5 tâ̆n kơphế kloăng gá. Hiăng klêi riân tah kơxô̆ liăn ‘no hrê rôe phon, ki kố ki mê, rơpŏng pôa cha xo dêi dâng 200 rơtuh liăn.

Tiô pô Brôn Sưu, tơdroăng yă tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng pơtối kơnâ tung mâu hơnăm achê kố hiăng kum kuăn pơlê Tây Nguyên ai kơxô̆ liăn pêi lo tơniăn ƀă rế xông tơƀrê tâ, ing mê, ai liăn vâ ‘no pêi ngăn khât dêi kơdrum loăng. Pôa Brôn Sưu phiu ro hơ’muăn ‘na tơdroăng pêi cheăng kâ.

“Mơngế Bơhnéa akố ki hên rêh ối kơnôm pêi chiâk, xua mê mơhé yă tơmeăm pê lo ti lâi kuăn pơlê xuân rak dêi péa túa hdrê loăng pêt ki xiâm mê cho báu klâng ƀă kơphế. Ai báu nếo phâi klêa, nếo ai ivá mo sêi, pêt kơphế vâ tơdroăng rêh ối pơ’lêh. Ƀă ing yă kơphế to kơnâ, kuăn pơlê pêt kơphế vâ tối ai kế kâ kế ‘măn. Hên ngế châ rôe rơxế hon đa, pro hngêi lĕm, rôe tơ’nôm tơnêi po rơdâ tơnêi, tơdroăng rêh ối pơ’lêh rĕng”.

*3.Pôa Điểu Srao, hdroâng M’Nông, ngế pơkuâ ƀon Bu Gia, cheăm tơkăng kong Quảng Trực, kong pơlê Lâm Đồng, ăm ‘nâi, tơdroăng rêh kâ ối dêi vâi krâ nhŏng o dế pơhlêh rĕng khât. Tơdroăng tơmâng ngăn dêi Đảng, Tơnêi têa châ tơbleăng pêi ing mâu tơdroăng mơnhông cheăng kâ rêh ối pơlê pơla, kơdroh kơtiê krá ton, mơjiâng thôn pơlê nếo hiăng ƀă dế pro pơxúa ăm tơdroăng rêh ối phâi hơtôu. Troăng prôk rế hía rế lĕm kâk, kế tơmeăm châ pơto chơ rĕng tâ, kuăn ‘nĕng châ hriâm tâp, kuăn pơlê châ pơlât tơniăn tro tâ. Kố cho ivá vâ vâi krâ nhŏng o ngin rơtế tơdjuôm ivá mơjiâng pơlê cheăm rế hía rế kro lĕm. Pôa Điểu Srao tối:

“Mâu hơnăm achê kố, malối cho hơnăm 2025, pin hlo pơlê cheăm, tơnêi têa pin hiăng pơhlêh hên. Troăng prôk châ pro nếo, prôk lăm tơ’lêi hlâu tâ, kế tơmeăm châ tê yă kơnâ tâ. A Tây Nguyên, a Lâm Đồng, Tơnêi têa tơmâng ngăn ‘no liăn, tŏng gum krâu khât. Pơlê cheăm ai on tơhrik, troăng prôk, hngêi trung hriâm, hngêi pơkeăng pơlât, tơdroăng rêh ối dêi vâi krâ nhŏng o rế hía rế tơniăn. Kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo phiu ro, loi khât, rơtế ƀă dêi rơpó pêi cheăng kâ, rak vế pơlê cheăm, veăng gum ivá mơjiâng pơlê cheăm rế hía rế mơnhông”.

*Nâ Rơ Châm Póp, kuăn ngo Jarai, ối a pơlê Kép, cheăm Ia Grai, kong pơlê Gia Lai tối, ing tơdroăng rak ngăn kơhnâ khât dêi 1 ha kơphế, tơdroăng rêh ối dêi rơpŏng hngêi tơniăn, châ pro hngêi ối ƀă ăm kuăn ‘nĕng lăm hriâm.

Tơnêi têa ai hên luât pơkâ tơmâng khât troh kuăn pơlê kuăn ngo, tơdroăng rêh ối dêi pơlê rế ton rế phâi tơtô:

"Tơnêi têa ai hên luât pơkâ ‘măn ăm mâu kuăn ngo, ing kơjo kum pro hngêi ối, troh tơdroăng ăm hdrê pêt hdrê păn, mê cho ăm păn ro kơdrâi vâ ai kuăn... Pakĭng mê, Tơnêi têa hiăng ‘no liăn pro troăng prôk tung thôn, ok ƀê tông, toh kơxu rế hlâu tung prôk lăm, ôh pá ai tơdroăng troăng to kơtâk hdrối troh rơnó mêi. On tơhrik bâ eăng hiăng troh a pơlê, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê hiăng tơƀrê tâ hên tâng vâ pơchông ƀă hdrối mê hía nah. Yă kơphế tơniăn môi tiah nôkố, kuăn pơlê pêi chiâk pêi deăng kô rế xông tơƀrê’’.

*Hơnăm 2025 kố nah cho môi hơnăm trâm hên xơpá, pơloăng mơnúa, drêng kong mêi, khía mơhot têa kân lân lu pơtối trâm a kơpong Nam Trung Bộ, Tây Nguyên. La hiâm mơno tơrŭm, tơdroăng tơdjuôm ivá dêi mâu hdroâng mơngế hiăng gum vâi krâ kuăn pơlê kơpong khía mơhot têa kân lân lu rĕng tơniăn tung rêh kâ ối.

A cheăm Đinh Văn Lâm Hà, kong pơlê Lâm Đồng, ngoh Ka Vũ loi, tơkâ luâ xơpá, ƀă mâu troăng hơlâ tŏng gum dêi Tơnêi, tơdroăng tơrŭm dêi kuăn pơlê, cheăm bêng, tơnêi têa kô rế hía rế kro mơdrŏng lĕm ‘na cheăng kâ, mơdêk khôi túa lĕm tro, hiâm mơno tơrŭm:

“Mot tung hơnăm nếo á rơhêng vâ rêm ngế châ tơniăn lĕm, kong mê tro tôu ‘ló vâ cheăng kâ mơnhông ƀă tơnêi têa Việt Nam pin hơniâp lĕm tâ. Tơná á rơhêng vâ ai hên mâu vâi pú veăng rak vế mơnhông khôi hmâ túa lĕm tro hdroâng kuăn ngo pin, mê cho cheăng pêi ki lĕm. Droh rơtăm ai hiâm mơno hriâm ƀối rak vế khôi hmâ lĕm tro tâ, môi tiah tĕn ếo pơtâk, hơdruê, ting ting, tŏn chêng koăng ƀă malối cho khên tơnôu pơxiâm pêi cheăng sap ing cheăng chal krâ a pơlê cheăm vâ veăng gum rak vế ƀă mơnhông tơdroăng rêh ối cheăng kâ kơpong kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo”.

*Hvái ngăn hơnăm 2025, jâ H’Riết Êban (Amĭ Phát), pơkuâ ngăn ƀuôn Sut Mđưng, cheăm Quảng Phú, kong pơlê Dak Lak, rơrêk tung hiâm mơno tối: tơkâ luâ kong mêi khía mơhot kân  pơtối plong mot, thăm hlo hâk tơngăm ‘na tuăn pâ dêi rơpó tơrŭm, veăng gum dêi rơpó drêng pá puât, hliăng tiâ dêi mâu hdroâng mơngế Việt Nam. A ƀuôn Sut Mđưng, ƀă tơdroăng hlá lĕm kum hlá tơchiê hên’’, rêm rơpŏng hngêi xuân pleăng dêi tơmeăm veăng gum kuăn pơlê a kơpong tro têa lu. Rêm hnoăng veăng tơlo mơhé kŭn la cho tuăn pâ, hnoăng ki hơ-ui dêi rơpó, dêi kuăn pơlê, veăng ‘no hnoăng pro ai hên kơxô̆ liăn ƀă kế kâ, tơmeăm xúa kum kuăn pơlê rĕng kâi tơkâ luâ xơpá. Jâ Riết Êban, ăm ‘nâi:

“Hơnăm kố ai hên khía kân plong mot, pro tơdjâk ó, lân lu báu prá loăng plâi dêi kuăn pơlê. La ƀă tuăn tơmiêt ‘nâi hơ-ui pâ veăng gum dêi rơpó, drêng á mơhnhôk kuăn pơlê veăng kum, kuăn pơlê vâ veăng hlối, veăng tơlo phái, hmân ếo, têa ôu, kơƀăn mi, tơmeăm xúa ki kal, gum ăm tá liăn há, vâ tối hên, vâ veăng kum kơpong peăng mâ hâi lo kong pơlê. Tung pơlê á veăng kum kuăn pơlê hên. Á hơ-ui ‘nâng ƀă mơnê hên kơ kuăn pơlê”.

*Tơkâ luâ xơpá xua kong mêi, khía mơhot têa kân lân lu, vâi krâ kuăn pơlê mâu hdroâng kuăn ngo a Tây Nguyên dế pơtối tơdjuôm ivá môi hiâm mơno mơjiâng tơdroăng rêh ối nếo.

Cheăm Đăk Mar ối a peăng mâ hâi lâ kong pơlê Quảng Ngãi, châ ‘mot tơkŭm sap ing péa tíu pêi cheăng ton cho Đăk Hring ƀă Đăk Mar (tơring Đăk Hà, kong pơlê Kon Tum). Tung lâp cheăm ai vâ chê 20 rơpâu ngế, tung mê ki hên cho hdroâng kuăn ngo. Vâi krâ nhŏng o pêt ki hên cho mâu hdrê pêt môi tiah kơphế, kơxu ƀă loăng plâi kâ tung tâi tâng ƀă tơnêi pêt lối 6.700 ha. Nôkố, a cheăm hiăng mơjiâng pro mâu kơpong pêt hdrê loăng ton hơnăm vâ tê ngi kong têa ê, ai hên kế tơmeăm châ mơnhên pêi châ tiô pơkâ OCOP. Jâ Y Khar, a thôn Kon Klôk, cheăm Đăk Mar, kong pơlê Quảng Ngãi, ăm ‘nâi:

“ ‘Na pêt kơphế á hlo cheăm xuân kơhnâ pêi cheăng kâ, tơrŭm ƀă tŏng gum dêi rơpó. Krê on veăng á xuân hiăng mơ-eăm hên, pakĭng pêt kơphế rơpŏng á ối păn chu, í peâp ƀă hên ki ê vâ ai liăn hrê tung rêh kâ ối rêm hâi. Pakĭng tơdroăng ki tơkŭm pêt kơphế, báu ƀă mâu hdrê pêt ki ê ngin hiăng păn í, peâp, chu vâ pơhlêh tơdroăng rêh ối ƀă pêi lo tơ’nôm liăn”.

*Xuân kơhnâ pêi cheăng kâ, mơ-eăm kơhnâ hriâm ing apoăng túa pêi cheăng ki nếo, rơpŏng hngêi ngoh Y Yưn, ối a thôn Biă Tih, cheăm Ia Băng, kong pơlê Gia Lai, dế ai tơdroăng rêh ối rế xông tơƀrê. Ƀă vâ chê 3 ha kơphế, hơnăm kố ngoh Y Yưn tối châ xo dêi 10 tâ̆n kơphế kloăng gá. Ngoh ăm ‘nâi, mâu hơnăm hdrối, ing kơxô̆ liăn pêi lo tơniăn dêi loăng kơphế, rơpŏng hiăng pro hngêi lĕm, roê hên tơmeăm xúa tung hngêi, kơmăi kơmok vâ xúa tung pêi chiâk, hlối rôe ô tô...

Tiô ngoh Y Yưn, ai tiah mê cho kơnôm tơmâng khât dêi Tơnêi têa, tơdrêng ƀă tơdroăng hbrâ hriâm xúa khoa hok kih thuât tung pêi chiâk.

“Hơnăm nah, rơpŏng hngêi á pêi kơphế, báu klâng, păn chu, ro, í tơdroăng rêh ối tơniăn. Hơnăm kố, kơphế krí hiăng tâi, cho mê a têng khăng, uâ klêi mê tê kloăng gá. Kơphế kloăng hơnăm nah xuân ối iâ há. Péa pái hơnăm kố kơphế, plâi sầu riêng ai yă mê tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê xuân pơ’lêh há. Hên rơpŏng xuân hiăng châ rôe rơxế hon đa, ô tô, rôe tơnêi pêi chiâk... vâ tối tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê hiăng xông tơƀrê hên tâ hdrối nah”.