VOV4.Êđê - Ti Daklak ana cacao mphu\n dưi ba pla lu mơ\ng thu\n 2007, hluê ho\ng Hdra\ brua\ mđ^ kyar ana kakao h’^t kja\p dưi mâo du\m anôk brua\ [^ng hgu\m đru brei kơ mnuih [uôn sang. Ara\ anei, ana cacao ti Daklak lu jing ba pla mplua\ gu\ êyui ana  k`u\l, ba pla mplua\ hla\m đang kphê, amâo dah ba pla ti kr^ng la\n amâo mâo đei c\a\t jing ôh. Gia\m 10 thu\n êgao, ana cacao bi mkla\ leh jing sa hla\m du\m mta ana dưi tlaih kơ [un, tơ mnuih [uôn sang kla\ s^t sia\ suôr ho\ng `u.

      Thu\n 2010, Knơ\ng brua\ Cargill mâo brua\ pla mjing ana cacao ti kdriêk Êa H’Leo, ho\ng êbeh 200 go\ êsei mnuih pla mjing hgu\m ngă. Êjai ana\n, ana cacao mâo mnuih [uôn sang pla hla\m du\m ênha\ lăn leh sah kba, anôk kno\ng dưi pla ana k`u\l. Hjăn ti sa\ Êa Rai, ênha ana cacao mâo pla êbeh 40ha. Jing sa hlăm du\m go\ êsei tal êlâo ti sa\ Êa H’Ral pla ana cacao, lehana\n g^r kt^r dlăng kriê wiê ênăk ana anei, truh kơ ara\ anei ayo\ng Nguyễn Văn Thực mâo leh 2 ha ana cacao pla plua\ hla\m đang k`u\l. Yan hrui êmiêt leh êgao go\ sang `u mâo giăm 300 êklăk prăk mơ\ng boh cacao. Nguyễn Văn Thực yăl dliê: “Êlâo dih mâo lu go\ êsei mnuih [uôn sang bi pla ana anei, [ia\dah leh kơ năn di`u dơ\ng bi druôm he\, lo\ mlih pla mnơ\ng mkăn, [ia\dah go\ sang kâo ăt g^r dlăng kriê mjut mjing ana cacao snăn ara\ anei mâo pe\ leh bo\ gơ\ jing thu\n tal dua leh, mâo ba w^t hơ^t mơh kơ hmei”.

       Mơ\ng leh ba pla ana cacao hla\m kr^ng lăn mdê mdê mse\ si Êa Kar, Lăk, {uôn Đon, krông Pa], Êa H’Leo… ti Daklak mâo leh lu gru bi hmô brua\ pla ana cacao tu\ jing. Kah knar boh mnga mâo mơ\ng 2 – 2,5tôn/ha. Ho\ng ênoh ]h^ ăt hơ^t hlăm brô 60 êbâo prăk/kg asa\r krô. Lu mnuih pla mjing brei thâo, ana cacao pla amâo mâo jăk dleh ôh, `u amâo mâo ruah lăn ôh. Ti du\m kr^ng lăn sah kba, tơdah ăt dlăng kriê wiê ênăk jăk ăt srăng mâo hnơ\ng hrui w^t kdlưn h^n kơ mnơ\ng pla mkăn. Bùi Tiến Mai, ti sa\ Êa H’Ral, kdriêk Êa H’Leo brei thâo: “Mka\ ho\ng ana kphê, snăn ana cacao mâo klei tu\ dưn h^n, t^ng dơ\ng mơ\ng klei ]ia\ng kơ êa, snăn ana cacao ăt [ia\ h^n mơh. Mse\ ho\ng war kâo pla mjing amâo mâo êa krih ôh, kno\ng dlăng kriê pruê hbâo kơ ana kphê. Tôhmô duh bi liê kơ ana kphê 3 kdrê] [ia\dah ho\ng ana cacao kno\ng hla\m brô sa kdrê] đu]”.

        Êjai ana\n, ara\ anei lu go\ êsei ăt adôk mtu\k mtu\l amâo mâo thâo b^t t^ng koh lo\ pla, pla lo\ koh, kno\ng du\m go\ êsei g^r răng kriê wiê ênăk mse\ ho\ng go\ sang Thực, Mai snăn mâo [ơ\ng yơh boh mơ\ng kngan pô ma\ brua\. Mb^t ho\ng ana\n, phung pla ana cacao amâo mâo đei ru\ng răng đei ôh kơ hdră dlăng kriê wiê ênăk, kyuadah di`u mâo klei đru jih hnơ\ng mơ\ng Êpul hgu\m quốc tế. Vũ Quốc Hoạt, Khua êpul hgu\m phung ngă lo\ hma sa\ Êa H’Ral, kdriêk Êa H’Leo brei thâo, mâo klei ktrâo ata\t kơ mnuih pla mjing mơ\ng phu\n ngă hra\ mơar hgu\m brua\ pla cacao mtam:     “Kâo [uh ka mâo pla sa phu\n ôh, [ia\dah lu mnuih mđing leh kơ klei kreh knhâo, ]ia\ng bi êmuh hriăm kơ hdră pla mjing lehana\n dlăng kriê wiê ênăk, lehana\n mkra mjing asa\r. Ara\ng đru di`u kơ prăk duh bi liê, đru kơ brua\ ma\ ho\ng klei [h^ ênu\m”.

       Mb^t ho\ng ana mnơ\ng pla phu\n jing kphê, tiêu, ksu, snăn ana cacao ăt hlăk jing mnơ\ng pla lo\ thiăm hnơ\ng hrui w^t tu\ dưn ti Daklak, đru leh kơ mnuih pla mjing mđ^ kyar klei hd^p mda pô. {ia\dah ]ia\ng kơ ana cacao đ^ jing ho\ng klei kjăp, snăn ]ia\ng snăk mâo klei bi mguôp kjăp plah wah 4 phung, hlăm năn năng mđing tal êlâo kơ klei tu\ dưn kla\ s^t ho\ng mnuiih pla cacao. Mâo mse\ snăn kơh mnuih pla mjing srăng h’^t ai tiê duh bi liê mđ^ boh mnga mnơ\ng pô pla mjing.

Hdra\ mnêc\ dlang kriê mgang mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\  kơ ana cacao hla\m yan hjan.

      Yan hjan jing wưng ana kakao đ^ jing ktang, đ^ pro\ng boh mâo klei tu\ yuôm bi mkla\ hnơ\ng mâo boh mnga kơ đang boh. Kha\sna\n wưng anei kha\ng mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ đ^ lar ktang, bohnik `u êyui điêt leh ana\n klei mnơ\ng nga\ bi bru\ boh. Kơ du\m hdra\ dla\ng kriê mgang mkhư\ bi mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana kakao hla\m yan hjan. Dưi nga\ sna\n kơh mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma drei dưi h’^t ai tiê duh bi liê dla\ng kriê bi mđ^ hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n tu\ ja\k mơ\ng mta ana anei.

           - Ơ thạc sĩ, ya klei drei c\ia\ng bi mđing dla\ng s^t dla\ng kriê ana kakao hla\m yan hjan?

        . TS Đào Thị Lan Hương: Hla\m wưng yan hjan sna\n brua\ duh bi liê dla\ng kriê kơ ana kakao drei c\ia\ng bi mđing kơ du\m mta snei: tal 1 jing kha\t adhan mjing pum. Krah yan mâo hjan pro\ng, hnơ\ng h’a\p pro\ng jing mse\ si brua\ đ^ jing ana cacao a\t ktang mơh, boh đ^ pro\ng sna\n klei mnơ\ng nga\ bi bru\ boh a\t mâo lu mơh, tơ mnuih [uôn sang drei mgang mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ amâo mâo ja\k ôh sna\n ênoh ana djo\ mnơ\ng nga\ lu, nga\ truh klei luc\ liê pro\ng êdi. Êngao kơ ana\n hla\m wưng anei đang kakao s^t pum hla bluh đ^ ktang, sna\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mâo hdra\ kha\t adhan mjing pum kơ `u, hre\ he\ adhan bi êyui c\ia\ng si be\ nga\ boh mngac\ dưi mtrang jih jum dar pum adhan hla leh ana\n mtrang truh kơ boh. Sna\n  boh kakao sra\ng hul đue# êa pral, bi mkhư\ klei du\m mmao mu\t nga\ jhat, bi mkhư\ klei nga\ bi bru\ boh. Leh ana\n sa mta klei mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing jing hla\m wưng anei s^t boh cacao leh pro\ng, truh wưng `u bi mka\m du\m mta hla\m asa\r, kyua ana\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi dưm du\m mta hbâo mguôp ho\ng hnơ\ng Kali đ^ h^n mka\ ho\ng hnơ\ng đạm.

       - Sna\n dưi mơ\ he\ thạc sĩ lac\ kla\ h^n kơ hdra\ kha\t adhan mjing pum kơ ana cacao hla\m wưng anei pioh mnuih [uôn sang ba yua?        

           . TS Đào Thị Lan Hương: Hlam 6 mlan ako\ yan hjan sna\n mnuih [uôn sang drei bi mjing pum kơ ana kakao jing dua gưl. Gưl tal êlâo hla\m ako\ yan hjan, s^t ga\n leh yan bhang thu krô ktang ph^t, sna\n hla\m đang cacao mâo du\m adhan krô mnơ\ng nga\ leh ana\n du\m adhan amâo mâo klei tu\ ôh, sna\n drei bi kha\t ma\ ba m[^n ti êngao c\uh he\.  Hla\m krah yan hjan, s^t adhan ana cacao bluh đ^ ktang, [uh `u nga\ bi bh^t mma\t leh, sna\n drei kha\t he\ đa adhan leh ana\n hla c\ia\ng đang cacao mngac\ tac\, bi mhro\ [ia\ phu\n ba hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Bohnik du\m mta mnơ\ng nga\ jhat, mse\ si êyui điêt leh ana\n mnơ\ng nga\ bi bru\ boh sra\ng nga\ kơ ana cacao s^t hnơ\ng h’a\p msah pro\ng đei. S^t mnuih [uôn sang drei kha\t adhan mjing pum kơ ana cacao a\t c\ia\ng bi mđing hre\ he\ adhan ana bi êyui c\ia\ng đang cacao  mngac\ tac\.

       - Hla\m wưng anei ya klei mnuih [uôn sang c\ia\ng bi mđing s^t dưm hbâo kơ ana cacao ơ thạc sĩ?                         

           . TS Đào Thị Lan Hương: Mnuih [uôn sang c\ia\ng mđing [ia\ êdi bi dưm hbâo kơ ana cacao mâo 3 bliư\ hla\m yan hjan. Tơ hla\m yan bhang mnuih [uôn sang drei krih êa, sna\n a\t c\ia\ng lo\ dưm mơh sa bliư\ dơ\ng leh krih êa. Bi hla\m yan hjan c\ia\ng ba dưm hbâo mâo 3 bliư\: Gưl tal êlâo hla\k ako\ yan hjan, mmông ana\n mrâo ga\n hgao sa yan bhang thu krô ana\n na kakao c\ia\ng bi mbo\ mta mnơ\ng tu\ ja\k bi hmao pioh đ^ jing lo\ w^t bi hlua\ mda adhan hla mpra\p kơ gưl kbia\ mnga, boh hla\m yan ti ana\p. Gưl tal 2 jing hla\m krah yan hjan, mmông anei ana cacao đ^ jing ktang, mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi dưm mbo\ hbâo pioh đuôm adiê boh lu êdi. Gưl tal 3, mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing dưm hbâo Kali đ^ h^n mka\ ho\ng đạm c\ia\ng boh kakao bi asa\r hluôm, mđ^ klei dưi kdơ\ng ho\ng mnơ\ng nga\ bi bru\ boh hla\m yan hjan.

      - Mse\ si thạc sĩ leh lac\ hla\m wưng yan hjan anei klei hlua\t [ơ\\ng mnơ\ng đ^ lêc\ lar ktang kơ ana cacao. Sna\n si mnuih [uôn sang nga\ c\ia\ng bi mkhư\ klei anei ơ thạc sĩ?

       . TS Đào Thị Lan Hương: Klei mnơ\ng nga\ bi bru\ boh kha\ng mâo ktang hla\m yan hjan, tơ drei amâo mâo mgang mkhư\ ja\k, bi mdjiê `u amâo mâo djo\ mmông sna\n klei luc\ liê hu\i truh 70- 80%. Kyua ana\n hla\m wưng anei, mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi krih êa drao mgang mkhư\ klei mnơ\ng nga\ bi bru\ boh kơ ana cacao, drei dưi ba yua êa drao mâo phu\n agha êa kông mse\ si Didominaris, ho\ng hnơ\ng ktang mơ\ng 2-3 kdrêc\ êbâo. Hla\m yan hjan kơ mnơ\ng nga\ lu jing êyui điêt nga\ kơ ana kakao. Êyui điêt anei `u tlo\ hrip [ơ\ng adiê boh, sna\n sra\ng nga\ kơ boh kdjuôt krô leh ana\n hlo\ng êluh he\. Bi ho\ng du\m boh leh pro\ng, tơ `u tlo\ hrip [ơ\ng sra\ng nga\ kơ boh gơ\ bi twêc\ twiâo amâo lo\ siam ôh, nga\ hma\i djo\ kơ asa\r, kyua ana\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng mđing kơ brua\ mgang mdjiê êyui điêt nga\ kơ ana cacao.

• Lac\ ja\k kơ thạc sĩ hriê leh hla\m kei bi blu\ hra\m anei!

                                          H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.