VOV4.Êđê- Ho\ng brua\ ba yua du\m hdra\ pla mjing h’^t kja\p ba w^t leh lu boh tu\ kơ mnuih nga\ lo\ hma ti ]ar Gialai. Hnơ\ng mâo boh mnga, hnơ\ng tu\ ja\k lehana\n ênoh ]h^ a\t đ^ h^n tơdah mnuih nga\ lo\ hma ba yua kja\p hdra\ mnê] mâo ktrâo la]. Pô ]ih klei mrâo kơ kdrê] anei ]ih la] kơ klei dôk mâo anei ti kdriêk Ia Grai, sa hla\m 4 kdriêk ti ]ar Gialai dôk po\k nga\ hdra\ brua\ “Mđ^ klei h’^t kja\p brua\ pla mjing kphê ho\ng du\m go\ êsei nga\ lo\ hma”:

Nguyễn Văn Miên, dôk ti alu\ Tân Lập, sa Ia Sao, kdriêk Ia Grai hgu\m hla\m klei mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp mâo dua thu\n ho\ng anei leh. Ho\ng 3 ha kphê, thu\n leh êgao `u mâo ba w^t giăm 15 tôn kphê asa\r lehana\n t^ng hlăm thu\n anei năng ai ăt srăng mâo ho\ng ênoh anei mơh, jing kdlưn h^n mka\ ho\ng êlâo dih. Tui si Miên, nao hgu\m hlăm brua\ anei, `u mâo mjua\t hriăm hdră dlăng kriê wiê ênăk kphê ho\ng klei kjăp, mse\ si brua\ pruê kno\ng hbâo bru\, amâo mâo jăk pruê hbâo vô cơ ôh, ba yua êa drao răng mgang djo\ ho\ng hdră 4 klei năng, lehana\n krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm. Mơ\ng ana\n, mkiêt mkriêm prăk bi liê êjai [ia\dah boh mnga kphê mâo ăt hơ^t, lehana\n đ^ h^n:

“Grăp thu\n mâo du\m blư\ bi trông kơ brua\ mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp, snăn nao bi mguôp sơăi. Êlâo dih pô pla kphê hluê knhuah hđăp amâo mâo tu\ ôh, [ia\dah mơ\ng leh nao mguôp hlăm bi trông ba yua klei kreh knhâo, nao hgu\m hlăm klei mđ^ kyar kphê kjăp. Ma\ brua\ ]ia\ng mâo boh mnga đ^, kphê mâo hnơ\ng jăk”.

Ăt hgu\m hlăm brua\ mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp, Hồ Quang Hiệu, ti alu\ Tân Sao, sa\ Ia Sao, kdriêk Ia Grai, ]ar Gialai brei thâo, kno\ng hlăm sa wưng bhiâo `u lu mnuih pla mjing hlăm kr^ng bi mlih leh klei m^n pla kphê tui tio\ hdră êlan mđ^ kyar kjăp sơăi Êbeh 1 ha kphê go\ sang `u nao hgu\m hlăm klei mđ^ kyar kjăp. Mơ\ng klei mjua\t hriăm, ba dưn yua hlăm war kphê, dơ\ng mơ\ng brua\ mkra lăn, ruah mjeh, pruê hbâo, răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n krih êa:

“Grăp blư\ w^t mơ\ng anôk mjua\t bi hriăm, snăn phung pla kphê ăt dơ\ng bi mlih mơh klei m^n nga\ brua\. Hdră ba yua êa drao răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, klei dlăng kriê pruê hbâo kơ kphê snăn đ^ jing jăk h^n”.

Ia Grai jing sa hlăm du\m kdriêk phu\n anôk pla kphê hlăm ]ar Gialai, giăm 20 êbâo ha. Ana kphê pla hlăm kr^ng anei mâo leh giăm 30 thu\n, lehana\n mâo leh lu ênha\ hla\k khua ana, lo\ w^t hlua\ mjing mrâo, thâodah hlo\ng ru\ pla mrâo, lehana\n truh kơ kphê mboh kno\ng hlăm sa wưng bhiâo đui]. Tui si aduôn Bùi Thị Hằng, k’ia\ng khua knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ Ia Sao, kdriêk Ia Grai, anei jing klei găl ]ia\ng đru mnuih pla mjing ba yua hdră pla mjing mrâo mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp. Mơ\ng ana\n ho\ng lu hdră ngă brua\, êpul brua\ mâo đru leh phung pla mjing lo\ w^t ru\ pla mrâo mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp, lehana\n mâo ngă leh brua\ ana\n hlăm alu\ wa\l, đru leh jăk êdi ho\ng mnuih pla mjing:

“Hlăm wưng giăm anei, mâo lu snăk hdră mjua\t bi hriăm kơ brua\ lo\ w^t bi hlua\ mrâo kphê, lehana\n mâo du\m hdra\ bi hmô ktrâo ata\t dlăng kriê wiê ênăk kphê. Mơ\ng ana\n, mnuih pla mjing thâo săng, lehana\n mâo klei bi mlih hlăm hdră dlăng kriê wiê ênăk kphê, lehana\n thâo pla mjing ho\ng hdră doh, lehana\n mâo klei đ^ kyar kjăp”.

Trần Văn Chín, K’ia\ng khua knơ\ng brua\ Mascopex ti Gialai brei thâo, jing êpul êy abrua\ kăp hrui blei boh kphê, pioh lo\ ]h^ kơ du\m ala ]ar pro\ng dlông ro\ng lăn, knơ\ng brua\ mđing snăk hnơ\ng jăk boh kphê, hnơ\ng doh boh kphê. Kyuana\n êpul êya brua\ hlăk dôk đru kơ kdriêk Ia Grai mb^t ho\ng 3 kdriêk mkăn hlăm ]ar Gialai mko\ mjing hdră pla mjing kphê ho\ng klei kjăp. Hlăm hdră anei, knơ\ng brua\ mb^t ho\ng knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa, djăp dhar brua\ djo\ tuôm hlăm alu\ wa\l hgu\m bi ma\ brua\ ho\ng mta k`ăm jing mđ^ klei thâo lehana\n klei m^n duh mkra pla mjing doh hlăm mnuih pla mjing. Leh 2 thu\n mâo ngă, mnuih pla mjing hlăm kr^ng hdră brua\ hla\k [rư\ [rư\ thâo dưn yua jih jang hdră mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp, lehana\n phu\n tal êlâo dơ\ng ba w^t klei tu\ dưn leh:

“Mta k`ăm mơ\ng hdră brua\ anei jing kyua yang [uôn, kyua kơ wa\l hd^p mda doh, lehana\n mđ^ boh mnga boh kphê mâo. Si srăng ngă ]ia\ng kơ phung pla mjing kphê mâo boh kphê jăk, boh kphê doh, lehana\n mkiêt mkriêm ênoh bi liê, mđ^ ênoh mâo ba w^t kơ mnuih pla mjing”./.

Hmei mâo klei bi blu\ hra\m ho\ng Lê Mỹ Trinh, Khua adu\ kriê dla\ng du\m hdra\ brua\ hla\m Anôk brua\ mđ^ kyar yang [uôn (CDC), êpul êya hluê nga\ hdra\ brua\ “Mđ^ klei h’^t kja\p brua\ pla mjing kphê ho\ng du\m go\ êsei nga\ lo\ hma hla\m ]ar Gialai:

-Hdră bruă mđ^ h^n klei pla mjing kphê h’^t kjăp mơ\ng anôk bruă pô mguôp mb^t hluê ngă ti ]ar Gia Lai ya jing bruă yuôm bhăn?

Lê Mỹ Trinh:  Hdră Mđ^ h^n klei h’^t kjăp bruă pla mjing kphê ho\ng go\ êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ti 4 kdriêk mơ\ng ]ar Gia Lai mâo kdriêk: Ia Grai, kdriêk }ư\ Sê; kdriêk }ư\ Pah lehana\n [uôn pro\ng Pleiku . Mta k`ăm mơ\ng hdră bruă ana\n jing k`ăm mkra mlih klei h’^t kjăp bruă pla mjing kphê lehana\n 1 hlăm du\m bruă ngă phu\n mơ\ng hdră bruă, ana\n jing mkra mlih bruă pla mjing kphê mơ\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, boh nik gơ\ mđing dlăng hdră bruă ba yua êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing mâo ba w^t boh tu\ dưn.

-Truh kơ ara\ anei, du\m hdră k`ăm, hdră bruă k]ah mtru\n tăp mâo hluê ngă?

Lê Mỹ Trinh: Du\m mta bruă ngă mơ\ng hdră bruă ana\n jing mko\ mjing du\m gru hmô kơ bruă pla mjing kphê h’^t kjăp, mâo 8 gru hmô ti 4 kdriêk mơ\ng kr^ng hdră bruă. Lehana\n mko\ mjing 100 gru hmô bi mdoh djah djâo ru\ mdơ\ng ho\ng [êtông mâo ]uôr gang ]ia\ng bi mdoh hruh êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing leh ba yua. Êngao kơnăn, du\m mta bruă hluê ngă mơ\ng hdră bruă mse\ si po\k du\m adu\ hriăm mjuăt kơ bruă duh mkra, pla mjing kphê djo\ guôp ho\ng klei yan adiê bi mlih, mkhư\ gang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, ba yua êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing mâo boh tu\ dưn. Mta k`ăm mơ\ng hdră bruă ana\n jing 2 êbâo ]ô mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, [ia\dah hlăm thu\n mrâo êgao hdră bruă hluê ngă leh kơ 400 ]ô mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Ara\ anei ti hdră bruă hluê ngă thu\n tal 2, hlăm thu\n tal 2 sơnăn hdră bruă k[^n ai tiê hlăm du\m mta bruă mtô mblang, mđ^ h^n klei thâo săng kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma.

-1 hlăm du\m mta phu\n hlăm bruă pla mjing kphê h’^t kjăp mâo klei bi mđing ana\n jing ba yua hbâo, êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing si be\ ngă ]ia\ng kơ djo\ guôp. Hlăm hdră bruă, ya klei bi mđing kơ 2 mta phu\n anei?

 Lê Mỹ Trinh: Êlâo h^n hdră bruă bi mko\ mjing du\m adu\ hriăm mjuăt, mta k`ăm mơ\ng hdră bruă ana\n jing 2 êbâo ]ô mnuih [uôn sang ngă lo\ hma sơnăn hdră bruă srăng mko\ mjing 80 adu\ hriăm mjuăt hlăm alu\ wa\l 4 kdriêk kr^ng hdră bruă. Hdră bruă ho\ng ai ktang lehana\n hruê mlan bi k]ah amâo dưi nao truh ho\ng jih jang mnuih [uôn sang ngă lo\ hma mơ\ng ]ar Gia Lai. Kyua ana\n ti ana\p mta hdră k`ăm 2 êbâo ]ô mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, êdei kơnăn digơ\ jing phung knơ\ng phu\n lar bra du\m klei thâo ăt mse\ mơh du\m klei hma^ djo\ mâo hdră bruă mko\ mjing hlăm kr^ng hdră bruă lehana\n kr^ng riêng gah. Drei thâo klă hlăm alu\ wa\l mnuih [uôn sang ngă lo\ hma khăng jưh knang kơ du\m anôk ]h^ mnia lu êdi. Si tô hmô hlăm đang war mâo hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă amâo dah kơ mnơ\ng tu\ jăk, sơnăn mnuih [uôn sang khăng nao kơ du\m anôk ]h^ mnia lehana\n mâo klei ktrâo la] lehana\n blei êa drao hluê si klei mtô mblang mơ\ng du\m anôk ]h^ mnia. Kyua ana\n hdră bruă ăt bi mđing kơ du\m anôk ]h^ mnia, hriăm mjuăt mđ^ h^n klei thâo mơ\ng digơ\ ]ia\ng digơ\ đru k]e\ ho\ng klei djo\ guôp kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma.

-Djo\ tuôm kơ bruă duh mkra pla mjing kphê h’^t kjăp, sơnăn bruă hrui blei kphê kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ăt jing klei năng mđing mơh he\?

 Lê Mỹ Trinh: Djo\ leh, hdră bruă hrui blei jing bruă phu\n, bi mklă klei tu\ jing mơ\ng hdră bruă đru hlăm bruă duh [ơ\ng kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Ana\n jing mta phu\n ya ngă mâo klei hluê ngă mơ\ng Knơ\ng bruă Cổ phần Mascopex- anôk bruă duh mkra – hrui blei kphê hlăm alu\ wa\l ]ar Gia Lai. Mascopex jing êpul hgu\m mơ\ng hdră bruă lehana\n Mascopex ăt jing pô ba ]h^ kphê kơ Êpul bruă kphê kluôm dlông ro\ng lăn JDE. Mta k`ăm mơ\ng Êpul bruă JDE s^t đru brei kơ hdră bruă anei ana\n jing digơ\ ]ia\ng mko\ mjng 1 hdră brua\ đru mkăp kluôm, djăp ho\ng du\m hnơ\ng ]ua\n h’^t kjăp kơ wa\l hd^p mda – bruă duh mkra – ala [uôn kơ mnuih [uôn sang duh mkra pla mjing kphê hlăm alu\ wa\l ]ar Gia Lai. Kyua ana\n, êngao kơ klei đru du\m hdră duh mkra h’^t kjăp, sơnăn ăt đru mko\ mjing bruă hrui blei kphê kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. S^t mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hluê ngă bruă duh mkra pla mjing kphê djo\ ho\ng du\m hnơ\ng ]ua\n h’^t kjăp sơnăn Mascopex srăng hrui blei jih du\m mta kphê mâo hluê hdră êlan đru mdul mdê hjăn mơ\ng digơ\. Sơnăn, ênoh ênil srăng srăng dưi mkra mlih h^n ho\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma tơdah digơ\ hluê ngă djo\ hluê si klei akâo hnơ\ng jăk boh kphê.

La] jăk kơ ih lu mâo leh klei bi blu\ hrăm anei.