VOV4.Êđê - Ba pla mplua\ lu mta ana hla\m sa b^t ana\n la\n hla\k jing hdra\ nga\ mâo lu mnuih [uôn sang ti c\ar Daklak ba yua, ba leh klei tu\ pro\ng kơ brua\ duh mkra. Amâo djo\ kno\ng ba pla mplua\ kphê, tiêu, ana boh kroh đuic\ ôh, [ia\ mnuih [uôn sang lo\ dưi ba pla mplua\ ana hoè, sa mta ana nga\ êa drao. Ti gu\ anei jing gru hmô ti sa\ Hoà Phú, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, c\ar Daklak.

       Phan Thanh Quang, ti alu\ 4, sa\ Hòa Phú, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuột, ]ar Daklak mâo 1 ha la\n nga\ lo\ hma ]ia\ng pla mplua\ ana boh [ơr leh ana\n ana hòe. Ho\ng ênha\ la\n anei, `u pla leh 80 phu\n ana boh [ơr mplua\ ho\ng 100 phu\n ana hòe. Thu\n dih jing thu\n tal êlâo `u mâo hrui boh mnga, hla\m ana\n gra\p ana hòe hrui w^t mâo du\m êtuh êbâo pra\k, boh [ơr truh du\m êkla\k pra\k. ~u la] snei: “ La\n ti sang kâo mâo 1 ha, hla\m 5, 6 thu\n ho\ng anei, ana boh [ơr mâo pe\ leh boh leh ana\n ba w^t klei tu\ pro\ng brua\ duh mkra kơ mnuih [uôn sang. Mơ\ng ana\n kâo a\t tui ksiêm, duah ana mjeh mâo anôk c\h^ mnia ara\ng kha\p blei sna\n nao blei ba w^t lông pla. Êđai ana mjeh tinei êngao kơ ja\k sna\n c\ia\ng lo\ [uh siam ala\ dla\ng, bi tơ c\ia\ng êđai mjeh pioh mboh ưm amâo dah mboh êla, bi boh [ơr mboh djo\ ho\ng yan, sna\n ênoh ba ch^ amâo mâo đei yuôm mse\ si mboh êngao yan jing mboh ưm amâo dah êla h^n mka\ ho\ng yan.”

      Gia\m đang war go\ sang Phan Thanh Quang jing war go\ sang Phạm Minh Tâm a\t mb^t alu\ ana\n mơh ruah pla plua\ ana tiêu ho\ng kphê. Tâm brei thâo, 2 mta ana anei mâo lu klei mse\ hla\m hdra\ pla leh ana\n dla\ng kriê kyua ana\n đru bi mdul [ia\ ai tiê nga\ brua\, [ia\ djo\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Ho\ng 7 sao ana tiêu ba pla mplua\ ho\ng kphê mơ\ng go\ sang pô, t^ng he\ pra\k bi liê kơ ai nga\ brua\ leh ana\n duh bi liê kơ hbâo pruê, gra\p thu\n `u\ a\t hrui w^t mâo hla\m brô 120 êkla\k pra\k mơ\ng gru hmô pla mplua\ anei. “ La] kluôm ana tiêu leh ana\n ana kphê pô dla\ng kriê wiê êna\k hluê djo\ wưng, sna\n hla\m wưng anei `u ]ia\ng bi mse\, wưng êlâo adih gra\p mta ana pô pruê sa mta hbâo pruê djo\ guôp, ana anei lu đạm, ana dih [ia\ đạm, bi hluê si sa hdra\ djo\ guôp mơ\ng `u, pô amâo dưi pruê plia\ plia ôh, mse\ si ara\ anei, ana tiêu kâo brei krih hbâo kơ hla kyua ana tiêu dôk kbia\ mnga, ]ia\ng kơ mnga tiêu amâo luh ôh, leh ana\n bi kja\p kuôp, gang mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ kna\t tiêu”.

      Nguyễn Thanh Chung, knua\ druh brua\ lo\ hma sa\ Hòa Phú brei thâo: Sa\ Hòa Phú mâo gia\m 900 ha mnơ\ng pla sui thu\n, hla\m ana\n mâo êbeh 70 ha mnơ\ng pla ba pla mplua\ ho\ng ana boh kroh, kno\ng hja\n thu\n anei,hluê si klei m^n t^ng ana boh kroh sra\ng đ^ h^n kơ ênha\  ba pla, kyua du\m go\ sang dôk mđ^ ktang hdra\  ba pla mplua\ ana boh kroh ]ia\ng mđ^ hnư hrui w^t. Wưng ti ana\p, du\m gưl brua\ sra\ng duah ksiêm kơ lu mta ana boh kroh mrâo, djo\ guôp h^n ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang dưi bi mlar du\m gru hmô ba pla mplua\ ho\ng klei tu h^n. “ Boh s^t kơ brua\ ba pla plua\ du\m mta ana ]ia\ng mđ^ hnư hrui w^t kơ mnuih [uôn sang ana\n sa\ mđing dla\ng êdi, hla\m du\m thu\n mrâo êgao a\t mâo du\m gru hmô ba pla mplua\ ana boh kroh hla\m đang kphê, mơ\ng ana\n a\t mko\ mjing klei k[^n trông kơ mnuih [uôn sang mđ^ lar gru hmô anei. Hla\m du\m thu\n ti ana\p hmei sra\ng ba du\m mta ana djo\ guôp h^n ho\ng mnuih [uôn sang, mđ^ lar h^n du\m gru hmô ba w^t klei tu\ ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang tui hria\m nga\”.

Du\m klei c\ia\ng bi mđing s^t ba pla mplua\.

Pla plua\ lu mta ana hla\m sa ênha\ la\n brei hluê nga\ djo\ mse\ si hdra\ mnê] sna\n kơh ba w^t klei tu\ brua\ duh mkra pro\ng. Blu\ hra\m ho\ng pô c\ih klei mrâo mơ\ng sang mđung asa\p blu\ Việt Nam jưh dôk ti kr^ng Dap Kngư, Tiến sĩ Phan Việt Hà – Knơ\ng brua\ Kreh knhâo – Hdra\ mnê] nga\ brua\ Lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên sra\ng ktrao lac\ kơ mnuih [uôn sang du\m hdra\ ruah êđai ana mjeh, hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k du\m mta ana pla plua\.

     - Akâo kơ Tiến sĩ brei thâo, klei tu\ dưn mơ\ng brua\ pla plua\ lu mta mnơ\ng hlăm sa ênha\ lăn?

        . Tiến sĩ Phan Việt Hà: Klei pla plua\ mnơ\ng hlăm sa ênha\ lăn jing hdră hmei dôk mđ^ ai mnuih pla mjing ngă k`ăm ]ia\ng ba w^t klei tu\ dưn h^n. Tôhmô, ana pla plua\ ana\n srăng đru gang ang^n, đru kơ ana pla phu\n dưi tu\ ho\ng adiê hlơr ktang, dưi đru krơ\ng hnơ\ng h’ăp kơ war boh, tơdah mnơ\ng pla ana\n jăk, lehana\n djo\ guôp snăn srăng đru ba w^t boh mnga jăk kơ sa ênha\ lăn, jing lo\ mâo hnơ\ng hrui w^t lu h^n.

      - Dưi mơ\ ih lo\ brei đa đa klei bi hmô mơ\ng brua\ pla plua\ mnơ\ng mkăn hlăm sa ênha\ lăn mâo ba w^t klei tu\ dưn?

        .Tiến sĩ Phan Việt Hà: Tơl truh kơ ara\ anei ti Lăn Dap Kngư drei anei, boh nik hlăm ]ar Daklak drei mâo hdră bi hmô brua\ pla plua\ hlăm đang kphê mâo boh [ơr, lehana\n boh sầu riêng, jin ana boh mâo ênoh sơăi. Lehana\n tiêu mse\ mơh ]h^ ăt yuôm, snăn mnuih pla mjing ăt pla plua\ tiêu mb^t ana\n, jih jang ba w^t klei tu\ dưn jăk sơăi.

      - Si drei srăng pruê hbâo ]ia\ng kơ jih jang mnơ\ng pla plua\ mb^t ana\n amâo mâo bi mia\ ôh hbâo?

       . Tiến sĩ Phan Việt Hà: Ho\ng ana pla plua\, snăn tơdah drei pruê hbâo kơ ana anei, snăn ana adih ăt dưi dưn yua mơh hbâo, kyuana\n pla plua\ hmei mta\ si srăng ngă ]ia\ng kơ mnơ\ng pla đăm bi mia\ hbâo. Snăn mâo klei mđing snei, đăm pla ôh ana mâo sa mta mnơ\ng kreh ngă mse\, lehana\n đăm pla ôh ana mâo klei bi mia\ klei mnga]. Bi ho\ng klei pruê hbâo êjai đang war pla plua\ lu mta mnơ\ng, snăn drei bi t^ng hdră pruê hbâo kơ ana pla phu\n jing hnơ\ng hbâo man djăp, bi mta ana pla plua\ snăn pruê [ia\ h^n. Bi tơdah hmăi amâo mâo jăk kơ boh mnga mnơ\ng pla phu\n, snăn thu\n kơ êdei drei t^ng lo\ bi hnô. {ia\dah boh s^t, tơdah dưi drei ruah đơ mta mnơ\ng pla mâo klei amâo mâo bi mia\ ôh hbâo pruê hdơ\ng găp, snăn kơh jing kjăp h^n.

      - Êngao kơ klei tu\ dưn mâo ba w^t boh mnga, snăn brua\ pla plua\ mnơ\ng mkăn hlăm sa ênha\ lăn ya klei tu\ dưn mkăn lo\ mâo, Ơ tiến sĩ?

        . Tiến sĩ Phạn Việt Hà: Ho\ng du\m mta mnơ\ng pla plua\ mb^t mse\ si kâo mblang leh, êngao kơ klei tu\ dưn mâo ba w^t boh mnga lu h^n, mơ\ng ana anei, lehana\n ana adih, [ia\dah hla\m năn drei lo\ mâo klei tu\ dưn bi đru răng mgang wa\l hd^p mda, si tôhmô đru bi êyui, đru gang ang^n, đru mjing hnơ\ng h’ăp hlăm war bi hơ^t klei hd^p kơ lu mta mnơ\ng pla hlăm ana\n, mjing klei rơ\ng kjăp mơh tơdah mka\ ho\ng klei pla ma\ kno\ng sa mta ana. Tôhmô pla tiêu drei pla ho\ng gơ\ng ana hd^p, amâodah pla plua\ hlăm klei djo\ guôp snăn `u kjăp h^n mka\ ho\ng pla ma\ kno\ng sa mta ana, mơ\ng năn ba w^t lu klei tu\ dưn tăp năng drei amâo mâo [uh ôh. Sitôhmô hlăm war mâo pla lu mta ana snăn klei đ^ jing srăng kjăp h^n.

     - La] jăk kơ ih lu!./.

                                                                    H’Nga – H’Nê] – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.