VOV4.Êđê - Leh lu thu\n sia\ suôr ho\ng ana kphê, ksu, tiêu… mnuih pla mjing ti Lăn Dap Kngư găn leh lu klei dlông dlăng amâo mâo [ia\ ôh tuôm ho\ng klei jhat ph^ kbia\ hriê mơ\ng klei amâo mâo hơ^t ênoh ênil. Kyuana\n, klei ]ang hmăng mâo sa mta mnơ\ng pla mrâo, pla ênưih, lehana\n mâo hnơ\ng hrui w^t lu jing klei êpa mhao êdi yơh. Kyua klei ana\n yơh mâo ho\ng anei 6 thu\n, Trần Xuân Vịnh, thôn 10, sa\ Đăk Hring, kdriêk đăk Hà, ]ar Kon Tum kno\ng mrâo hmư\ hing kơ ana măkka, snăn hlo\ng duah mnuih nao blei mtam 20 phu\n êđai măkka mơ\ng Anôk brua\ ksiêm hriăm kơ mjeh mjiêng kyâo dliê – hlăm knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Việt Nam ti kdriêk Ba Vì, Hà Nội ba w^t pla hlăm war pô. Êdei kơ 3 thu\n leh pla ana măkka dơ\ng mboh, thu\n dih 20 phu\n ana măkka mâo 6 thu\n mơ\ng Vịnh mboh kah knar 10kg, mâo phu\n đa mboh truh giăm 30kg boh mtah. Pla hlăp [ia\dah mâo [ơ\ng s^t, kyua kno\ng 20 phu\n ana măkka mboh he\ djo\ ti wưng hlăk lu mnuih bi mđing, snăn `u ]h^ mâo truh 20 êklăk prăk:

“Ka tuôm mâo ôh ana mnơ\ng pla mjing mkăn pla mjing ênưih mse\ si `u. Phu\n mboh tal êlâo du\m pluh kg đu] kno\ng pioh [ơ\ng. êdei anei mboh lu h^n, mâo mnuih [uôn sang mơ\ng Daklak hriê akâo blei, kâo ]h^ sa kg tal êlâo jing 50 êbâo prăk. Thu\n dih kâo ]h^ 100 êbâo prăk, lehana\n đ^ truh 200 êbâo prăk/kg”.

Hu\k h^k leh [uh klei tu\ dưn tal êlâo ana\n, mơ\ng mnơ\ng pla anei, Trần Xuân Vịnh ma\ mjeh mơ\ng boh `u pla hlăm sang `u lo\ rah mjing truh êbeh 2 êbâo phu\n êđai măkka, ho\ng klei m^n tơdah amâo mâo thâo grep pla `u ho\ng asa\t yơh, kha\dah êmưt dưn ana ăt srăng mboh. Êngao ana\n, ho\ng klei pral rah mjing êđai mjeh măkka, Vịnh lo\ dơ\ng lông mdjuê ho\ng adhan mơ\ng du\m phu\n ana măkka hlăm war pô.

Klei ]ang hmăng mâo blei mjeh măkka, dưi pla ana măkka jing klei êpa mhao mơ\ng lu mnuih pla mjing ti Kon Tum. Pai ma\ klei ]ia\ng ana\n, Nguyễn Khắc Khiếu, khua đang war Khiếu Tốt ti êpul mnuih [uôn sang dôk mrô 11, wa\l krah Đăk Hà, kdriêk Đa\k Hà mlan 7 thu\n dih hriê truh kơ [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, ]ar Daklak blei mơ\ng knơ\ng brua\ lo\ hma dliê kyâo Êa Kmăt, ti êlan Nguyễn Lương Bằng 10kg asa\r măkka, ho\ng ênoh 150 êbâo prăk ba w^t rah mjing êđai. Truh kơ ara\ anei mâo 8 mlan leh, mơ\ng 1.320 asa\r mjeh tal êlâo, Khiếu rah mjing mâo 828 phu\n êđai măkka, mâo ai hd^p ktang. Klei Khiếu dôk mtu\k mtu\l mơ\ng ana pioh ma\ k[iêng ]ia\ng grep ho\ng phu\n pla mơ\ng asa\r anei? Êngao ana\n, `u ăt kăn thâo lei ya mjeh măkka dôk pla anei:

“Asei kâo pô ăt kâo ka thâo mơh ya jing mjeh anei. Kâo nao êmuh leh, [ia\dah phung ngă brua\ la] êjai blei ba mnuih ]h^ mnơ\ng ăt kăn thâo lei ya mta mjeh ana\n. Jing amâo mâo thâo kla\ ôh mta mjeh, kno\ng blei ba dưm hlăm hjiê knơ\ng brua\. Êjai ]h^ mjeh ana\n, yap la] mjeh djăp ênoh ]ua\n mơ\ng knơ\ng brua\ Êa kmăt”.

Ksiêm yap ma\ snăn, ara\ anei mâo êbeh 50 ha ana măkka mâo pla leh hlăm lăn Kon Tum, ho\ng lu hdră pla, pla đang hjăn, pla raih rưng, pla plau\ mb^t ho\ng mnơ\ng mkăn. Lu êdi jing ti kdriêk Đăk Glei 30ha, Kon Plông 15ha; Ngọc Hồi 4ha. Mjeh mâo mkăp brei kơ mnuih [uôn sang pla, bi phung duh mkra mnia mblei ]o\ng pô duah ma\ mjeh. Ara\ anei êngao kơ 20 phu\n ana măkka mơ\ng go\ sang Trần Xuân Vịnh, hlăm brô 2ha ana măkka pla thu\n tal 6 ti sa\ Măng Cành, kdriêk Kon Plông ăt dơ\ng mboh leh mơh. Mguôp ho\ng boh tu\ dưn tal êlâo, lehana\n klei duah mđ^ êgao hnơ\ng kơ ana măkka wưng leh êgao, amâo mâo [ia\ ôh mnuih [uôn sang ti Kon Tum hlăk hu\k hăk bi kluh tio\ êran pla mjing ana măkka ]ia\ng đ^ nao kơ mdro\ng pral. {ia\dah mklăk ho\ng ana\n, lu phung knhăk dôk ksiêm duah kơ ana mnơ\ng pla anei, ăt dôk răng ho\ng ana măkka, lehana\n kơ hdră pla mjing mơ\ng ana măkka. Dương Anh Hùng, Khua Adu\ brua\ lo\ hma kdriêk Kon Plông brei thâo:

“Klei yuôm bhăn h^n jing mjeh bi mâo hnơ\ng jăk. Tal dua, hdră ma\ brua\ dlăng kriê wiê ênăk, lehana\n kriê pioh leh hrui êmiêt, t^ng duah anôk ]h^ mnia. Tui si kâo m^n kno\ng pla mjing hluê dua hdră. Tal êlâo đru kơ mnuih [uôn sang hlăm ]ar pla plua\ hla\m war kphê katimor pô, ]ia\ng rơ\ng kơ klei đ^ jing kjăp, lehana\n mâo klei bi đru kna hdơ\ng găp. Bi ho\ng phung duh bi liê mâo ngăn prăk lu snăn brei mâo klei ksiêm duah pro\ng, mâo klei kjăp ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang mâo anôk êmuh”.

Ti ana\p klei mnuih [uôn sang mjh^t m’ua\t ho\ng ana măkka, kha\dah êmưt [ia\dah Dhar brua\ lo\ hma ]ar Kon Tum ăt tru\n mơh hlăm brua\ anei. Bi kla\ tal êlâo, mâo Knơ\ng brua\ lo\ hma la], ana măkka djo\ guôp yăn adiê ti kr^ng Măng Đel – Kon Plông, lehana\n hlăm du\m sa\ hlăm dua kdriêk Tu Mrông, Đăk Glei. {ia\dah truh kơ ara\ anei, ]ar ka mâo ôh boh tu\ dưn mơ\ng brua\ ksiêm mkla\ nik kơ klei đ^ jing, kơ hnơ\ng boh mnga, lehana\n kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng mta mnơ\ng mrâo pla mjing anei.Lehana\n kyua tio\ tluôn mnuih [uôn sang, snăn ara\ anei dhar brua\ lo\ hma ti Kon Tum kno\ng mrâo ngă jing brua\ mta\ brei răng. Trần Văn Chương, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ lo\ hma ]ar Kon Tum brei thâo:

“Dhar brua\ hmei mta kơ mnuih [uôn sang brei kno\ng pla plua\ hla\m đang kphê robusta amâodah kphê katimor pô. Bi tơdah pla đang hjăn kno\ng măkka thu\n mlan dôk mjut mjing sui, lehana\n ka thâo kla\ ôh si srăng jing mgi dih, kơ boh mnga lehana\n klei mnia mblei? Tơdah pla mjing lu đei ăt hu^ hyưt mơh. Hmei mâo leh hra\ mtru\n k]e\ kơ knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar mta\ kơ jih jang djăp alu\ wa\l brei mâo klei răng ho\ng brua\ pla mjing ana măkka”.

Hlăk mâo klei bi kluh pla ana măkka, lehana\n lu mnuih [uôn sang srăngh bi tio\ êran hlăm brua\ anei. Êdah êdi mâo leh lu mnuih mơ\ng ]ar Daklak truh kơ Kon Tum duah sang Trần Xuân Vịnh ]ia\ng hrui blei boh măkka ba w^t ngă mjeh. Lehana\n mâo leh đa đa mnuih [uôn sang Kon Tum bi kluh nao kơ Daklak blei mjeh măkka ho\ng ênoh yuôm ba w^t pla. Mb^t ho\ng ana\n, mâo đa đa phung duh mkra mâo klei hgu\m ho\ng ]ar mưn lăn pla ana măkka hlăm ênha\ pro\ng anei jing sa klei bi tio\ êran êdi. Dlăng kơ klei ana\n, [uh brua\ pla mjing ana măkka ara\ anei, ara\ng lo\ bi hdơr yơh kơ klei hriăm hlăk ana\n, kyua klei duah mjing ma\ mjeh, ho\ng klei mđ^ ênoh êgao hnơ\ng ho\ng djăp mta mnơ\ng pla mjing êlâo. Lehana\n klei yuôm bhăn h^n, truh ti wưng anei, brua\ ksiêm dlăng hnơ\ng jăk mjeh măkka ti Kon Tum ka mâo ngă kjăp ôh. Mb^t ho\ng ana\n, klei kơ đ^ jing, lehana\n boh tu\ dưn kla\ s^t mơ\ng ana măkka anei ti lăn Kon Tum ăt ka kla\ nik mơh.

BTV: Y-Khem.