VOV4.Êđê- Hlăm ai tiê, klei mĭn mnuih djuê ana Việt Nam mơ̆ng đưm truh kơ ară anei, krĭng knông lăn jing anôk tuh lu êa hŏ hang, tuh êrah mčah klang kyua bruă rang mgang ala čar. Anôk anei jing anôk yuôm bhăn leh anăn năng hing ang. Dŭm thŭn êgao, mâo đa đa alŭ wăl dưn yua leh dŭm klei găl mơ̆ng ƀăng jang knông lăn, gơ̆ng knông lăn kơ bruă čhưn ênguê, kñăm mđĭ kyar bruă duh mkra alŭ wăl. Bruă anei đru kriê pioh, mđĭ klei yuôm hlăm klei siam, dhar kreh alŭ wăl krĭng knông lăn leh anăn mâo boh tŭ dưn yuôm bhăn hlăm bruă bi mguôp dŭm djuê ana, bi kjăp leh anăn răng mgang klei êđăp ênang. Boh nik, bruă mkŏ mjing klei găl kơ phung tuê dưi nao čuă gơ̆ng čhiăm gru, gơ̆ng knông lăn srăng dưi đru kơ grăp čô mâo klei thâo săng hĭn, klei khăp hĭn leh anăn klei hing ang djuê ana.

Việt Nam mâo êlan knông lăn ti lăn hang 4550 km2, bi knông hŏng 3 ala čar: China, Lao leh anăn Campuchia. Anei dưi dlăng jing klei găl hlăm bruă mđĭ kyar hiu čhưn ênguê, boh nik hiu čhưn ênguê krĭng knông lăn. Hlăm dŭm thŭn êgao, čiăng ba yua klei găl anei, Dhar bruă hiu chưn ênguê pŏk ngă leh lu bruă ngă đru kơ dŭm čar knông lăn mđĭ ktang hdră hưn mdah hiu čhưn ênguê mơ̆ng dŭm hdră msĕ si: kdŏ mmuiñ, knăm rang mdah mnơ̆ng dhơ̆ng, hiu čhưn ênguê, mkŏ mjing dŭm knăm mơak dhar kreh, dŭm êpul ksiêm dlăng kñăm hưn mthâo dŭm anôk hiu čhưn ênguê, hƀuê ênuk leh anăn hiu duah knhuah dhar kreh mnuih djuê ƀiă hŏng lu klei bhiăn, mnơ̆ng ƀơ̆ng jăk, mdê êdi. Kyua anăn hnơ̆ng klei hdĭp mnuih ƀuôn sang ti lu alŭ wăl dưi mđĭ, anôk bruă nah gŭ ăt đĭ kyar, bi mlih ƀô̆ mta krĭng ƀuôn sang leh anăn mjing bruă mă kơ mnuih ƀuôn sang ti krĭng knông lăn.

Mơ̆ng sui, Trùng Khánh- Cao Bằng dưi thâo jing krĭng lăn mâo lu anôk jăk siam, mâo êa mtah čư̆ dlông, mâo kdrăn dliê, êa krông jăk siam. Leh anăn yuôm bhăn hĭn, anôk anei lŏ jing anôk hdĭp mda sui thŭn mơ̆ng dŭm djuê ƀiă hŏng dhar kreh lu jơr, mdê hjăn. Hŏng sa krĭng lăn bŏ hŏng klei găl msĕ snăn, hlăm dŭm thŭn êgao, bruă hiu čhưn ênguê êpul êya ngă leh, leh anăn dôk jing sa êlan ngă mrâo čiăng mkŏ mjing mđĭ kyar bruă hiu čhưn ênguê ti alŭ wăl. Hŏng amai Hoàng Lan, sa čô mnuih djuê ana Nùng snăn Homestay jing êlan đŭt hĭn, jih ai tiê hĭn čiăng dưi hưn mthâo klei jăk siam, jăk leh anăn dhar kreh alŭ wăl nao hiu čhưn ênguê ti grăp anôk hlăm čar Kwar.

Dôk djiêu êa krông Quây Sơn jăk siam hŏng dŭm kdrăn lŏ kñĭ siam jing sa boh sang dlông djuê ana amai Hoàng Lan - sa čô mnuih jih ai tiê hŏng bruă mđĭ kyar hiu čhưn ênguê ti alŭ wăl. Sang dlông jăk siam ti krah čư̆ čhiăng ngă kơ hlei pô hriê tinei ƀuh klei yuôm bhăn klă sĭt kơ bruă wĭt hŏng čư̆ dliê ƀuôn sang. Hŏng amai Lan, bruă mkŏ mjing homestay jing êlan đŭt hĭn, klă sĭt hĭn čiăng dưi hưn mthâo anôk jăk siam, mnơ̆ng ƀơ̆ng jăk leh anăn dhar kreh mâo leh tinăn kơ phung tuê hlăm ala čar leh anăn ala tač êngao.

Leh mâo klei mĭn čiăng mkŏ mjing Homestay anei snăn klă sĭt mâo mơ̆ng klei khăp kơ ƀuôn sang, jing leh hdră pô nao hriăm leh anăn pô čiăng wĭt mkŏ mjing bruă duh mkra hŏng ƀuôn sang. Đàm Thuỷ ăt jing anôk siam snăk, mâo drai êa Bản Giốc hing ang, mâo lu tuê hiu chưn hriê snăn ăt kyua klei khăp kơ ƀuôn sang leh anăn mphŭn mơ̆ng ƀuôn sang pô lŏ mâo drai êa siam snăk mkŏ mjing leh sa homestay djiêu hang krông Quây Sơn, êa krông đoh jing drai êa. Kâo čiăng hưn mthâo hŏng ƀĭng găp ala tač êngao kơ rup jăk siam drai êa Bản Giốc anei kơ klei bhiăn kơ pưk sang hdĭp mda mơ̆ng mnuih ƀuôn sang Cao Bằng, hlăm anăn mâo mnuih Tày Nùng krĭng Đàm Thuỷ.

 Truh ară anei, tuê hiu čhưn srăng dưi ƀơ̆ng dŭm mta mnơ̆ng ƀơ̆ng jăk mphŭn mơ̆ng dŭm mta mnơ̆ng jăk ti alŭ wăl.

Hriê tinei, phung tuê srăng dưi ƀơ̆ng dŭm mta mnơ̆ng ƀơ̆ng jăk djuê ana mơ̆ng dŭm mta mnơ̆ng jăk ti alŭ wăl. Knŏng jing braih điŏ čŏng pla mjing ƀiădah hŏng klei mkra mjing mbruă jing leh dŭm mta mnơ̆ng ƀơ̆ng jăk êdi, siam dlăng.

Krĭng wăl Trùng Khánh jing krĭng wăl kwar Ngŏ, jing sa hlăm dŭm krĭng wăl kơ mnơ̆ng ƀơ̆ng lu jơr. Mnuih ƀuôn sang dưi yua braih điŏ ênga anei tŭk knă lu mta mnơ̆ng ƀơ̆ng msĕ si ƀêñ điŏ, dŭm mta ƀêñ anei ăt mâo lu mta ƀêñ mơh. Krĭng anei mâo điŏ 5 mta êa mil siam snăk mơ̆ng mnuih ƀuôn sang ngă hlăm hruê Tết Thanh Minh. Êngao anăn snăn sĭt mâo tuê diñu thâo ti Cao Bằng hing ang kơ điŏ ênga snăn mnuih ƀuôn sang hlŏng čhĭ mơh, anăn ăt jing hdră mnia blei mơ̆ng mnuih ƀuôn sang, ăt ba prăk hrui wĭt kơ mnuih ƀuôn sang ƀuh điŏ ênga.”

 Jing mnuih djuê ana Nùng, kă tuôm mâo wưng nao hriăm ti êngao ôh leh anăn ară anei amai ăt lŏ dơ̆ng ngă bruă mơ̆ng sa čô kăp mblang klei blŭ tač êngao. Ƀiădah sĭt mmông wăl, amai Lan ăt pioh klei mưng ngă bruă hŏng lŏ hma. Dŭm kdrăn lŏ čŏng pla, čŏng wiă ngă êsei djam ăt jăk hĭn, boh nik anăn lŏ jing hdră ñu ngă čiăng kơ phung tuê dưi lông ngă bruă lŏ hma msĕ si mnuih ƀuôn sang tinei:

Asăr dẻ hŏng điŏ ênga jing dua mta ana lŏ hma hing anh ti alŭ wăl snăn ară anei ăt jing mnơ̆ng mâo lu mnuih mđing, mnuih ƀuôn sang tinei ăt mđing dlăng, jhŏng duh bi liê pla dŭm kdrăn dliê ana dẻ anei leh anăn duh bi liê, lui mdiê ba pla điŏ ênga snăn mơ̆ng anăn pô ăt dưi hưn mthâo kơ phung tuê hiu čhưn ênguê, năng ai sa mmông hiu čhưn dlăng lông ngă. Snăn anei jing kdrăn lŏ tinei dôk hlăm yan hrui pĕ snăn pô dưi brei phung tuê lông wiă mdiê leh anăn ƀơ̆ng tinăn mtam, gŏ sang pô mâo nanao grăp hruê. Êngao anăn, asăr dẻ snăn ară anei ăt mâo lu, diih dưi hiu čhưn ênguê leh anăn dưi lông hiu dlăng ti krĭng wăl mâo ana dẻ anei, anăn ăt jing mta hiu čhưn ênguê krĭng wăl Đàm Thuỷ dôk đĭ kyar.”

 Boh nik msĕ si sa čô mnuih khăp kơ dhar kreh ƀuôn sang snăn grăp ênai brô tĭnh, grăp klei mmuiñ Dá Hai ngă kơ ai tiê ñu mgei jih ai tiê. Hlăm akŏ thŭn, dôk hlăm sang krum jing leh anôk ñu drông jih jang phung thâo mbruă khua thŭn hlăm dŭm alŭ, ƀuôn hriê tinei kdŏ mmuiñ. Anăn jing klei ñu hdơr knga hŏng phung thâo mbruă nao êlâo, ăt jing kriê pioh leh anăn bi kah mbha ênhiang mmuiñ djuê ana mdê hjăn mnuih Tày Nùng:

Kơ dhar kreh kdŏ mmuiñ snăn mnuih ƀuôn sang hlăm ƀuôn hing ang kơ klei mmuiñ Hà Lều. Anăn jing ênhiang mmuiñ ară anei ăt luič ram mơh, kơ phung ênuk anak čô êdei anei srăng khăp kơ klei mmuiñ Hà lều snăn mkŏ mjing klei kdŏ mmuiñ leh anăn iêô phung anak čô hlăm ƀuôn dlăng čiăng kơ diñu thâo pô dôk kriê pioh dŭm ênhiang Hà lều kơ phung anak cô. Phung anak čô ăt khăp snăn phung khua mduôn srăng bi hriăm kơ anak čô anăn jing sa hlăm dŭm boh ƀuôn dôk gĭr ktưn čiăng kriê pioh leh anăn răng mgang klei jăk siam ƀuôn sang đưm pô dôk hdĭp mda.”

Hlăm klei hdĭp, khă gơ̆ hruê mmông srăng wơr bĭt klei suăi êmăn duh ƀơ̆ng hdĭp mda leh anăn ngă kơ dhar kreh djuê ana ƀrư̆ luič ƀiădah năng ai tinei, hruê mmông msĕ dôk, msĕ si êa krông, kdrăn lŏ, msĕ si ai tiê khăp kơ phŭn agha.

Pô mblang: H’Zawut Ƀuôn Yă