A cheăm kong ngo Măng Ri, tiô vâi kra ảoh nah hmâ tối Măng Drâi, tíu ki ai 98% kơxô̆ kuăn pơlê hdrông Rơteăng rêh kâ ối, pơkeăng sâm Ngọc Linh hiăng chiâng troăng prôk ki xiâm ahdrối tung mơnhông cheăng kâ, pêi lo liăn ngân, kế tơmeăm. Mâu hơnăm hdrối mê hía nah, tơdrêng ƀă tơdroăng ki tŏng gum, ngăn khât dêi Đảng, Tơnêi têa ƀă khu râ kăn hnê ngăn, kuăn pơlê hiăng châ hbru gum hdrê loăng, hnê tối ‘na kih thuât, tơrŭm tê rôe mâu tơmeăm ki pêt mơjiâng. Ing mê, hên rơpŏng hngêi hiăng châ pêi lo liăn tơniăn. Jâ Nguyễn Thị Anh Nữ, rơpŏng tê mơdró ‘na pơkeăng a thôn Đăk Viên, cheăm Măng Ri tối ăm ngin ‘nâi:

“Sap ing hâi rơpŏng á mơ’no liăn pêt mơjiâng pơkeăng sâm Ngọc Linh mê ga chía tơniăn ‘na tơdroăng pêi lo liăn ngân tơniăn rêm khế ăm dêi rơpŏng hngêi. Ƀă ki kơnâ dêi pơkeăng sâm Ngọc Linh kố ga hôm ‘nâng, xua mê, ga xuân mơnhông tơdroăng rêh kâ ối ăm rơpŏng hngêi á”.

Ôh ta xê to tơveăng gum ăm hdrê, mê kong pơlê ối mơjiâng khu ki tơrŭm tung mơdâ pêt, rak ngăn ƀă hnối châ tê dêi hdrê pơkeăng kố ăm khu mơdró kâ ki kân. Troh nôkố, ai dâng 300 rơpŏng kuăn pơlê a cheăm Măng Ri hiăng veăng mơdâ pêt, rak ngăn hdrê loăng ƀă tê mơdró tung khu tơrŭm kố. Pôa Phạm Xuân Quang, Kăn hnê ngăn Vi ƀan cheăm Măng Ri tối ăm ngin ‘nâi, kơnôm mơnhông ki tơ’lêi hlâu ing kong pơlê ƀă mơjiâng cheăng kâ ton la ngiâ, mê kơxô̆ rơpŏng kơtiê dêi cheăm hiăng chu kơdroh hên, dế kố bu ối pá xôp 10%.

“Cheăm ngin ga chía tơlêi hlâu, xua hiăng mơdâ pêt, rak ngăn pơkeăng sâm Ngọc Linh, ing mê, kô thăm mơnhông pêt hdrê pơkeăng ki kố pá xôp xâp loăng kân, mê cho hdrê pơkeăng sâm Ngọc Linh. Ki má péa nếo, tơveăng gum kuăn pơlê pêt loăng chiâng kong, ing mê, mơjiâng hyôh kong prâi rơngiâp lĕm ăm pơkeăng sâm Ngọc Linh châ rĕng xông kân, ai pôm châ. Ki má pái, tơveăng gum tơdroăng ki ê vâ vâi krâ-nhŏng o châ mơnhông pêi lo kế tơmeăm, tơveăng gum hdrê kơphế, loăng pơkeăng ki ê pêt achê kong ilâng vâ kuăn pơlê mơnhông tơdroăng rêh kâ ối, châ pêi lo liăn ngân, tŏng gum ăm vâi krâ-nhŏng o mơnhông cheăng kâ hluăn kơtiê ƀă hnối mơnhông pro kro mơdrŏng”.

Ôh tá xê krê to cheăm Măng Ri, hên cheăm kong ngo dêi Quảng Ngãi xuân dế pơhlêh hên ó rơdêi ing tơveăng gum tơdrêng ing tơdroăng ki mơjiâng cheăng pêi krá tơniăn ton, hnối pêi adrêng ƀă mâu tơdroăng ki mơdêk mâu kế tơmeăm dêi tơrêm kơpong. Pôa Nguyễn Văn Sinh, Kăn hnê ngăn Vi ƀan cheăm Ba Động tối ăm ngin ‘nâi, khu kăn hnê ngăn hiăng hbrâ pêi ahdrối hnoăng cheăng ki lăm mơnhên ngăn ki ai păng ‘nâng, mơhriâm pơtâp hên túa cheăng ki châ tơƀrê hôm vâ gum ăm kuăn pơlê ai cheăng pêi, tơniăn lĕm tâ nếo tơdroăng rêh kâ ối.

“Pơla hdrối mê hía nah, cheăm hiăng ăm djâ thế hên ngế lăm mơhriâm tơdroăng ki rơkê plĕng ing mâu túa cheăng trối pêt xik, plâi krui kơxái ƀă hên mâu túa cheăng ki ê, ing mê, veăng gum tơ’lêi hlâu má môi ăm vâi krâ-nhŏng o ai kế tơmeăm vâ mơnhông rêh kâ ối, mơnhông pêi lo kế tơmeăm, liăn ngân, kơdroh tah lôi tơdroăng athế pêi pro ti lâi vâ pôi tá lo lăm pêi cheăng kâ tíu hơngế, ah lơ ôh tá toh chôu phut, hâi khế vâ rak ngăn dêi kuăn ‘nĕng, on veăng, rơpŏng hngêi”.

Mâu túa cheăng ki mơnhông pêi chiâk pêi deăng tơtro ƀă tơdroăng ki ai hlâu dêi pơlê cheăm, kong pơlê, mê nôkố dế vêh mơnhên ki châ tơƀrê troăng tơdjâ tro păng ‘nâng dêi Đảng ƀă Tơnêi têa tung rak ngăn tơdroăng rêh kâ ối kuăn pơlê hdrông kuăn ngo. Ôh tá xê bu tŏng gum kuăn pơlê châ pêi lo liăn ngân tơniăn, mâu troăng tơdjâ mê ối veăng gum râng chêng kuăn pơlê pơtối cheăng kâ-rêh ối tơniăn dêi a pơlê cheăm, mơnhông pêi cheăng kâ hnối rak vế ngăn kong, ƀă hnối rak vế khôi túa ki lĕm tro dêi kuăn ngo tơná.

Hơnăm 2026, Quảng Ngãi kơdo mơ-eăm khŏm kơdroh kơxô̆ rơpŏng kơtiê tung lâp kong pơlê chu ối 1,47%, tơ’mô ƀă kơlo vâ chê 5.600 rơpŏng kơtiê, tung mê, kơpong kong ngo kơdroh lối 3.700 rơpŏng. Vâ khoh châ pêi pro troh tơdroăng kố, mê kong pơlê pơtối pêi adrêng ing mâu kuăn mơngế ki cheăng, ‘na liăn ngân, kế tơmeăm ing mâu Hnoăng chreăng xiâm tơnêi têa hneăng hơnăm 2026-2030, ki malối cho Hnoăng cheăng xiâm mơjiâng thôn pơlê nếo, kơdroh kơtiê tơniăn ton ƀă mơnhông cheăng kâ-rêh ối pơlê pơla kơpong pơlê cheăm hdrông kuăn ngo ƀă kong ngo.

Mâu khu râ, kơvâ ki ngăn rêm tơdroăng cheăng ƀă kong pơlê dế séa mơnhên ngăn, rĕng pêi pro kêi mâu hnoăng ki tơtro ƀă mâu kuăn mơngế, kế tơmeăm ki ai păng ‘nâng, tăng rah xo mâu túa cheăng ki pêi chiâk pêi deăng tro tiô troăng hơlâ dêi kuăn pơlê, pơtối mơdêk hnoăng cheăng xiâm dêi kuăn pơlê tung mơjiâng thôn pơlê nếo ƀă kơdroh kơtiê tơniăn ton la ngiâ. Pôa Hồ Trọng Phương, Ngế kăn ngăn ‘na Chiâk deăng ƀă Hyôh kong prâi Quảng Ngãi tối ăm ngin ‘nâi:

“Mâu pơlê cheăm athế vêh mơnhên ngăn tâi tâng mâu hnoăng cheăng ki hiăng pơkâ ahdrối mê hía nah, vâ ing mê, vâ mơjiâng khu hnoăng cheăng ki nếo, ăm achê tâ, ăm i tơtro tâ ƀă ki ai păng ‘nâng a pơlê cheăm tơná, athế séa ngăn i nhên mâu tơdroăng vâ mơjiâng khu cheăng ki nếo, ing mê, tối tơveăng ăm Vi ƀan hnê ngăn kong pơlê athế mơ’no tơdroăng cheăng ki nhên. Ki xiâm dêi hneăng hơnăm 2026-2030 ăm ga i tơtrro tâ, châ pơxúa tâ, pơtroh ăm tơná kuăn pơlê ai tơdroăng rêh kâ ối lĕm tơniăn tâ”.

Ing mâu troăng pơkâ, troăng tơdjâ ki tro păng ‘nâng ƀă mâu túa cheăng kâ-rêh ối, hnoăng ki rơtế djâ troăng, hnê tối, pêi pro dêi khu kăn hnê ngăn ƀă rêm râ kơvâ cheăng a Quảng Ngãi dế pơtối thăm pro mơdêi ivá ki rơdêi tâ vâ kuăn pơlê hdrông kuăn ngo châ pơtối mơdêk hnoăng cheăng ki tơná hiăng ai, mơnhông cheăng kâ hluăn kơtiê, mơjiâng tơdroăng rêh kâ ối phâi tơtô.