VOV4.Êđê - Hlăm du\m thu\n giăm anei, tiêu dưi yap jing mnơ\ng pla mâo ba w^t klei tu\ dưn pro\ng ti Daklak. Boh nik, tiêu dưi dla\ng jing mse\ si sa hlăm du\m mnơ\ng pla phu\n đru leh kơ lu go\ sang, hlăm anăn mâo lu go\ sang mnuih djuê [ia\ tlaih mơ\ng klei dleh knap. 

        Go\ sang Y’Toan Mlô, ti sa Êa Hu, kdriêk C|ư\ Kui`, hla\m du\m thu\n gia\m anei amâo lo\ sua\i êma\n duah êsei hua\ djam [ơ\ng hla\m gra\p hruê hruê ôh, klei hd^p mda go\ sang `u kla\ s^t mâo leh klei bi mlih mrâo t^ng mơ\ng hruê `u thâo ba pla tiêu. Sang pro\ng siam êbeh 150m2 mrâo ru\ mkra a\t kyua mâo pra\k `u mkiêt pioh mơ\ng ba c\h^ tiêu hla\m gra\p thu\n mơh. Jing mnuih [uôn sang Êđê, [ia\ kyua kria\ng kreh kơ brua\ duh [ơ\ng, kria\ng thâo tui hria\m du\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang ana\n `u dja\l ba yua pla tiêu ti gơ\ng ana kyâo hd^p, ana\n hnơ\ng boh mnga leh ana\n tu\ ja\k mơ\ng đang tiêu go\ sang `u ja\k [ia\. Thun 2014, đang tiêu 1.000 gơ\ng  phu\n `u mâo hrui w^t truh 4 tôn tiêu asa\r. Ho\ng hnơ\ng boh mnga anei, đang tiêu mơ\ng go\ sang `u hgao leh lu đang tiêu mơ\ng du\m go\ sang mka\n hla\m kr^ng. ~u brei thâo:“  Thu\n 2000  kâo ba pla mâo 200 phu\n gơ\ng tiêu, kyua k[ah pra\k ana\n êdei anei gra\p thu\n kâo ba pla mâo mơ\ng 200- 300 phu\n gơ\ng tiêu. Mơ\ng pla tiêu truh kơ ara\ anei klei hd^p mda go\ sang kâo đ^ kyar [ia\ leh, dưi blei mpra\p leh du\m kdra\p mnơ\ng yua hla\m sang, klei hd^p mda h’^t [ia\ leh, anak aneh dưi nao sang hra\ m’ar. Mka\ ho\ng êlâo adih sna\n ara\ anei dưi lac\ he\ ja\k m’ak leh êdi.”  

      Bi ho\ng go\ sang H’~ơn Niê ti [uôn Êa K’Ma\t, sa\ Hòa Đông, kdriêk Krông Pac\ ana tiêu kla\ s^t jing leh ana tlaih mơ\ng [un knap. Thu\n 2001, kyua mâo pra\k đru mơ\ng dum gưl êpul brua\  `u kmla\n ai tiê ba pla mâo 200 phu\n gơ\ng tiêu pioh mkra mđ^ mlih klei hd^p mda go\ sang. Ga\n hgao leh du\m thu\n dleh knap tal êlâo, truh kơ ara\ anei, go\ sang `u amâo djo\ kno\ng tlaih [un knap đuic\ ôh, [ia\ lo\ po\k mlar ba pla mâo 500 phu\n gơ\ng tiêu ara\ anei leh mboh leh ana\n 400 phu\n gơ\ng tiêu mrâo pla mâo 2 thu\n. Êngao kơ ana\n, `u lo\ dơ\ng mâo pra\k rông u\n, mnu\, êmô…. Pra\k mâo hrui w^t gra\p thu\n mơ\ng go\ sang `u truh 300 êklak pra\k. ~u brei thâo snei: “ Brua\ pla tiêu đưm êlâo adih amâo mâo thâo ôh, ara\ anei gơ\ thâo duah tui hria\m phung amai adei Yua\n leh ana\n mao klei knu\k kna mjing klei ga\l brei c\an pra\k pioh mđ^ kyar brua\ duh mkra, bi h’^t klei hd^p mda. Mâo pra\k pô pla tiêu ho\ng gơ\ng simăng, lo\ mâo pra\k rông u\n, mnu\, êmô lah đa leh ana\n blei gơ\ng sima\ng pioh ba pla tiêu.”

      Go\ êsei Y’Toan leh ana\n H’~ơn jing kno\ng 2 hla\m du\m go\ sang mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti Dak lak mâo klei hd^p h’^t mơ\ng ana tiêu. Nao kơ kdriêk C|ư\ Kui`, Êa H’Leo, Krông H’Nang, du\m alu\ wa\l pla lu tiêu mơ\ng c\ar Dak Lak, ktuê 2 nah êlan mlir [uôn, mlir sa\ [rư\ hruê [rư\ [uh mâo lu h^n sang simăng kja\p pro\ng siam dôk ti djiêu sang krum djuê ana pô bi mplua\ hla\m đang tiêu mtah mda. Nguỹên Văn Khôi, Khua Adu\ brua\ Lo\ hma kdriêk C|ư\ Kui` brei thâo: Ho\ng klei ga\l djo\ kơ brua\ mđ^ kyar ana tiêu ana\n ti kdriêk mse\ si dja\p boh sang ba pla s’a\i tiêu, sang [ia\ mâo du\m êtuh phu\n gơ\ng tiêu bi hlei sang pla lu mâo truh du\m êbâo phu\n gơ\ng tiêu. Lu mnuih [uôn sang bohnik mnuih [uôn sang Êđê đ^ mdro\ng mơ\ng ana tiêu. {uôn sang mơ\ng ara\ anei mlih đ^ h^n kyua mâo ana tiêu.                                            

       “ Wưng êlâo adih ana tiêu lu ba pla ti kr^ng mnuih [uôn sang Yua\n đuic\, hla\m brô 10 thu\n ho\ng anei sna\n mnuih [uôn sang djuê [ia\ thâo tui hria\m ba pla leh tiêu, ho\ng hnơ\ng [ia\ h^n, [ia\ mâo lu mơh go\ êsei ba pla, lu truh 2.000 phu\n gơ\ng, dah [ia\ a\t mâo du\m êtuh phu\n gơ\ng mơh đru mguôp hla\m brua\ msir klei ư\ êpa bi mhro\ klei [un knap ti kr^ng [uôn sang djuê [ia\.”

      Hla\m hdra\ mko\ da\p mnơ\ng pla mjing mơ\ng brua\ lo\ hma c\ar Dak Lak, ana tiêu dưi dla\ng jing sa hla\m du\m ana pla đru kơ mnuih [uôn sang msir klei ư\ êpa bi mhro\ klei [un knap. Ho\ng klei g^r mơ\ng asei pô leh ana\n klei đru kơ hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma mơ\ng du\m gưl êpul brua\, lu mnuih [uôn sang djuê [ia\ c\o\ng asei pô ktưn đ^ tlaih mơ\ng [un duah klei mdro\ng kơ go\ sang leh ana\n êpul êya [uôn sang.

     Hrui pe\, kriê pioh tiêu leh hrui pe\ jing du\m brua\ mưng jua\t leh ho\ng mnuih [uôn sang drei bi nga\ mơ\ng sui hlo\ng kơ ara\. {ia\ c\ia\ng bi mkhư\ truh hnơ\ng [ia\ êdi du\m klei hma\i amâo mâo ja\k mơ\ng brua\ hrui pe\ truh kơ hnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng đang tiêu, a\t mse\ mơh bi mhro\ du\m klei luc\ liê hla\m brua\ hrui pe\ leh ana\n mkra mjing tal êlâo, sna\n c\ia\ng kơ mnuih [uôn sang drei hluê nga\ bi djo\ du\m klei kc\ah mtru\n.. C|ia\ng mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei lo\ mâo klei thâo kơ brua\ hrui pe\, kriê pioh tiêu, hruê anei Tiến sĩ Trương Hồng, K’ia\ng khua Knơ\ng Kreh knhâo, Hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Lo\ hma Dliê kmrơ\ng Tây Nguyên sra\ng ktrâo lac\ kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei hdra\ hrui pe\, kriê pioh tiêu leh hrui pe\. 

       - Hlăm klei hrui pe\ boh tiêu amâo mâo djo\ hdră, si srăng hmăi kơ boh mnga lehana\n hnơ\ng kjăp war tiêu?

        .TS Trương Hồng: Tơdah drei hrui pe\ boh tiêu amâo mâo djo\ hdră, srăng ngă kơ ana tiêu ênưih klah adhan, luh hla srăng toh hroh ai hd^p, mơ\ng ana\n srăng hmăi amâo mâo jăk ôh klei bi mnga lehana\n đuôm adiê mgi dih. Êngao ana\n, pe\ he\ tiêu ka ksa\, jing asa\t tiêu ka bo\ msa\r, ăt hmăi amâo mao jăk kơ boh mnga, tru\n hro\ boh ktro\, amâo mâo jăk hăng, hnơ\ng prăi ăt hro\. 

      - Snăn hlăm klei hrui pe\ ]ia\ng kơ tiêu mâo hnơ\ng tu\ dưn jăk kơ mgi dih, snăn hlăm brua\ pe\ boh tiêu ya mta brua\ brei drei mprăp, lehana\n mđing he\?

       . TS Trương Hồng: Prăp êmiêt kơ klei hrui pe\ boh bi jăk, ]ia\ng kơ war tiêu pô mgi dih ăt ktang, ]uh blang mnga jăk, đuôm adiê đ^ jing kơ yan êdei. Ni tơdah drei pla hla\m gơ\ng tiêu jing ana hd^p, snăn mprăp ê`an êlâo. Êjai drei yua ê`an pioh pe\ tiêu, brei mđing jing anôk dưm ê`an đăm dra\ ti ana tiêu [oh, amâo mâo djo\ adhan anôk mâo pum tiêu pro\ng, hu^dah amâo mâo jăk kơ adhan lehana\n hla tiêu leh he\. Tal 2, dlăng boh tiêu ksa\ êlâo, lehana\n ruah hruê pe\ bi djo\ guôp. Jing tơdah drei kpit boh tiêu, [uh asa\r tiêu khăng jing man leh, bi tơdah asa\r tiêu adôk ê’un drei ka rua\t pe\ ôh. Tơdah drei mkra mjing tiêu ju\ snăn drei dưi pe\ boh tiêu leh rak. Bi tơdah drei mkra mjing tiêu asa\r, snăn dôk guôn boh tiêu ksa\ ênu\m drei pe\, snăn kơh dưi mghaih msir kl^t tiêu ênưih h^n. Bi tơdah pe\ boh rak snăn drei lo\ tram ho\ng êa snăn kơh dưi bi kp\ok kl^t boh tiêu. Êjai pe\ brei diih mđing amâo jăk ôh kdhăk ktang kmru\ boh. Tơdah kdhăk mse\ snăn ênưih snăk klah adhan tiêu, tơdah klah adhan tiêu srăng hmăi amâo mâo jăk kơ yan tiêu êdei, hla tiêu srăng luh, ana tiêu srăng awa\t, kyuana\n êjai pe\ tiêu drei yua kkâo kngan ana kt^ kmru\ boh. Lehana\n tơ jih leh pe\ boh tiêu snăn diih bi mdoh war tiêu mtam, kha\t mkra he\ jih adhan amâo mâo siam, adhan hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ]ia\ng kơ ana tiêu ksu\n ai rông adhan adôk, mơ\ng ana\n srăng bi mnga lehana\n đuôm adiê jăk, mâo klei ]ang hmăng jăk kơ yan êdei. 

       - Leh hrui pe\ boh tiêu si drei srăng mkra mjing lehana\n kriê pioh dưi bi hro\ h^n klei hmăi jhat truh kơ hnơ\ng jăk asa\r tiêu?

        . TS Trương Hồng: Mkra mjing tal êlâo ti anei yap jing drei [hu, drei pleh asa\r, amâodah drei pleh asa\r êlâo lehana\n [hu, klei anei tui hluê si klei găl mơ\ng mdê bi go\ sang. Êjai [hu brei drei mđing tơdah [hu hlăm ta] simăng, amâodah dlông [aih, điêt đuôt đăm [hu ôh dlông ro\ng lăn mang srăng ngă kơ asa\r tiêu amâo mâo siam ôh. Êjai [hu\ kăp tăm amâo mâo brei ôh mnơ\ng rông đ^ jua\ dlông tiêu [hu. Leh diih [hu tal êlâo mâo hnơ\ng h’ăp hlăm brô mơ\ng 12 – 12,5^oC drei dưi pioh. Tơdah hnơ\ng h’ăp lu h^n ênưih snăk truh kơ ]a\t h’oh, lehana\n tơdah thu đei asa\r tiêu krô he\, lehana\n srăng hro\ mơh klei jăk mơ\ng tiêu, kyuana\n hnơ\ng h’ăp jăk êdi jing mơ\ng 12 – 12,5. Brei hdơr trôk tiêu hlăm klu\ng doh, amâo mâo jăk ôh trôk tiêu hlăm klu\ng hbâo pruê êlâo ana\n, amâodah ya mta mnơ\ng mâo mnâo amâo mâo jăk, klei ana\n srăng ngă kơ asa\r tiêu mâo mnâo amâo mâo jăk ôh, truh ti mmông ]h^ dleh ara\ng blei. Êjai kriê pioh brei dăp hlăm du\m anôk mnga] ta], lehana\n jăk h^n brei mâo mnơ\ng đăl bi k’hư nah gu\, ]ia\ng tlaih hrip h’ăp mơ\ng tur sang ngă hmăi amâo mâo jăk kơ asa\r tiêu.

       -La] jăk kơ ih lu!                  

          H’Nga – Y Khem pô ]ih mkra hlo\ng ra\k