VOV4.Xơ Đăng - Cho tíu pêi cheăng kring vế hnoăng ki pơxúa dêi vâi nâ o, rêm râ Khu ngăn vâi kơdrâi Việt Nam kong pơlê hiăng ai hên tơdroăng pêi pro vâ mơdêk hnê tối, hbrâ mơdât ƀă hbrâ ví tơdroăng tơxiăn tô pâm ‘nêk mơ’nêa vâi kơdrâi ƀă vâi ‘nĕng, kring vế hnoăng ki pơxúa tơxâng dêi vâi nâ o tung khu, veăng mơnhông tơdroăng rêh ối a kơpong thôn pơlê rế hlê plĕng tâ.

Klêi kơ’nâi môi hâi tơbrêi tơbrêh tôh kơphế ƀă krí tiu, mâu nâ o khu vâi kơdrâi ƀuôn Bling, cheăm Ea Kpam, tơring Čư Mgar, tơring Čư Mgar ai mâ kơdrâm tŭm a hngêi hôp tơdjuôm pơlê pơla pơlê, veăng môi tơdroăng tơpui tơno ‘na hbrâ mơdât pâm xiăn tung rơpŏng ƀă pro pơlăm pơlối vâi hdrêng xua Khu pơkuâ vâi kơdrâi tơring tơrŭm ƀă cheăm tơkŭm po.

Tơdroăng xiâm achê ƀă rêm rơpŏng xua mê nâ o hiăng veăng tơpui tối hên mâu tơdroăng ki tơná rơhêng vâ ‘nâi plĕng, veăng tơpui hên tơdroăng kring vế tơniăn ăm vâi kơdrâi ƀă vâi hdrêng a tíu pơlê pơla, tung hngêi trung hriâm ƀă tung măng pơlê pơla.

Mâu roh pơtâng tối châ tơkŭm po roh kơmăng laga xuân mơhnhôk hên nâ o veăng pêi

Nâ H’Ra Mơ Ayun (nôu Khoa), ối a ƀuôn Bling veăng roh pơtâng tối rơhêng vâ tơpui tối, ai tối:

‘’Á ƀă nâ o tung pơlê pơla hiăng ‘nâi tơ’môm hên tơdroăng ki pơxúa ăm dêi châ tơná. Hlê plĕng tơdroăng ki rơ-iô dêi tơdroăng pâm xiăn tung rơpŏng hngêi ƀă pro pơlăm pơlối vâi hdrêng, ki málối cho ƀă mâu vâi hdrêng kơdrâi. Ing mâu tơdroăng châ ‘nâi, á kô pơtối pơtâng tối ăm mâu nâ o vâi kơdrâi ki ê tung pơlê xuân môi tiah mâu kuăn cháu tung rơpŏng.

Vâ mơjiâng tơdroăng rêh ối tơniăn lĕm ƀă mơnhông mơdêk, ôh tá ai tơdroăng pâm xiăn tung rơpŏng xuân môi tiah tơdroăng pro pơlăm pơlối vâi hdrêng’’.

Khu pơkuâ vâi kơdrâi troh a hngêi kơ-êng, diâp kơxuô tơmeăm mơhnhôk

Rơtế ƀă tơkŭm po mâu roh pơtâng tối, tơpui tơno tơkŭm môi tiah a Ƀuôn Bling khu vâi kơdrâi mâu cheăm a Čư Mgar ối troh a hngêi kơ-êng, diâp kơxuô tơmeăm mâu khu tơrŭm cho mâu ngế ki tro pâm xiăn tung rơpŏng; mơhnhôk tơleăng, tơpui tối vâ mâu nâ o ai troăng tơmiât nhên tâ ‘na pâm xiăn tung rơpŏng. Tơdah kơxuô tơmeăm ing khu vâi kơdrâi cheăm troh a hngêi diâp ăm, nâ H’Dế Niê (nôu Bon), ối a ƀuôn Bling, cheăm Ea Kpam rơrêk tung hiâm mơno, tối:

‘’Mơnê ƀă phiu ro drêng hlo kăn ƀô̆ vâi kơdrâi troh a hngêi lăm pôu diâp kơxuô tơmeăm, mơhnhôk rơpŏng á. Sap ing kố troh kơ’nâi ah, on veăng á tơkêa kô mơ-eăm, khŏm mơ-eăm pêi mơnhông cheăng kâ, pơ’lêh tơdroăng rêh ối, rĕng hluăn ing tơdroăng pá puât vâ păn roăng kuăn ‘nĕng hriâm tâp troh tá tui lui’’.

Pêi pro mâu tơdroăng pơtâng tối ‘na tơdâng tơ’mô pơla kơdrâi ƀă kơnốu, tung hơnăm hiăng hluâ Khu pơkuâ vâi kơdrâi tơring Čư Mgar hiăng tơdah ƀă xing xoăng ăm dâng 27 rơpâu hlá mơ-éa pơtâng tối ‘na tơdroăng tơdâng tơ’mô pơla kơdrâi ƀă kơnốu ƀă hbrâ mơdât pâm xiăn vâi kơdrâi. Mâu hlá mơ-éa pơtâng tối châ in péa nâl, nâl Rơđế - Xuăn ƀă Jarai – Xuăn ƀă tơdroăng xiâm ‘nâng ‘nâi, um pơto pơtih tơ’lêi plĕng. Khu pơkuâ vâi kơdrâi tơring xuân tơrŭm ƀă mâu tíu cheăng tơkŭm po 3 roh pơtâng tối a ƀuôn Bling, cheăm Ea Kpam, ƀuôn Jók, cheăm Ea HĐing ƀă ƀuôn H’Mông, cheăm Ea Kiết. Tơdrêng amê, hlối pơtâng tối ‘na hbrâ mơdât pâm xiăn tung rơpŏng ƀă tơdâng tơ’mô pơla vâi kơdrâi ƀă kơnốu tung mâu roh tơkŭm hôp tiah hmâ a mâu chi hô̆i lơ mâu roh hôp thôn, pơlê, tôh kơphô̆.

Jâ Lê Thị Thu Hiền – Kăn hnê ngăn Khu pơkuâ vâi kơdrâi tơring Čư Mgar tối troăng pêi dêi tíu cheăng.

‘’Khu pêi cheăng hiăng rơtế pêi pro mâu tơdroăng pơtâng tối ƀă troăng pêi phá tơ-ê dêi pó, tung mâu trang măng pơlê pơla, tung loa rơ’jíu, xing xoăng ăm hlá mơ-éa, pơtâng tối ăm hlê plĕng, chêh tơdroăng pơtâng tối pơtroh a Khu pơkuâ vâi kơdrâi tơring. Ki rơhêng vâ tối Khu pơkuâ vâi kơdrâi tơring ối hbrâ tơmâng pêi pro hnê mơhno luât ăm mâu vâi kơdrâi đi đo ai tơdroăng tơhôu tơhêng, troh lăm kơ-êng, mơhnhôk, diâp kơxuô tơmeăm vâ kum mâu rơpŏng tơniăn tơdroăng rêh ối, hbrâ pêi pro tro tơdroăng tơdâng tơ’mô pơla kơdrâi ƀă kơnốu, mơjiâng rơpŏng rơkê, hơniâp lĕm’’.

Tung hơnăm 2021, tơring Čư Mgar hiăng tơdah ƀă xing xoăng dâng 27 rơpâu mơ-éa pơtâng tối tơdâng tơ’mô pơla kơdrâi ƀă kơnốu ƀă hbrâ mơdât pâm xiăn tung rơpŏng

Tiô xêo, tung 10 hơnăm hiăng hluâ, kong pơlê Dak Lak hiăng châ hlo lối 9.400 roh tơdroăng pâm xiăn tung rơpŏng. Mơhé kơxô̆ roh kơdroh chôa ‘lâng ing mâu hơnăm laga kơxô̆ roh tơdroăng tơhôu ki ó pơtối tâk, pro chiâng tơdjâk râ ó ‘na châ chăn, hiâm mơno ƀă pro tơdjâk troh cheăng kâ – rêh ối pơlê pơla.

Jâ Nguyễn Thị Thanh Hường, Kăn phŏ hnê ngăn Khu pơkuâ vâi kơdrâi kong pơlê Dak Lak tối ăm ‘nâi, ƀă hnoăng cheăng dêi tơná, Khu pơkuâ vâi kơdrâi mâu râ tung kong pơlê hiăng ai hên troăng vâ pơtâng tối vâ mơdêk hlê plĕng ăm nâ o; mơjiâng mâu troăng pêi, mâu tôh hnê mơhno pơlê pơla, mâu kâu lăk ƀô̆ hbrâ mơdât pâm xiăn tung rơpŏng vâ mơhnhôk vâi kơdrâi veăng.

Tŏng kum tơbleăng cheăng pêi, hnê mơjiâng cheăng pêi ăm vâi kơdrâi ki ôh tá ai ivá tung pơlê pơla vâ tăng cheăng pêi ƀă kum nâ o chiâng tăng xêh liăn ngân. Jâ Nguyễn Thị Thanh Hường tối ăm ‘nâi:

‘’Ngin pơtối ai mâu troăng pêi tung tơdroăng pơtâng tối, hnê hriâm ăm vâi kơdrâi ‘nâi tung tơdroăng rêh ối, tơdroăng gak ngăn tơná ƀă kih thuât tơleăng tung mâu tơdroăng tơhôu tơhêng a rơpŏng dêi tơná vâ kơdroh tơdroăng pâm xiăn tung rơpŏng. Tơdrêng mê xuân tŏng kum vâi kơdrâi hriâm cheăng pêi, châ mung liăn ƀă vâi kơdrâi ai tơdroăng rêh ối pá puât, tá hâi ai cheăng pêi tơniăn, kơxô̆ liăn mung vâ vâi pơxiâm tăng cheăng pêi, pơxiâm tê mơdró vâ mơnhông mơdêk cheăng kâ, tơniăn tơdroăng rêh ối’’.

A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng

H’Xíu H’Mok chêh