VOV4.Êđê - Leh dua gưl adiê hjan nnao đrông hla\m mlan 11 leh ana\n mlan 12 mrâo êgao,  du\m êbâo ha đang tiêu ti kr^ng Dap Kngư djiê kyua ênga\p hla\m êa, bru\ agha, nga\ klei hu\i hyưt kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma. Si be\ nga\ c\ia\ng đru kru\ lo\ bi hlua\ kơ ana tiêu hma\i djo\ hla\k jing brua\ mjêc\ êdi. Ti gu\ anei pô c\ih klei mrâo kơ kdrêc\ anei mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Trương Hồng, Khua  êjai Knơ\ng kreh knhâo, hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma, dliê kmrơ\ng Tây Nguyên kơ brua\ anei.

PV: Ơ tiến sĩ, klei adiê hjan sui hruê hla\m ako\ yan bhang mse\ si mrâo êgao [ia\ sna\k kha\ng mâo ti kr^ng Dap Kngư hla\m du\m thu\n gia\m anei. C|ia\ng êmuh Tiến sĩ kơ du\m klei luc\ liê mơ\ng ana tiêu mse\ si ara\ anei kno\ng jing klei bi mlih kdja\t he\ amâo dah sra\ng lo\ dơ\ng mâo hla\m du\m thu\n ti ana\p?

. TS Trương Hồng: Ho\ng ana tiêu, sna\n anei jing mta ana c\ia\ng kơ êa [ia\  a\t hu\i sna\k mơh kơ êa. Hla\m klei adiê hjan lu sna\n la\n sra\ng msa\h leh ana\n ana `u sra\ng êbeh dlai đei êa nga\ truh klei agha tiêu k[ah êwa. Leh ana\n s^t agha k[ah êwa sna\n `u sra\ng nga\ truh klei hu\i bi bru\ agha leh mb^t ho\ng ana\n mmao sra\ng ksu\ng nga\, bohnik mmao phytophthora ksu\ng nga\, nga\ kơ agha tiêu bru\ dja\l h^n leh ana\n ana tiêu sra\ng djiê.

       Hmei đa\o t^ng ho\ng klei hma\i djo\  mơ\ng klei bi mlih yan adiê sna\n klei anei sra\ng lo\ dơ\ng mâo. Ana\n c\ia\ng bi kdơ\ng ho\ng klei anei drei  c\ia\ng bi mđ^ du\m hdra\ msir mđoh mđue# êa kơ ana tiêu dja\l h^n ja\k h^n mơh, c\ia\ng bi mkhư\ klei ana tiêu djiê pral, djiê êmưt.

PV: Ư, sna\n mse\ si Tiến sĩ mrâo lac\ c\ia\ng bi mđ^ brua\ mđoh đue# êa kơ ana tiêu leh ana\n anei jing hdra\ c\ia\ng bi nga\ êlâo kơ adiê hjan. Bi hla\k êjai adiê hjan hla\m sui hruê leh ana\n leh diê hjan sui hruê sna\n mnuih [uôn sang si nga\ c\ia\ng kơ đang tiêu mơ\ng pô êđa\p ênang?

. TS Trương Hồng: Hdra\ msir tal êlâo mơ\ng hmei kc\ah mtru\n ho\ng mnuih [uôn sang jing s^t ba pla tiêu c\ia\ng bi m^n mtam kơ êlan mđoh mđue# êa leh ana\n bi ba pla ti la\n dưi mdoh đue# ja\k êa, amâo mâo ba pla ôh ti la\n dưi ênga\p êa. Anei jing hdra\ êlưih êdi leh ana\n bi mkiêt mkriêm êdi mơh, đru kơ brua\ pla tiêu h’^t kja\p hla\m klei yan adiê bi mlih. Bi kơ du\m hdra\ đru mka\n si tôhmô s^t [uh mâo adiê hjan lu, agha tiêu amâo dưi hrip ma\ ôh mnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng la\n, sna\n drei bi krih du\m mta chế phẩm ti hla c\ia\ng mka\p mnơ\ng tu\ ja\k kơ ana tiêu. Drei đa\m dưm ôh hbâo kơ phu\n tiêu. Kyua s^t agha tiêu kpeh êka leh brua\ dưm hbâo kơ phu\n tiêu sra\ng nga\ kơ ana tiêu djiê pral h^n.

PV: S^t tiêu djiê mnuih [uôn sang ru\ng yơh. Digơ\ lo\ w^t ba pla tiêu sna\n lo\ dơ\ng djiê mơh? Tơ ba pla ana mka\n hu\i amâo mâo klei tu\. Hluê si Tiến sĩ dưi mơ\ he\ mnuih [uôn sang drei lo\ w^t ba pla tiêu amâo dah h’a\i?

. TS Trương Hồng: Hmei mta\ jing ti la\n c\ia\ng ba pla ana djo\ guôp ho\ng la\n ana\n. Amâo djo\ ôh dja\p la\n dưi ba pla s’a\i tiêu. Tơ la\n amâo mâo đoh đue# ôh êa sna\n drei khut khat amâo dưi ba pla ôh tiêu. Klah c\u\n jing hmei mta\ mta 1 jing s^t ba pla tiêu jing la\n ala c\iang bi djo\ guôp dưi mđoh đue# êa ja\k, tal 2 jing c\ia\ng ba yua du\m hdra mnêc\ msir bi knar mđra\m mb^t kơ djuê mjeh, kơ hbâo pruê, mgang mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ ho\ng du\m mta êa drao djo\ guôp.

Ti gu\ anei jing klei lo\ bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Trương Hồng, Khua êjai Knơ\ng kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên kơ du\m hdra\ msir hmao gang mkhư\ bi mdjiê du\m klei  hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ đang tiêu leh adiê hjan êa l^p lêc\ nga\.

- Ơ Tiến sĩ, Lăn Dap Kngư mrâo găn hlăm dua gưl hjan sui, leh kơ ana\n nao hlăm du\m hruê ang^n thu. Adiê mse\ snăn ba klei amâo mâo jăk mơ\ kơ ana tiêu amâodah hơăi? Lehana\n ya mta klei mnơ\ng ngă khăng [uh, snăn ya mta êa drao srăng yua ti wưng anei?

. TS Trương Hồng: Leh gưl hjan đue# nao kơ mđia\ mse\ si ara\ anei, ana\n yơh jing wưng ngă kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lê]. Ya mta êa drao srăng krih, snăn brua\ anei brei mđing snei: Si mnơ\ng ngă snăn krih êa drao kơ mnơ\ng ana\n, đăm ôh krih lu mta êa drao. Tal dua le\, hlăm brua\ dla\ng kriê wiê ênăk ana tiêu brei mđing kơ war tiêu sang pô mâo ai ktang mơ\ amâodah hơăi. Tôhmô, leh gưl hjan ana tiêu mâo klei bi knăl dliu hla amâodah k`^ mơ\, năng ai agha mâo klei amâo mâo jăk, amâodah djo\ mmao jhat, lehana\n k[ah osi hei êjai hlăm sa wưng sui. Mmông ana\n drei srăng mghaih msir [rư\ [rư\ ho\ng hdră krih êa hbâo kơ hla. Hdơr đăm krih lu ôh, [ia\dah krih [rư\ [rư\ ho\ng ênoh [ia\, mbha krih hlăm lu blư\ ]ia\ng kơ ana tiêu kru\ đ^.

- Ơ Tiến sĩ, si srăng ngă ]ia\ng kơ mnuih pla mjing dưi thâo kral ya mta mnơ\ng ngă, lehana\n mâo êa drao krih djo\ ho\ng mta ana\n, mse\ ho\ng ih mrâo la] leh? Tơdah tuôm ho\ng klei amâo mâo jăk snăn mnuih pla mjing ti anôk srăng nao êmuh? Dưi mơ\ nao êmuh anôk ]h^ êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing amâodah bi nao êmuh kơ anôk ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap kngư?

. TS Trương Hồng: Tui si kâo snăn êlâo h^n ]o\ng mprăp kơ pô mâo klei thâo săng hla\m brua\ pla mjing tiêu djo\ ho\ng hdră mrâo mrang. Tal dua, leh mâo klei bi knăl pô [uh amâo mâo thâo b^t ôh ya djo\ snăn nao êmuh du\m anôk brua\ thơ\ng kơ brua\ anei mse\ si Anôk brua\ răng mgang mnơ\ng pla mjing ti alu\ wa\l, anôk brua\ mtô bi hriăm brua\ lo\ hma, amâodah truh kơ Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư. Truh kơ ara\ anei, Knơ\ng brua\ anei mâo leh Anôk brua\ răng mgang mnơ\ng pla mjing. Snăn mnuih pla mjing dja\ ba mta mnơ\ng ngă kơ ana tiêu pô tuôm ho\ng phung ksiêm lu kreh knhâo kơ brua\ răng mgang mnơ\ng pla mjing srăng đru mka\ dlăng, lehana\n mâo klei mta\ kơ ya êa drao srăng yua, lehana\n hdră srăng krih.

- Hlăm gưl hjan leh êgao amâo mâo djo\ kno\ng hlăm du\m ênha\ êngăp êa ôh, [ia\dah wa\t ho\ng du\m phung pla tiêu tuôm ho\ng klei êbuh gơ\ng tiêu. Snăn phung pla tiêu si srăng ngă ho\ng du\m phu\n tiêu êbuh ana\n, Ơ tiến sĩ?

. TS. Trương Hồng: Tơdah phu\n tiêu êbuh kyua ang^n ktang ngă snăn agha `u hla\m lăn tloh, lehana\n êka. Tuôm ho\ng klei mse\ snei, drei mghaih msir [rư\ [rư\. Êlâo h^n lo\ pla sa gơ\ng mrâo, [rư\ [rư\ dai ana tiêu ho\ng klei mdje\, đăm ktu\ng ktang ôh srăng ngă êka ana tiêu. Leh kơ ana\n drei pruê hbâo bru\, lehana\n krih êa hbâo hla\m hla. Tơl truh ti wưng ana tiêu hla\m gơ\ng mrâo hd^p jăk leh. Hnơ\ng êmưt amâodah pral jing tui hluê ti agha tiêu adih. Hmei thâo, hlei pô pla mjing tiêu ngă jăk kno\ng hla\m wang 3 mlan ana tiêu lo\ w^t mse\ si yăng đar, tơdah sui hlăm brô 6 mlan.

- Ơ Tiến sĩ, leh gưl hjan mâo đa đa mnuih pla mjing hiu bi khăt hrue# tiêu hlăm war pô mrâo tuôm ho\ng yan adiê ngă ana\n pioh lo\ pla w^t ti du\m gơ\ng tiêu leh djiê. Mâo mnuih khăt hrue# hlo\ng tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă yap tiêu kho\. Akâo kơ tiến sĩ, mblang lăng ya ngă mâo he\ klei mse\ snăn?

. Tiến sĩ Trương Hồng: Hmei mâo klei mta\ kơ mnuih pla mjing ]ia\ng kơ mâo war tiêu jăk, snăn bi nao blei mjeh tiêu ti du\m anôk mâo k’hưm jăk, mâo leh hra\ mơar tu\ yap brei klei dưi ma\ brua\. Đăm ôh duah kha\t mkra ma\ pô mjeh mơ\ng du\m war tiêu mâo leh klei mnơ\ng ngă. Mse\ si hlăm war tiêu djiê kyua adiê hjan sui leh êgao, jing ana tiêu ana\n mnơ\ng ngă leh, mnuih pla mjing lo\ khăt hrue# tiêu ana\n mơh bi mdjuê snăn s^t nik amâo srăng mâo klei tu\ dưn ôh. Mb^t ho\ng ana\n, hlăm du\m war tiêu ăt hd^p mse\ si yăng đar, [ia\dah leh khăt ma\ hrue# snăn ana tiêu ana\n mprê` hla, ara\ng yap jing tiêu kho\. Kbia\ hriê klei anei jing: Mâo đa đa war tiêu djo\ virus. Leh drei khăt, lehana\n pla mjut mjing mjeh snăn hnơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lar pral h^n. Tal dua le\, jing mơ\ng kdrăp drei ma\ brua\ pioh khăt hrue# tiêu amâo mâo klei bi mdoh ôh, snăn bi mtưp klei mnơ\ng ngă mơ\ng kdrê] anei kơ kdrê] mjeh adih. Amâo mâo djo\ kno\ng hrue# khăt mâo klei mnơ\ng ngă truh mmông ba pla ăt srăng mâo klei mnơ\ng ngă mơh. Kyuana\n mnuih pla mjing brei mâo klei răng êjai yua dho\ng khăt hrue# tiêu, mkhư\ he\ ho\ng êa drao mdjiê kman, amâo mâo jăk ôh khăt nanao sa wa lu kdrê] mjeh amâodah khăt leh hla\m lu war mkăn.

- Sna\n he\, la] jăk kơ ih lu ho\!

                                      H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.