VOV4.Êđê - Adiê ti Lăn Dap Kngư ara\ anei hlăk ]huang hlăm yan hjan leh. Anei jing wưng hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lê]. Tluôn anei Tiến sĩ Phan Việt Hà, Mơ\ng anôk brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma, dliê kyâo Lăn Dap Kngư srăng w^t la] klei mnuih [uôn sang êmuh kơ brua\ dlăng kriê kphê hlăm ako\ yan hjan.

PV: Ơ Tiến sĩ Phan Việt Hà. Hruê kăm êgao, hmei mâo mă lu klei êmuh mơ\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma êmuh kơ bruă pla, kriê dlăng kphê wưng ako\ yan hjan. Hdră bruă mâo lu mnuih [uôn sang bi mđing ana\n jing: wưng anei jing wưng găl du\m mta hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lar, sơnăn drei bi mâo ya hdră ngă ]ia\ng răng mgang?

. TS Phan Việt Hà: Ơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng dôk hmư\! Drei ăt thâo wưng anei du\m gưl hjan ako\ yan mguôp mb^t ho\ng du\m gưl adiê mđiă hlơr srăng mjing hnơ\ng h’ăp pro\ng leh ana\n yan adiê anei jing 1 hlăm du\m mta ngă du\m klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lar. Ho\ng yan adiê sơnei; sơnăn eh kan đ^ lar pral êdi leh ana\n mb^t ana\n mâo du\m mta m’mao ngă jhat kơ ana kphê mse\ bring ngă, m’mao hrah amâo dah m’mao ngă kđang ana ăt đ^ lar ktang. }ia\ng bruă răng mgang mâo boh tu\ dưn, sơnăn drei ba yua du\m hdră răng mgang kluôm IPM, jing khăng ksiêm dlăng đang lo\ hma ]ia\ng hmao [uh hnưm mnơ\ng ngă leh ana\n mâo du\m hdră răng mgang mtam. Ho\ng eh kan ngă, sơnăn drei bi ksiêm dlăng ti du\m mkru\ boh. Amâo dah mse\ ai mnơ\ng ngă kđang ana, sơnăn drei thâo [uh hnưm, kyua tơdah drei [uh hnui đei, hlăk ana\n kno\ng uă druôm ana kphê yơh. Kyua ana\n drei khăng ]ua\ dlăng n’nao đang lo\ hma. Tal 2 drei ba yua du\m hdră mđ^ ktang ai bi kdơ\ng ho\ng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ mnơ\ng pla mjing ho\ng hdră mbo\ mnơ\ng tu\ jăk bi knar, djo\ guôp leh ana\n djăp ênu\m, sơnăn ana kphê srăng ktang h^n leh ana\n srăng dưi bi kdơ\ng ho\ng du\m klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm wưng bi mlih yan.

PV: Ơ|, wưng yan hjan jing djo\ guôp êdi ]ia\ng pla mrâo amâo dah ru\ lo\ w^t pla kphê. {ia\dah klei hu^ hyưt êdi mơ\ng mnuih [uôn sang ana\n jing hluăt lăn mâo hlăm lăn. Sơnăn tiến sĩ hâo hưn klă h^n kơ hluăt lănanei leh ana\n du\m mta klei năng mđing tơdah hluê ngă bruă ru\ lo\ w^t pla kphê?

. TS Phan Việt Hà: Mơ\ng du\m klei ksiêm dlăng mơ\ng Anôk bruă ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă lo\ hma, dliê kyâo Tây Nguyên hmei bi mklă: hluăt lăn jing 1 hlăm du\m mta phu\n ngă klei hma^ djo\ kơ klei tu\ jing mơ\ng bruă ru\ lo\ w^t pla kphê. Hluăt lănmâo leh hlăm lăn, tăp năng drei rah êđai mjeh amâo mâo msir mghaih lăn, sơnăn hluăt lăn mâo leh hlăm kpu\ng ksu. Hlăk ana kphê mda drei ba pla hlăm lăn, hluăt lăn jing 1 hlăm du\m mta mnơ\ng bi rai agha, ngă gru êka ti k’kuê agha, po\k êlan kơ m’mao `u\ kma ngă bru agha, ana kphê amâo mâo đ^ jing. 1 klei mtă mtăn mb^t ana\n jing; mnuih [uôn sang drei tơdah thâo mâo dưi mă mẫu ba nao ksiêm dlăng hnơ\ng hluăt lăn dôk hlăm lăn lu he\ amâo dah [ia\. Tơdah ti hnơ\ng [ia\, drei dưi ru\ lo\ w^t pla, bi tơdah hnơ\ng lu sơnăn drei mâo du\m hdră bi mhro\ hluăt lăn. Hmei mâo klei mtă mtăn ana\n jing drei pla bi kmlah. Jing pla du\m mta ana mkăn êngao kơ kphê ]ia\ng hluăt lăn amâo mâo agha kphê dôk hd^p hlăm ana\n leh ana\n mơ\ng ana\n `u srăng hro\ tru\n. Êngao kơnăn, drei ba yua du\m hdră bruă sinh học, mđ^ ktang du\m hdră ba yua mta hữu cơ, mđ^ ktang bruă bi mdoh mnơ\ng hd^p bi kdơ\ng mâo hlăm lăn. Mơ\ng ana\n `u srăng hro\ tru\\n hnơ\ng mâo hluăt lăn. Leh ana\n knhal tui] drei ba yua du\m hdră bruă hoá học ]ia\ng mhro\ hluăt lăn. {ia\dah si la] he\, drei bi ksiêm dlăng hnơ\ng hluăt lăn ]ia\ng bi mklă ru\ lo\ w^t pla he\ amâo dah h’a^.

PV: Mb^t ho\ng bruă msir mghaih hluăt lăn, sơnăn hlăm bruă ru\ lo\ w^t pla, mnuih [uôn sang lo\ bi mđing kơ djuê mjeh, sơnăn ơ tiến sĩ Anôk bruă ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă lo\ hma, dliê kyâo mâo mkăp djuê mjeh dưi bi kdơ\ng ho\ng klei hluăt [ơ\ng mnơ\\ng ngă mơh he\?

.TS Phan Việt Hà: Ara\ anei Anôk bruă ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă lo\ hma, dliê kyâo Tây Nguyên mâo 1 anôk bruă pla mjing djuê mjeh leh ana\n mâo hnơ\ng jăk h^n. Hlăm ana\n hmei mâo du\m hdră msir mghaih lăn doh, leh ana\n ba yua du\m hdră mâo Phu\n bruă Lo\ hma leh ana\n mđ^ kyar [uôn sang tu\ yap. Anôk bruă hmei mâo du\m djuê mjeh grep 1 thu\n leh ana\n grep 2 thu\n, mâo wăt ana pla ho\ng asa\r leh ana\n ana grep. Mnuih [uôn sang ]ia\ng blei amâo dah mâo klei ]ia\ng êmuh thiăm klă h^n dưi bi mje\ ho\ng Anôk bruă ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă lo\ hma, dliê kyâo Tây Nguyên, mrô 53 Nguyễn Lương Bằng, [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột, ]ar Dak Lak.

- Ơ tiến sĩ Phan Việt Hà, klei pruê hbâo kơ ana kphê hlăm wưng anei mâo lu mnuih pla mjing mđing. Mse\ si Nguyễn Văn Thuấn, ti kdriêk }ư\ Kui` mâo klei êmuh: Kâo ba hbâo eh êmô mđam mrâo sa hruê kăm ]ia\ng pruê sun hlăm [a\ng êlâo kơ pla, mse\ snăn dưi mơ\? Akâo kơ ih mblang brei?

. TS Phan Việt Hà: Hmei mta kơ mnuih pla mjing tơdah mâo klei ]ia\ng ba pruê eh mnơ\ng rông, snăn brei mđam he\ bi bru\ êlâo snăn kơh pruê, mmông ana\n kơh djăp mta klei amâo mâo jăk mơ\ng mnơ\ng ngă amâo mâo srăng hmăi kơ ana kphê ôh. Hbâo leh bru\ ana mnơ\ng pla djăl mơh hlo\ng hrip ma\, snăn hbâo bru\ mâo klei tu\ dưn ba yua.Tơdah dôk hlăm klei bhiăn aguah tlam, hmei mta\ kơ mnuih pla mjing jăk h^n mđam he\ bi bru\ eh mnơ\ng rông mơ\ng 5 – 6 mlan snăn kơh ba pruê. {ia\dah ara\ anei mâo leh chế phẩm sinh học jing mnơ\ng bi bru\ pral h^n snăn drei kno\ng mđam ma\ hlăm brô 3 mlan man leh. Ho\ng klei Thuấn êmuh ana\n, hmei mâo klei mta\ snei, tơdah ba yua hbâo eh mnơ\ng rông adôk mtah snăn ih mđam he\ êlâo djo\ ho\ng wưng k]ah. Kyuadah mơ\ng hbâo eh mnơ\ng rông adôk mtah ênưih snăk kman jhat ngă kơ mnơ\ng pla.

- Ăt klei êmuh kơ brua\ pruê hbâo mơh. Bùi Văn An, dôk ti kdriêk Krông Hnang êmuh: War kphê kâo hlăm yan bhang k[ah êa, snăn kno\ng krih ma\ ]ia\ng krơ\ng klei hd^p đu], ka mâo pruê hbâo ôh. Snăn hlăm yan hjan anei si kâo srăng pruê hbâo ]ia\ng kơ mâo klei tu\ dưn?

. TS Phan Việt Hà: Boh s^t drei thâo hla\m yan bhang snăn ana kphê amâo mâo đ^ jing lu ôh, lehana\n kno\ng đ^ jing ma\ hlăm yan hjan. Ako\ yan hjan drei bi ma\ brua\ djo\ ho\ng hdră. Mkăp djăp hbâo kơ kphê jing brua\ yuôm bhăn snăk. Snăn mđing ngă mse\ snei: Tal êlâo, pruê ]u\r ho\ng ho\ng hbâo bru\, anei jing wưng jăk snăk ]ia\ng kơ drei lo\ mjut mjing lăn, ]ia\ng kơ lăn êbhui] h^n, mđ^ ai kơ mnơ\ng pla hrip hbâo jăk h^n, ba w^t klei tu\ dưn mơ\ng brua\ pruê hbâo. Hlăm ako\ yan hjan pruê đạm ]ia\ng kơ adhan hla đ^ jing, đru mđ^ jing boh pral. Lehana\n lo\ pruê lân srăng đru kơ ana kphê lo\ kru\ bi siam agha leh sa wưng agha awa\t đ^ jing hlăm yan bhang, agha ktang srăng đru kơ ana kphê hrip ma\ hbâo jăk h^n, lehana\n ana\n mơh jing knơ\ng kơ brua\ ana kphê mđ^ jing jăk lehana\n boh pro\ng mơh.

- Mâo sa klei êmuh mơ\ng mnuih pla mjing ti kdriêk }ư\ Mgar: Ara\ anei kâo [uh lu go\ êsei pla plua\ lu mta ana boh hlăm war kphê, snăn brua\ pla mjing anei jăk mơ\ amâodah hơăi, lehana\n tơdah pla ya mta brua\ ]ia\ng mđing he\?

. TS Phan Việt Hà: Pla lu mta mnơ\ng hlăm sa b^t war jing ]ia\ng lo\ mđ^ hnơ\ng ba w^t mơ\ng lăn ana\n, ana\n jing brua\ năng ngă êjai hlăm brua\ pla kphê. Drei dưi pla tiêu, srăng mâo klei bi dưh kna hdơ\ng găp mơ\ng brua\ pla mjing anei. Hmei [uh ana kphê mâo pla tiêu mb^t snăn kphê jing mơh, tiêu jăk mơh đru bi kna hdơ\ng găp bi hro\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. {ia\dah tui hluê ho\ng brua\ dlăng kriê wiê ênăk, drei mka hnơ\ng pla mjing bi djo\ guôp. Tal êlâo, mđing kơ klei bi mia\ hbâo hdơ\ng găp. Snăn drei mka\ mbha anôk pla bi djo\ ]ia\ng kơ agha ana mnơ\ng pla anei amâo mâo bi mia\ ôh hbâo mơ\ng ana adih. Tal dua, tơdah pla kpal đei snăn drei t^ng mka\ hnơ\ng boh mnga] kơ hdơ\ng găp. Lehana\n sa klei dơ\ng, êjai pla brei drei mđing kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Tơdah mâo klei mnơ\ng ngă, hlo\ng mkhư\ gang mtam ana mnơ\ng ngă, lehana\n mđing dlăng mơh kơ ana adih. Kâo bi hmô, tơdah eh kan gam hlăm kphê, snăn êjai krih êa dreo mdjiê eh kan kơ ana kphê snăn hlo\ng krih wa\t kơ ana tiêu mơh.

- La] jăk kơ ih hriê leh hla\m brua\  w^t la] klei  mnuih [uôn sang êmuh m’^t hlăm hdră anei!

H’Nga; Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk.