VOV4.Êđê- Ti sa\ Dak Ga\n, kdriêk Dak Mil, ana boh soai dôk đru mguôp lehana\n ba w^t boh tu\ dưn kơ klei hd^p mda h’^t kja\p kơ lu go\ êsei tinei. Ga\n leh du\m thu\n êgao, mơ\ng hdra\ pla mse\ đưm, mnuih [uôn sang bi mlih hluê ho\ng hdra\ pla h’^t kja\p ba yua kdra\p kreh knhâo lehana\n bi hgu\m nga\ brua\ lo\ hma VietGAP ]ia\ng pla mjing, [rư\ [rư\ mđ^ hnơ\ng tu\ boh mnga mâo mơ\ng ana soai. Pô ]ih klei mrâo kơ kdrê] anei hưn la] anei:

Siă suôr ho\ng boh suai mơ\ng thu\n 2006, [ia\dah giăm 1 thu\n ho\ng anei kơh Đàm Văn Tiến ti alu\ Cao Lạng, să Dak Găn mrâo duh bi liê ]ia\ng pla boh suai hluê hdră doh VietGap, lehana\n jing mnuih mơ\ng Êpul bruă hgu\m bruă Lo\ hma mnia mblei boh suai Dak Găn. Đàm Văn Tiến brei thâo; hdră pla boh suaih hluê hdră doh VietGap ba yua kdrăp krih êa dhư\ dhư\ hlăm djăp phu\n boh suaih bi hrô kơ hdră krih lar [a mse\ si êlâo dih, mkiêt mkriêm êa, đru ana suaih tu\ mă mnơ\ng tu\ jăk djo\ guôp. Mb^t ana\n, Đàm Văn Tiến lo\ ktrâo la] ba yua công nghệ sinh học hlăm bruă kriê dlăng ]ia\ng boh suai ]uh mblang, mboh hlăm yan bhang ho\ng mta bi knar klei đ^ jing; mb^t ana\n jing hdră hruôm boh ho\ng hruh thơ\ng ba yua ]ia\ng răng mgang boh suai amâo mâo hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, mđ^ hnơ\ng pro\ng boh lehana\n hnơ\ng siam boh djo\ ho\ng klei ]ia\ng ba ]h^ kơ ala ta] êngao. Ara\ anei ho\ng 1 ha boh suai ba w^t kơ go\ êsei `u grăp thu\n mâo êbeh 300 êklăk prăk, leh tla hnô prăk duh bi liê.

Hluê si Đàm Văn Tiến, bruă bi mlih ba pla boh suai đưm nao kơ hdră pla boh suai hluê hdră doh VietGap jing 1 hdră ngă đru mnuih [uôn sang ngă lo\ hma pla mjing hluê hdră h’^t kjăp. Boh nik gơ\, boh suai đ^ jing jăk, hnơ\ng mâo boh mnga đ^, h’^t kjăp lehana\n mhro\ klei ju\ jhat kơ mnuih pla mjing, mâo boh mnga doh kơ mnuih blei yua:

“Mnuih [uôn sang ăt [uh klă ba yua êa drao hoá học lu ngă hma^ djo\ klei suaih pral, tal 2 boh suai amâo mâo doh ôh, tal 3 ngă sơnei kơh mâo klei êđăp ênang ho\ng klei suaih pral lehana\n dưi ba ]h^ kơ du\m ala ]ar mkăn, amâo mâo hluê hdră doh VietGap, sơnăn hnơ\ng ba ]h^ lu h^n mkă ho\ng klei ]ia\ng blei [ơ\ng srăng mâo yơh, ba ]h^ mnia hlăm ala ]ar amâo mâo jih ôh, ba ]h^ kơ du\m ala ]ar mkăn di`u akâo bi mâo klei doh jăk, sơnăn mnuih [uôn sang hluê ngă hdră doh jăkVietGap”.

Ti alu\ Tân Lập, să Dak Gằn, go\ êsei Trần Thị Hà ăt jing mnuih mơ\ng Êpul bruă hgu\m bruă Lo\ hma Mnia mblei boh suai Dak Gằn mơh. Ho\ng 1 ha 2 sào lăn pla boh suaih hluê hdră doh VietGap, go\ êsei  Trần Thị Hà hrui w^t grăp thu\n mâo mơ\ng 30 – 35 ton boh suai. Ho\ng ênoh ]h^ yap mdu\m 15 êbâo prăk hlăm 1 kg, grăp thu\n tla hnô prăk duh bi liê go\ êsei hrui w^t prăk mnga hlăm brô 350 êklăk prăk. Mâo he\ boh tu\ dưn anei, kyua go\ êsei `u ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă duh mkra pla mjing, hlăm ana\n mâo bruă duh bi liê blei mprăp kdrăp krih êa dhư\ dhư\ hlăm grăp phu\n boh k`ăm mhro\ ênoh prăk duh bi liê lehana\n ai ngă bruă, mb^t ana\n đru ana boh suai đ^ jing jăk. Bruă pla boh suai hluê hdră doh VietGap mâo lu klei tu\ ja\k lehana\n ba w^t lu boh tu\ dưn h^n mkă ho\ng hdră pla hluê knhuah đưm, mđ^ hnư hrui w^t kơ go\ êsei lehana\n h’^t kjăp h^n:

“Go\ êsei kâo pla ti anei [uh duh bi liê hluê hdră ]ua\n doh VietGap, sơnăn prăk duh bi liê tal êlâo đ^ h^n, [ia\dah leh pô duh bi liê boh tu\ dưn đ^ h^n mkă ho\ng hdră pla đưm, drei dưi mhro\ ênoh duh bi liê mưn ai ngă bruă. Hnơ\ng boh mnga bi knar, sa hnơ\ng lehana\n drei thâo t^ng knăl hruê mlan hrui pe\. Kơ hdră pla mjing, ana boh suai bi mâo djăp hnơ\ng êa, mnơ\ng tu\ jăk, hbâo pruê, amâo mâo êgao hnơ\ng hbâo pruê lehana\n êa drao krih răng mgang mnơ\ng pla mjing. Ana boh suai mtah mda n’nao lehana\n hnơ\ng mâo dưi krơ\ng kjăp mơh”.

Dưi mko\ mjing knhal jih thu\n 2018, Êpul hgu\m bruă Lo\ hma Mnia mblei boh suai Dak Găn ba ana\p hlăm bruă ba yua hdră duh mkra pla mjing doh. Ara\ anei êpul bruă hgu\m hluê ngă bruă pla boh suai ho\ng ênhă pro\ng êbeh 25 ha. Jih jang du\m ]ô mnuih mơ\ng Êpul bruă hgu\m hluê ngă bruă pla boh suaih hluê hdră doh VietGap. Hluê nao hlăm Êpul bruă hgu\m, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma mâo hriăm mjuăt hdră pla mjing, sơnăn bruă pla mjing mâo klei găl ênưih. Êngao kơnăn, bruă ba yua hdră pla mjing doh, k`ăm djo\ ho\ng klei ]ia\ng mơ\ng sang ]ơ mnia, mjing klei găl hlăm bruă bi hgu\m bruă ba ]h^ mnơ\ng ho\ng êpul bruă mnia mblei.

Hluê si Hồ Quang Đạo, khua Êpul hgu\m bruă Lo\ hma Mnia mblei boh suai Dak Găn ara\ anei s^t mnuih blei [ơ\ng akâo boh suai amâo djo\ kno\ng jăk đui] ôh, [ia\dah bi mâo klei doh, sơnăn bruă ba yua hdră pla mjing boh suai doh VietGap jing hdră êlan yuôm bhăn. Klei anei srăng djo\ ho\ng klei ]ia\ng mơ\ng sang ]ơ mnia, mjing klei găl hlăm bruă bi hgu\m ba ]h^ boh suai ho\ng êpul bruă mnia mblei:

“Êpul bruă hgu\m krơ\ng kna mko\ mjing, bi hgu\m mnuih [uôn sang ăt ]ang hmang sơnei; ]ia\ng mâo boh suai doh k`ăm đru boh suai mơ\ng mnuih [uôn sang ba ]h^ hlăm sang ]ơ mnia ala ]ar lehana\n ala ta] êngao, boh suai djăp hnơ\ng ]ua\n ]ia\ng mđ^ h^n boh yuôm bhăn, mđ^ h^n ênoh yuôm bruă pla mjing kơ mnuih [uôn sang”.

Ara\ anei ênhă pla boh suai kluôm să Dak Găn truh 800 ha, hnơ\ng mâo 2 êbâo 400 ton hlăm 1 ha. }ia\ng mjing anôk ]h^ mnia boh suai ti alu\ wa\l găl ênưih, knơ\ng bruă sang ]ư\ êa să Dak Găn ăt iêu la], đru mnuih [uôn sang mko\ mjing Êpul bi hgu\m, Êpul bruă hgu\m pla mjing boh suai hluê hdră doh VieGap. Klei anei srăng đru alu\ wa\l mđ^ kyar boh suai hluê hdră ]ua\n ba w^t boh tu\ dưn đ^ h^n kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma./.

Du\m thu\n gia\m anei, ti sa\ Dak Ga\n, kdriêk Dak Mil boh tu\ dưn mơ\ng brua\ pla ana boh soai ba w^t pro\ng êdi lehana\n hnư hrui w^t mơ\ng du\m go\ êsei h’^t kja\p mơh. Kha\ sna\n, kyua mnuih [uôn sang pla mjing ]o\ng pô, amâo ]ua\l mka\ hu^ sra\ng nga\ dleh dlan kơ anôk hrui blei. Kyua ana\n, brua\ mko\ mkra gru hmô bi hgu\m pla ana boh soai VietGAP mâo leh sa\ DakGa\n mđing dla\ng. Hmei mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Hồ Quang Đạo, Khua êpul hgu\m brua\ lo\ hma mnia mblei boh soai Dak Ga\n ]ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang thâo sa\ng kla\ h^n kơ du\m klei tu\ yuôm kla\ s^t tơdah mnuih [uôn sang nao hgu\m pla ana soai hluê si hnơ\ng ]ua\n VietGAP:

-Akâo kơ ih mblang brei, mơ\ng kbia\ hriê mâo klei mnuih [uôn sang pla ana boh suai ti sa\ Dak Găn ngă klei bi hgu\m mb^t hluê ho\ng hdră Vietgap?

Hồ Quang Đạo: Tui si klei bhiăn mưng leh mơ\ng đưm hlăm klei ma\ brua\ knua\, mnuih pla mjing ba yua lu dei hbâo hoá học, mâo lu mta jhat snăk, lehana\n kăn mâo hnơ\ng jăk rei kơ boh mnga, yap jing boh kroh pô pla mjing amâo mâo doh ôh. Mơ\ng klei ana\n, Êpul hgu\m mko\ mjing mtam, iêu mguôp jih jang mnuih pla mjing, ăt ]ang hmăng dưi mâo ba w^t boh mnga doh, pioh đru kơ mnuih pla mjing mâo anôk ]h^ mnia jăk hlăm ala ]ar pô lehana\n wa\t kơ ala ta] êngao, dưi mâo boh mnga jăk, ]h^ yuôm h^n mơh.

-Leh mnuih pla mjing mâo klei bi hgu\m hluê hdra\ Vietgap snăn si klei tu\ dưn mâo ba w^t?

Hồ Quang Đạo: Tơdah leh mnuih pla mjing tui tio\ hdră êlan ma\ brua\ Vietgap, snăn tal êlâo h^n jing mâo ba w^t boh mnga doh, djăp ho\ng ênoh ]ua\n Vietgap. Leh dưi djăp ênoh ]ua\n doh, snăn ]h^ mnia ăt srăng yuôm mơh, mđ^ klei tu\ dưn mâo ba w^t kơ mnuih pla mjing, rơ\ng kjăp klei suaih pral kơ mnuih ba yua. Snăn leh mđ^ klei tu\ dưn boh mnga mâo, snăn mnuih pla mjing amâo lo\ hyưt ôh mơ\ng klei djo\ boh mnga lehana\n lui] ênoh ]h^, [ia\dah ênoh ênil ]h^ mnia srăng hơ^t, mâo êpul hgu\m srăng đru brei jih kơ mnuih pla mjing, rơ\ng kơ mnuih pla mjing mâo ]h^ sa ênoh hơ^t nanao, mđ^ ênoh ba w^t kơ pô.

-Bi tơdah leh mnuih pla mjing ngă leh klei bi mguôp ho\ng êpul hgu\m ]ia\ng pla mjing boh suai hluê hdră êlan Vietgap, snăn si klei bhiăn mnuih pla mjing bi tui hlue he\, lehana\n êpul hgu\m mse\ mơh si brua\ klam srăng ngă ho\ng [^ng hgu\m?

Hồ Quang Đạo: Hgu\m hlăm hdră brua\ vietgap, snăn tal êlâo jing mnuih pla mjing bi tui hluê jih jang klei bhiăn ngă brua\ mơ\ng êpul hgu\m, mâo hdră ksiêm dlăng kjăp, mnuih pla mjing êjai ngă brua\, bi mâo djăp ênu\m hra\ mơar ]ih pioh brua\ pô ma\. Tal dua, jing êpul hgu\m srăng đua klam duah anôk ]h^ hơ^t kơ mnuih pla mjing. Bi ho\ng êpul hgu\m tal êlâo jing brei mâo klei bi mguôp kjăp ho\ng du\m knơ\ng brua\, mâo mnơ\ng mkăp kơ brua\ pla mjing bi djăp ênoh ]ua\n, pioh kơ mnuih pla mjing ngă brua\ djo\ ho\ng hdră leh ta\, mâo klei ksiêm dlăng kjăp ]ia\ng kơ mnuih pla mjing hluê ngă ênu\m ênap klei bhiăn ngă brua\, snăn kơh dưi djăp ênoh ]ua\n pioh kơ pô ngă brua\ hơ^t.

-Mb^t ho\ng brua\ mnuih pla mjing boh suai djăp ênoh ]ua\n Vietgap, snăn ]ia\ng lo\ mđ^ nanao klei tu\ dưn mơ\ng boh suai, snăn si êpul hgu\m mâo hdră ngă brua\ kơ ana\p?

Hồ Quang Đạo: Êpul brua\ hgu\m mâo leh hdră êlan pla mjing kơ mnuih [uôn sang, leh mâo ba w^t boh mnga doh, djăp ênoh ]ua\n leh, snăn Êpul hgu\m srăng mđ^ h^n brua\ hưn mdah boh mnga mâo, ]ia\ng kơ boh kroh pô ]h^ mâo phu\n agha kjăp, leh kơ ana\n lo\ dơ\ng duh bi liê ru\ mdơ\ng du\m boh sang mkra mjing, ]ia\ng kơ [^ng hgu\m hơ^t ai tiê hlăm klei mkra mjing, lehana\n ]h^ mnia mđ^ ênoh mâo ba w^t h^n. Ara\ anei mâo leh đa đa boh kroh mâo ba ]h^ truh kơ ala ta] êngao, [ia\dah ăt kno\ng lu jing kơ ala ]ar Trung Quốc. Hdră êlan ti ana\p mơ\ng êpul hgu\m jing leh mâo boh mnga doh, djăp ênoh ]ua\n, lo\ dơ\ng mđ^ h^n klei hâo hưn kơ boh mnga, tui duah anôk mnia mblei ho\ng lu ala ta] êngao mkăn.

-La] jăk kơ ih lu./.