VOV4.Êđê - }ia\ng msir mghaih klei ]ho\ djhan wa\l hd^p mda, mkhư\ klei mnơ\ng nga\ lehana\n mđ^ klei tu\ dưn hla\m brua\ rông mnơ\ng, hla\m wưng êgao, lu go\ êsei hla\m alu\ wa\l ]ar Daklak ba yua leh mnơ\ng sun sinh học hla\m hdra\ rông u\n, mphu\n tal êlâo ba w^t leh klei tu\ dưn.

Lê Năng Mười, ti aqlu\ 13, sa\ êa Ktur, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak mâo êbeh 10 thu\n rông u\n ma\ kđeh, lehana\n un ana mđai hluê knhuah hđăp. Kha\dah mâo mkra leh [a\ng biogas pioh mkhư\ djah djâo, [ia\dah ăt adôk [âo, hmăi amâo mâo jăk ho\ng wa\l riêng gah. Thu\n 2014, mâo Anôk brua\ mtru\t mjhar brua\ lo\ hma kdriêk đru, Mười mkra mđ^ war êning. Ti dlông tur war hđăp mơh, `u lo\ sun mnơ\ng sinh học ho\ng boh kpal 60cm mâo djah kam, djah kyâo bi lu\k ho\n kpei vi sinh. Dơ\ng mơ\ng leh rông mnơ\ng ho\ng hdră mrâo, hlăm war êning amâo lo\ mâo mnâo [âo ôh, mnuih rông u\n kăn lo\ suăi hla\m brua\ bi mnei u\n, lehana\n rao war êning rei. Mb^t ho\ng ana\n, war êning mâo êwa doh, ăt bi hro\ mơh mta mnơ\ng ba klei rua\ kơ mnơ\ng rông đ^ lê]. Kyuana\n boh ktro\ u\n ăt đ^ kah knar êbeh mơ\ng 1 – 3 kga/mlan mka\ ho\ng rông hlăm war hđăp amâo mâo mnơ\ng sun. Hla\m du\m gưl rông, `u lo\ ba yua mkrah djah sun, bi mnơ\ng sun amâo lo\ yua sun ôh srăng mđăm mjing hbâo bru\ pioh pruê kơ mnơ\ng pla.

“T^ng kơ anôk brua\ lo\ hma đru hdră mkra mnơ\ng sun sinh học, u\n ma\ kđeh ba rông hla\m war mâo mnơ\ng sun ho\ng sinh học amâo mâo jăk liê lu ôh, lehana\n kăn suăi rei. Ho\ng hdră rông u\n hluê hdră hđăp snăn t^ng kơ ênoh tơdah drei ]h^ mâo 50 êbâo prăk/kg tôhmô, snăn rông ho\ng war mâo mnơ\ng su\n sinh học tăp năng mâo 51 – 52 êbâo prăk/kg, jing ăt yuôm h^n. Kđeh ]^m u\n ăt jăk h^n mka\ ho\ng rông hluê knhuah hđăp”.

Ăt ba yua hdră sun ho\ng sinh học mâo giăm 1 thu\n anei leh, go\ sang aduôm lê Thị Hồng, ti alu\ mrô 10, sa\ Êa Ro\k, kdriêk Ea Sup, ]ar Daklak la], anôk rông doh h^n, amâo lo\ mâo mnâo [âo ôh mơ\ng eh u\n. U|n đ^ pro\ng jăk snăk, amâo mâo klei rua\ ôh hlăm tian prô], lehana\n hlăm êlan bi êwa. Snăn hro\ mơh prăk bi liê kơ êa drao răng mgang klei rua\, mnơ\ng [ơ\ng mâo mkiêt mkriêm, boh nik jăk êdi amâo lo\ mâo klei ]ho\ ôh, aduôn Lê Thị Hồng brei thâo:

“Êlâo dih kâo rông u\n ngă war rông ho\ng tur simăng, lehana\n bi mnei kơ u\n nanao, [ia\dah kăn mâo klei tu\ dưn ăt ]ho\, mâo mnâo [âo, ngă leh mơh [a\ng biogas [ia\dah amâo mâo jih ôh mnâo. Rông u\n ho\ng hdră hđăp mâo 3 mlan 10 hruê, [ia\dah leh rông hlăm hdră mrâo kno\ng rông ma\ 2 mlan mkrah dưi yơh ba ]h^”.

Tui si anôk brua\ rông mnơ\ng – răng mgang mnơ\ng rông ]ar Daklak, ênoh u\n rông hlăm kluôm ]ar mâo giăm 750 êbâo drei, jing knar ho\ng ênoh jih jang thu\n 2017. Ara\ anei djăp alu\ wa\l hlăk lo\ mjut rông mrâo prăp êmiêt pioh ]h^ hla\m wưng Tết Nguyên đán thu\n 2019, [ia\dah amâo mâo rông lu mse\ ho\ng êlâo dih ôh. Thuỷ Lệ Vũ, khua kia\ kriê Anôk brua\ rông mnơ\ng – mdrao mgu\n mnơ\ng rông ]ar Daklak brei thâo, Anôk brua\ anei hlăk mtru\t mnuih rông mnơ\ng bi ksiêm kjăp klei rua\ tưp, rông bi djo\ ho\ng hdră doh k`ăm dưi mâo kđeh ]^m u\n jăk; du\m go\ êsei lo\ mjut rông ruah blei mjeh u\n jăk mâo phu\n agha kla\ mnga] êđai u\n mrâo w^t blei hlo\ng tlo\ mgang djăp ênu\m djăp mta klei rua\, lehana\n krư\ he\ bi ktlah kăp lo\ ksiêm dlăng klei suaih pral, leh kơ ana\n kơh ba krư\ ho\ng êpul lu

“Rông mnơ\ng pioh mđ^ kyar kjăp, snăn hmei ba yua djăp ênoh ]ua\n hdră rông VietGap, lehana\n klei doh mơ\ng sinh học, amâodah lo\ pia jing anôk dưi mkhư\ klei rua\ tưp ti du\m kdriêk, ]ia\ng ana\p truh kơ klei mâo kđeh ]^m u\n doh pioh ba yua hlăm ala ]ar, lehana\n ana\p m^n kơ brua\ ]h^ kơ ala ta] êngao, lehana\n bi hro\ klei ]ho\ djhan, [ia\dah mâo ba w^t kđeh ]^m doh ti ]ar Daklak. Mb^t ho\ng klei mđ^ kyar brua\ rông mnơ\ng djo\ tuôm ho\ng klei răng mgang kơ klei rua\ tưp, snăn bi mđing lu h^n kơ brua\ hâo hưn, mtru\t mjhar mnuih rông mnơ\ng bi mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk, tlo\ mgang bi djăp ênu\m, mkhư\ bi mdoh kman jê` jê` hlăm war êning, lehana\n wa\l riêng gah”.

Klei ba yua mnơ\ng sun hlăm brua\ rông mnơ\ng hlăk ba w^t klei tu\ dưn kơ mnuih rông. Brua\ ba yua mnơ\ng sun sinh học hlăm brua\ rông mnơ\ng amâo mâo djo\ kno\ng ba w^t klei tu\ dưn pro\ng kơ brua\ bi mdoh wa\l hd^p mda, bi hro\ ênoh bi liê, [ia\dah lo\ mjing kơ klei hd^p jăk kơ yang [uôn. Tui si kỹ sư Nguyễn Hồng Sơn, ara\ anei hdră ba yua mnơ\ng sun sinh học mâo ba yua leh lu hlăm brua\ rông u\n mnu\. Mnơ\ng sun sinh học dưi mkra, lehana\n ba yua djo\ hdră srăng ba w^t klei tu\ dưn pro\ng snăk, đru bi hro\ klei ]ho\ djhan hlăm war êning anôk rông mnơ\ng hlăm grăp hruê, bi hro\ ênoh bi liê kơ brua\ răng mgang klei rua\ kơ u\n. Hdră mkra mnơ\ng sun sinh học ăt ênưih. Kỹ sư Nguyễn Hồng Sơn brei thâo:

“Kơ hdră mkra mnơ\ng sun anei snăn ênưih đui] amâo mâo liê lu ôh. Kyuadah hla\m hdră rông sun mnơ\ng sinh học anei, êjai mkra war mrâo snăn drei kno\ng klia ma\ ju\m gah găn, bi gu\ tur lang 20% jing kam adôk 40% jing djah kyâo, ho\ng boh kpal tuh hlăm brô 60cm”.

Mnơ\ng mkra do\ sun ênưih duah mơh, duah kam, djah kyâo amâodah gu\ ktơr kwa\ [h^, ho\ng ênoh man djăp tuh kpal truh 60cm hlăm war ana\n hlăm war u\n. Jih jang mnơ\ng anei brei jing doh, thu krô, amâo mâo h’ăp, ]a\t h’oh ôh, amâo mâo bi lu\k ho\ng djah mkăn ôh. Ba yua anu\ng kpei bi mbru\ mâo anôk ]h^. Drei ruah nao blei do\ ana\n hlăm du\m anôk ]h^ mnơ\ng [ơ\ng kơ mnơ\ng rông mâo leh k’hưm.

Ho\n du\m war êning mâo leh êlâo, amâodah lo\ mkra mlih mơ\ng war rông hđăp, drei kno\ng lo\ mkra war ]ia\ng bi djo\ ho\ng klei sun mta sinh học. Kỹ sư Nguyễn Hồng Sơn k]e\:

“Hla\m brua\ mkra mjing mnơ\ng sun sinh học ho\ng war lo\ mkra w^t snăn kno\ng mđing kơ klei mkra du\m mta snei: Tơdah mâo leh war mơ\ng êlâo, jing atur simăng snăn drei [oh [a\ng pro\ng hla\m brô 10cm êlam kơ gu\, kma hlăm lăn, lehana\n hlăm brô 20 cm snăn [oh [a\ng kno\ng sa blư\”.

Mơ\ng klei tu\ dưn ba yua hdră rông anei brei [uh, mâo mkiêt mkriêm truh 10% ênoh bi liê mnơ\ng [ơ\ng; 60% ai ngă brua\; 80% ênoh bi liê kơ pui kmla\, lehana\n êa jua; boh nik jing bi hro\ klei ]ho\ djhan wa\l hd^p mda mơ\ng u\n eh m’iêk, amâo lo\ mâo mnâo [âo mse\ ho\ng hdră rông hđăp ôh, lehana\n dưi mkhư\ mơh ruê [loh djim. Êngao ana\n, rông u\n ho\ng mnơ\ng sun sinh học lo\ mkiêt mkriêm ênoh bi liê brua\ mkra tur ho\ng simăng, mnơ\ng sun leh yua dưi pioh mđam ngă hbâo bru\ jing jăk snăk kơ mnơ\ng pal mjing./.