VOV4.Xơ Đăng - Hâi kố hâi pái, 2/2/2022 (tơkéa vâ tối cho hâi má 2 têt Nhâm Dần). Hơnăm Tân Sửu 2021 hiăng tơkâ luâ ƀă hên hĕng tơdroăng ki xơpá, pơloăng mơnúa xua pơreăng tâ tú rơ-iô, kuăn pơlê mâu kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo a Tây Nguyên rơtế ƀă kuăn pơlê tung lâp tơnêi têa loi tơngah tung hơnăm nếo Nhâm Dần 2022, rêm ngế, rêm hngêi pơrá pêi châ hên tơdroăng ki ƀlêi chiâng nếo, pơreăng COVID châ hbrâ mơdât, pơlê cheăm hlo mơnhông mơdêk, tơdroăng rêh ối phâi tơtô.

Pin rơtế troh ƀă mâu pơlê cheăm Tây Nguyên, tăng ‘nâi tơdroăng ki hơniâp ro hơnăm nếo, mâu tơdroăng ki hiăng hơ’lêh nếo dêi kuăn pơlê ƀă mâu tơdroăng cheăng dêi mâu khu tơrŭm, khu kăn pơkuâ tơring, cheăm tŏng kum tơmeăm Têt ăm kuăn pơlê a kơpong Tây Nguyên vâ ai môi rơnó Têt phâi tơtô, tơniăn rế hbrâ mơdât pơreăng rế châ mơnhông mơdêk cheăng kâ.

*** Pơlê ki lăm pro kăch măng rôh nah Ea Mdroh, cheăm Ea Mdroh, tơring Cư̆ Mgar, kong pơlê Dak Lak hâi kố hiăng phá tơ ê, hiăng ai on tơhrik, troăng prôk, hngêi trung, hngêi pơkeăng hiăng ai tíu pêi cheăng ngăn hiăng lĕm tŭm. Tung mâu hâi sôk ro hơnăm nếo, pôa Y Răng Niê Kđăm (ối khĕn cho pâ Tâm) – Kăn pơlê Ea Mdroh tối, mơhé pơreăng COVID-19 tâ tú rơ-iô la kuăn pơlê xuân mơ-eăm cheăng kâ, tơngah tung hơnăm nếo tơdroăng cheăng kâ châ tơ-ƀrê tâ:

‘’Rêm hơnăm a rôh Têt, mâu kăn cheăm tŏng kum pơlê ngin xah ro Têt, râ tơring ăm dâng 5 rơtuh liăn, Khu xiâm ngăn ‘na pơkâ ‘no liăn cheăng pro nhŏng o ƀă pơlê xuân veăng kum ăm kuăn pơlê 5 troh 7 rơtuh liăn kâ Têt. Kuăn pơlê pin tung pơlê kố xuân môi tiah mâu nhŏng o mơngế Xuăn kơxu kơ-ƀăn Têt vâ ro rơnó hơngui, xah hêi phiu niu. Hơnăm nếo hiăng troh, má môi púi vâ vâi krâ nhŏng o tung pơlê ai ivá mo sêi têi ‘răng, má péa vâi krâ nhŏng o pin pêi cheăng kâ pon mơhúa ƀă má pái púi vâ Tơnêi têa tơmâng tŏng kum kuăn pơlê hên tâ, tơrŭm ƀă mâu kŏng ti tăng cheăng pêi ăm kuăn pơlê ki ối xơpá vâ kuăn pơlê pêi cheăng châ lo liăn vâ hluăn ing kơtiê’’.

*** Hơnăm 2021 kố nah cheăm Đăk Tờ Re, tơring Kon Rẫy, kong pơlê Kon Tum ai hên tơdroăng ki hơ’lêh tơniăn lĕm. Troăng prôk tung mâu pơlê, cheăm, ƀă mâu troăng prôk lăm ngi klâng chiâk xuân châ ok ƀê tong prôk lăm tơ’lêi hlâu tung tơdroăng ki pêi chiâk pêi deăng dêi kuăn pơlê. Ƀă tơdroăng ki tơdjuôm ivá dêi khu kăn pơkuâ ƀă kuăn pơlê, pơlê ki lâi tung cheăm xuân ai Kuât, Hngêi mơhno túa lĕm tro vâ pro tíu ki trâm mâ.

Rơtế amê, tơdroăng pêi cheăng kâ mơnhông tơtêk, kuăn pơlê châ pêi lo liăn, tơdroăng rêh ối châ hơ’lêh ƀă châ tơmâng ngăn tâ troh tơdroăng ki hriâm tâp, tơdroăng pêi cheăng kâ vâ tơniăn ăm rơxông hơnăm ối nếo tung xo ah hmôi.

Tung tơdroăng ki hơniâp ro tơkŭm rơtế ƀă kuăn ‘nĕng, cháu chái, vâi krâ nhŏng o tung cheăm tơdah Têt, hơniâp ro rơnó hơngui, pôa A Hnao, Kăn hnê ngăn mâu ngế hơnăm hiăng krâ cheăm Đăk Tờ Re ăm ‘nâi tơdroăng tơmiât dêi tơná:

“Drêng lo hơnăm nếo, á rơhêng vâ pơreăng rĕng kâ hbrâ mơdât vâ vâi krâ nhŏng ai ivá rơdêi, hmiân tuăn pêi cheăng kâ, pêi lo kế tơmeăm, rêm rơpŏng hngêi pơrá tơrŭm pâ nhuô̆m dêi rơpó. Hơnăm nếo, á đi đo rơhêng vâ vâi krâ nhŏng o ai hên ivá, ai ivá ‘nôi mê nếo kâi pêi cheăng kâ mê nếo kâi mơnhông mơdêk ăm rơpŏng hngêi”.

*** Sap ing hdrối Tết Nhâm Dần dâng 2 khế, jâ  H’Yik ối a pơlê Pốt 2, cheăm Ia Mơ Nông, tơring Čư Pah, kong pơlê Gia Lai hiăng pế 5 xiâm drôu vâ ôu tung mâu hâi apoăng lo hơnăm nếo. Pakĭng drôu xiâm, jâ xuân ối păn tơ’nôm péa pái to í, pêt tơ’nôm kơchâi tung kơdrum vâ ai tơ’nôm kơchâi kâ kơhiâm drêng kuăn ‘nĕng kuăn cháu troh lăm rơkâu Têt. Tung mâu hâi achê Têt, jâ H’Yik rơtế ƀă dêi mâi thâ rĕng tôh klêi dêi 2 ha kơphế, po văng nhâ tung kơdrum, kơpuih văng krúa lĕm dêi hngêi trăng. Hơnăm kố, xua pơreăng COVID-19, mê jâ hnê pơchân ăm kuăn ‘nĕng kuăn cháu troh a hngêi rơkâu Têt ăm mâu ngế nhŏng o xiâm môi klêa kliâm tung rơpŏng hngêi, nhŏng o hdrông hdrê a mâu cheăm, tơring hơngế, thế krếo phôn kơ-êng hdrối vâ tơniăn drêng troh.

Tiô jâ, tơdroăng sôk ro rơnó hơngui hơnăm năm nếo bú hêi ro to dêi rung rơpŏng hngêi púi vâ rêm ngế mo lĕm châ:

‘’Hâi Têt ngin hmâ hbrâ drôu xiâm, hơ’nêh chu, hơ’nêh í, kơ –ƀăn kĕo vâ tơdah tơmối. Ngin kâ Têt xuân bú tơ’lêi hlâu tê, ai ki klâi kâ ki mê. Dế ai pơreăng ngin ôh tá lăm rơkâu Têt a hơngế, bú lăm pôu rơkâu Têt mâu nhŏng o xiâm tung pơlê achê kố tê ‘’.

*** Nâ Rơ Ôm K’Mỵ ăm ‘nâi, rơpŏng ai 4 pơ’leăng mâ mơngế, 2 ha kơphế ƀă 2 sào pêt loăng yâu păn hdrong. Hơnăm kố tâi tâng kơxô̆ liăn châ xo dêi rơpŏng châ vâ chê 70 rơtuh liăn. Têt hơnăm kố nâ xo dêi môi iâ liăn vâ roê hơ’nêh mâm chu, kơ-ƀăn kĕo, tơxông vâ kơxuô kơ-ƀăn chưng; pơchoh hmân ếo ăm péa ngế kuăn tơdah Têt. Drêng apoăng rơnó Hơngui Nhâm Dần 2022, nâ rơkâu rêm ngế tung pơlê tơniăn, cheăng kâ mơnhông, tơnêi têa kro mơdrŏng.

“Hơnăm 2021, rơpŏng á pêi lo liăn sap ing 1ha kơphế cha lối 1,5 tâ̆n kloăng, tê châ 60 rơtuh liăn. Pakĭng mê, ối pêi lo liăn sap ing 2 sào loăng yâu păn hdrong, tê rêm rôh ki păn rêm khế châ sap ing 6 troh 7 rơtuh liăn. Têt Nhâm Dần 2022, ai liăn roê tơxông vâ kơxuô kơ-ƀăn tơxông, roê kơ-ƀăn kĕo ăm dêi kuăn ‘nĕng tung hngêi vâ xah kâ hơniâp ro Têt, phâi tơtô. Á rơhêng vâ rơpŏng hngêi á hơnăm nếo ai hên ivá, kuăn ‘nĕng loi nguăn, hriâm rơkê, rơkâu tâi tâng vâi krâ nhŏng o thôn 1 ai hên ivá, hơnăm nếo pêi kơphế, pêi cheăng kâ rế hía rế ƀlêi chiâng tâ nếo ƀă pơlê cheăm pin rế hía rế tơniăn”.

*** Tết hơnăm kố rơpŏng hngêi nâ Y Mung, 45 hơnăm, hngêi a pơlê Kon Ken, cheăm Đăk Tờ Lùng, tơring Kon Rẫy, kong pơlê Kon Tum pêng to tơdroăng hơniâp ro. Nâ ăm ‘nâi, rơpŏng hngêi nâ xuân môi tiah tâi tâng mâu rơpŏng tung pơlê tơdah Têt hơnăm kố xuân ai hên tơdroăng hơniâp ro tâ Têt hơnăm nah. Hơnăm nah mơhé ai pơreăng COVID-19 tâ tú rơ-iô la kơnôm păn ro, pêt kơphế mê kơxô̆ liăn châ xo dêi rơpŏng hngêi nâ Y Mung xuân tơniăn. Ôh tá xê to tiah mê Tíu xiâm ngăn Hnê mơhnôk pêi chiâk kong pơlê Kon Tum ối kum rơpŏng hngêi nâ pêt 1,5 sào xik vâ ai tơ’nôm kơxô̆ liăn châ xo ăm rơpŏng hngêi. Tung tơdroăng sôk ro apoăng rơnó hơngui hơnăm nếo nâ Y Mung rơrêk tung hiâm mơno: 

‘’Hơnăm nah, Tơnêi têa hiăng tơmâng troh tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê tung thôn pơlê, a pâ mơnê Tơnêi têa hiăng kum kuăn pơlê châ kâ Têt tơtô, hơniâp lĕm, ai kơ-ƀăn, ai liăn, ai hmê kâ… Hơnăm nếo rơkâu rêm ngế, rêm rơpŏng hngêi trâm tơdroăng pon mơhúa, pêi cheăng kâ châ tơ-ƀrê, pêt báu, pêt pôm loăng châ xo hên mơnhông tơ-ƀrê ăm rơpŏng hngêi’’.

Mot tung hơnăm nếo 2022, vâ tơdah môi rơnó Têt ai bê tơmeăm ƀă tơtô, hơniâp lĕm, tơniăn ‘na ivá mo dâi, hlối hbrâ mơdât pơreăng, mâu khu tơrŭm cheăng khu pơkuâ kuăn pơlê rơtế ƀă mâu kăn rơtế ƀă mâu khu râ kăn cheăm tơring kong pơlê a mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên hiăng rơtế ƀă dêi rơpó tŏng kum Têt ăm kuăn pơlê kơtiê, mâu ngế tro tơdjâk xua pơreăng COVID-19, tơdah Têt tơtô, hơniâp ro, ivá mo lĕm.

*** Pôa Đinh Văn Trót, Kăn pơkuâ ngăn Chi ƀô̆ pơlê Đê Chơ Gang, cheăm Phú An, tơring Đăk Pơ ăm ‘nâi, tung pơlê ai 122 rơpŏng, 1551 pơ’leăng mâ mơngế ƀă tâi tâng cho mơngế Bơhnéa. Troh apoăng hơnăm 2022, pơlê ối 16 rơpŏng kơtiê ƀă vâ chê kơtiê. Tung pơla hdrối kố nah, pơreăng tâ tú rơ-iô, laga vâi krâ nhŏng o tung pơlê ôh tá xâu ti ai kế kâ xua châ tơnêi têa tŏng kum. Rêm râ, kơvâ cheăng dêi tơring xuân séa ngăn, chêh inâi mâu ngế ki xơpá tro tơdjâk xua pơreăng ƀă hên ki ê vâ tŏng kum tiô troăng hơlâ pơkâ dêi Tơnêi têa, veăng kum kuăn pơlê tơkâ luâ hneăng ki xơpá kố.

“Tung rôh tŏng kum xua pơreăng COVID-19 tâ tú tiô troăng hơlâ pơkâ dêi Tơnêi têa, xuân ai mâu ngế ki ‘nâ vâi tối ngế ki kố ai, ngế ki tá ôh tá ai. La ing rôh tối tơbleăng, rôh tŏng kum kố cho kum ăm mâu rơpŏng ki xơpá mê vâi ôh tá hlê nhên ƀă hơniâp ro tŏng kum dêi rơpó. Tung hơnăm nếo kố, rơhêng vâ pơreăng kâi châ hbrâ mơdât vâ rêm ngế ai ivá rơdêi, hmiân tuăn pêi cheăng kâ. Vâ pêi châ hên tơdroăng ki ai pơxúa, tâi tâng rêm ngế athế tơrŭm môi hiâm mơno, tŏng kum dêi rơpó, rơtế tơdjuôm ivá hbrâ mơdât pơreăng ƀă pói châ Đảng, Tơnêi têa tơmâng ngăn tâ nếo vâ kâi hbrâ mơdât pơreăng kố, vâ vâi krâ nhŏng o tung pơlê, cheăm achê hngế hmiân tuăn pêi cheăng kâ”.

*** Tung hngêi krúa lĕm ai tŭm tơmeăm nếo mơjiâng pro, nâ Ka Năm, ối a thôn Liêng Dơng, cheăm Phi Liêng, tơring Dam Rông (Lâm Đồng) phiu ro ăm ‘nâi, hơnăm nah mơhé trâm hên xơpá xua pơreăng COVID -19 tâ tú  la tơdroăng cheăng kâ dêi rơpŏng hngêi xuân tơniăn pêi lo liăn. Nâ ăm ‘nâi, ai tơdroăng rêh ối tơniăn môi tiah hâi kố kơnôm ai Đảng ƀă Tơnêi têa tŏng kum tơdroăng rêh ối, tung rêm tơdroăng, ing kum pơ’lêh tơnêi pêt kơphế ki hiăng krâ- ôh tá ai plâi hên pêt hdrê kơphế nếo ki ai plâi hên, ta troh pro troăng prôk, hnhâng kơxái on tơhrik, pro hngêi pơkeăng, pro hngêi trung… Mơhé kơphế hơnăm nah ôh tá châ xo hên la yă chía to, ôh tá phá kơxô̆ liăn ki rơpŏng hngêi ‘no, mê rơpŏng hngêi nâ ối châ xo dêi tơkâ 200 rơtuh liăn.

Kơnôm ing mê, tơdroăng cheăng kâ pơtối châ rak tơniăn ƀă mơnhông tơ-ƀrê, Têt troh ai bê tŭm tơmeăm, hlối tơtô tung rơpŏng hngêi. Nâ Ka Năm tối:

‘’Hdrối nah tơdroăngcheăng kâ dêi rơpŏng hngêi á ôh tá ai ki klâi, xua rơpŏng hngêi bú ‘nâi to pêi chiâk. Nôkố, ing hâi hriâm pêi tiô vâi nâ o  dêi  mơngế Xuăn ‘na  túa pêt kơphế, kơxu rơpŏng hngêi hiăng khên pơ’lêh dêi loăng kơphế ƀă pro pơxúa tơ-ƀrê cheăng kâ, tơdroăng rêh ối pơxiâm tơniăn, ai liăn châ ăm dêi kuăn hriâm, pro hngêi. Nôkố tơdroăng rêh ối dêi  dêi rơpŏng hngêi á xuân môi tiah vâi krâ nhŏng o tung pơlê xuân hiăng tơniăn tâ hdrối nah’’. 

*** Cheăm Dà Dờn, tơring Lâm Hà, kong pơlê Lâm Đồng ai 3.300 rơpŏng, tung mê ki hên cho kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo K’ho. Mâu hơnăm hdrối nah, kơnôm ing tơdroăng ki tŏng kum dêi Đảng ƀă Tơnêi têa, malối cho tơdroăng ki ‘no liăn cheăng tung tơdroăng mơjiâng thôn pơlê nếo, rơtế ƀă hiâm mơno hlê plĕng kơdo mơ-eăm xêh, mơ-eăm mơjiâng tơdroăng rêh ối nếo dêi kuăn pơlê, Dà Dờn hiăng mơ-eăm hluăn ing kơtiê, chiâng cheăm Thôn pơlê nếo ai tơdroăng rêh ối cheăng kâ chía niân. Ngăn hlo tơdroăng ki hơ’lêh dêi pơlê, cheăm tơná poa K’Niêng, krâ pơlê, a thôn Dà Rơ Rôh, cheăm Dà Dờn hâk tơngăm ăm ‘nâi, tơdroăng kố ai môi iâ ivá veăng kum dêi tơná drêng veăng mơhnhôk kuăn pơlê rơtế tơdjuôm ivá mơjiâng thôn pơlê nếo. Nôkố, tơdroăng ki kơklêa kơtiê hiăng pa ai xếo, rế hía rế ai tơ’nôm mâu rơpŏng ki kro ƀă chía niân. Tơdroăng rêh ối hơ’lêh, mơnhông mê Têt troh xuân châ vâi krâ nhŏng o châ kâ Têt bê, tŭm, hơniâp ro tâ. Pôa K’Niêng, krâ pơlê, tối:

“Tơná á hiăng mơhnhôk vâi krâ nhŏng o veăng kum ivá, veăng kum kế tơmeăm liăn ngân vâ pro kông prôk lăm troh a kơpong ki chiâk deăng, pro mâu troăng prôk tung thôn pơlê ƀă pro hên kế tơmeăm ki ê kơnôm mê tơdroăng ki pơto chơ kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng, lăm hriâm dêi mâu vâi kuăn ‘nĕng cháu chái gá tơ’lêi hlâu tâ. Pin athế đi đo hnê pơchân vâi krâ nhŏng o tơná athế chiu pá pêi cheăng kâ mơnhông rơpŏng hngêi, mơ-eăm hên tâ nếo vâ tơdroăng rêh ối chía niân tâ. Tơdrêng amê, athế hơ’lêh túa ki tơmiât, athế pro tiah lâi vâ ai tơdroăng rêh ối tơniăn lĕm tâ nếo”.

*** Ki tơ-ƀrê kân má môi tung hơnăm nah ƀă  kuăn pơlê a pơlê  Bu Bir, cheăm Quảng Tín, tơring Dak Rlâp, kong pơlê Dak Nông cho pro klêi troăng kân vâ châ 1 km mot a kơpong pêi chiâk. Pôa Điểu Khuyên, Kăn pơlê Bu Bir ăm ‘nâi, ing troăng kân kố râ rơtế ƀă troăng kơxái 3 pha hiăng châ hnhâng mot a kơpong pêi cheăng, hiăng pro troăng mơnhông cheăng kâ ăm vâi krâ nhŏng o M’nông a kơpong kố:

‘’Tung hơnăm la ngiâ rơpŏng hngêi tơmiât kô pêt tơ’nôm loăng plâi kâ. Apoăng rơnó mêi, rơpŏng hngêi á pơxiâm pêt tơ’nôm kơphế, tah loăng hiăng krâ ƀă pêt tơ’nôm loăng plâi sầu riêng ƀă loăng plâi kâ vâ tăng tơ’nôm kơxô̆ liăn pê lo ăm rơpŏng hngêi. Xua á hlo tơdroăng pêt tơvât loăng plâi xuân vâ mơdêk tơ-ƀrê tung pêi cheăng, hlối rak ngăn loăng kơphế, sầu riêng ƀă pêt tơ’nôm loăng plâi ki ê nếo vâ ai tơ’nôm kơxô̆ liăn pê lo’’.

*** Thôn Bia Tih, cheăm A Dơk, tơring Đăk Đoa ai 235 rơpŏng kuăn pơlê ƀă lối 1 rơpâu pơ’leăng mâ mơngế cho hdroâng kuăn ngo Bơhnéa. Sap ing mơ’nui hơnăm 2019 nah troh nôkố, maluâ tơdjâk ing pơreăng COVID-19, laga, vâi krâ nhŏng o xuân ối pêi lo liăn hên sap ing pêt kơphế, păn chu ƀă ing tơdroăng cheăng ki ê tung pơlê ôh tá ai ngế ki lâi tâ pơreăng COVID-19. Tung hơnăm hdrối nah, khu kăn pơkuâ thôn xuân tơkŭm ăm klâ ối krê ƀă lối 20 ngế ki veh sap ing kơpong ki ai pơreăng peăng Hdroh. Pôa Y Sứ, Kăn pơkuâ ngăn chi ƀô̆ thôn Bia Tih phiu ro tối, châ tơdroăng ki kố xuân cho kơnôm ing mâu tơdroăng, troăng hơlâ teăm tối tơbleăng tơdrêng tơdroăng pơkâ dêi Chin phuh, dêi Đảng, Tơnêi têa troh ƀă kuăn pơlê.

Pôa Y Sứ rơhêng vâ, tung hơnăm nếo, vâi krâ nhŏng o pơtối pêi pro kơhnâ khât mâu troăng hơlâ dêi Đảng ƀă luât dêi Tơnêi têa vâ thôn pơlê tơdjuôm ivá hbrâ mơdât pơreăng, mơ-eăm mơnhông mơdêk cheăng kâ.

“To lâi hơnăm hdrối nah, ƀă troăng hơlâ dêi Tơnêi têa hiăng kum vâi krâ nhŏng o tung pơlê mơnhông mơdêk khât. La sap ing ai pơreăng COVID-19 mê tơdroăng rêh ối dêi vâi krâ nhŏng o xơpá khât ƀă vâi krâ nhŏng o pin xuân mơnê Đảng Tơnêi têa hiăng tơmâng ngăn tŏng kum ăm kuăn pơlê pin sap ing mâu ngế ki krâ troh mâu vâi ki ối nếo châ pâk vaccine hbrâ mơdât COVID-19 vâ rêm ngế ai ivá. Vâi krâ nhŏng o xuân mơ-eăm pêi pro tro tơdroăng ki hbrâ mơdât pơreăng, vâ rêm ngế ai tơdroăng rêh ối tơniăn, mơ-eăm mơnhông mơdêk cheăng kâ.

Gương - Katarina Nga tơplôu ƀă tơbleăng